Hêvî Keleş/ Qamişlo
Bi boneya Roja Penaberan a Cîhanê di 20’ê Hezîranê de, bangên navneteweyî ji nû ve têne kirin da ku bi mîlyonan koçber li her aliyên cîhanê werin parastin, mafên wan ên bingehîn werin garantîkirin û hevgirtina mirovî bi wan re were xurtkirin, di ronahiya krîz û pevçûnên ku wan neçar dikin ku birevin û li ewlehiyê bigerin.
Roja 20’ê Hezîranê her sal, cîhan roja cîhanî ya koçberan pîroz dike, ku ji aliyê Netewên Yekbûyî ve bi armanca naskirina biryardarî û hêza koçberan li seranserê cîhanê û qurbaniyên karesat û qeyranan ku neçar mane mal û milkên xwe bihêlin, hatiye damezrandin. Ev derfetek e ku em hevxemiyê û têgihîştinê ji bo rewşa wan bistînin û bi biryardariya wan a ji nû ve avakirina jiyana xwe bidin pejirandin. Neteweyên Yekbûyî dibêje ku her deqeyekê bîst kes ji şer û çewsandinê direvin. Tiştê ku wan ber bi wê bijartina xirab a jicîhwarkirinê an Koçberiyê ve dibe ev e ku ji tiştek xirabtir dûr bikevin.
Bîranîna vê rojê di sala 2026”an de di demekê de tê ku krîzên mirovî yên aloz li gelek herêmên cîhanê berdewam dikin, ev yek jî pirsgirêka penaberî û koçberiyê dike yek ji mezintirîn pirsgirêkên mirovî yên serdema nûjen. Krîza koçberan ji ber çend sedeman çêdibe, di nav wan de şerê navxweyî, binpêkirinên mafên mirovan, şert û mercên jîngehê û guherîna avhewayê. Gelek welatan di demên dawî de şer, pevçûn û şert û mercên xerab dîtine. Lewma ev bû sedema zêdebûna koçberan li her çar aliyên cîhanê ku bi armanca jiyaneka baştir bijîn koçber dibin, yan jî ji ber şer û pevçûnên di welatê wan de, tên koçberkirin bi dare zorê.
Hejmarên jicihwarkirina bi zorê ên tomar bûne
Li gorî rapora herî dawî ya Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî (UNHCR), hejmara kesên ku li seranserê cîhanê neçar mane koç bikin, heta dawiya sala 2025”an gihiştiye 117,8 mîlyon kesî, di nav wan de 41,6 mîlyon koçber û 9 mîlyon mafên koçberiyê dixwazin, ji bilî 68,7 mîlyon mirovên di nav sînorên welatên xwe de jicîhûwar bûne. Daneyên diyar dikin ku îro li cîhanê ji her 70 kesî yek di rewşeke koçberiyê bi darê zorê de ji ber şer, çewisandin, an binpêkirina mafên mirovan dijî. Amar her wiha piştrast dikin ku zarok nêzîkî 39% ji tevaya koçberan li seranserê cîhanê pêk tînin, ev jî mezinahiya bandora krîzan li ser nifşên ciwan û paşeroja wan nîşan dide.
Şer û pevçûnên çekdarî li Sûdan, Sûriye, Ukrayna, Afganistan, Myanmar û herêmên din berdewam dike ku bi mîlyonan kesan neçar dike ku li nav û derveyî welatên xwe ewlehiyê bigerin. Neteweyên Yekbûyî destnîşan dike ku ji her deh koçberan heft ji tenê şeş welatan in, ku ev yek jî asta krîzên dirêj ên li wan welatan nîşan dide. Her çend tê texmînkirin ku di sala 2025”an de nêzîkî 14.7 mîlyon kes, di nav de 4.4 mîlyon koçber, vegeriyan deverên xwe yên resen an welatên xwe, piraniya vê vegerê di bin şert û mercên dijwar û ne ewle de pêk hat, ku fikaran li ser domdariya çareseriyan û potansiyela ji nû ve koçberbûnê zêde kir.
Berevajî baweriya belavbûyî, piraniya koçber berê xwe nadin welatên dewlemend, belê berê xwe didin welatên kêm dahat û navîn nêzîkî %68’ê koçberên cîhanê dihewînin. Wekî din, nêzîkî %65’ê koçberan li welatên cîranê welatên wan ên resen dijîn, ku ev yek jî barekî giran li ser xizmet, binesazî û çavkaniyên herêmî yên li welatên mêvandar çêdike. Koçber rojane bi zehmetiyan re rû bi rû dimînin, di nav de gihîştina perwerdehiyê, lênihêrîna tenduristiyê, derfetên kar û xaniyên ewle. Rêxistinên mirovî her wiha bi kêmbûna temwîlê re têdikoşin ji ber ku hejmara mirovên ku hewceyê alîkariyê ne zêde dibe û ev yek gefê li kêmkirina asta xizmetên ku ji bo bi mîlyonan kesan li çaraliyê cîhanê têne peyda kirin dixwe. Neteweyên Yekbûyî hişyarî dide ku heya ku çareseriyên siyasî û pêşveçûnê yên domdar neyên dîtin, dibe ku di salên pêş de pevçûnên çekdarî yên berdewam, guherîna avhewayê û krîzên aborî bibin sedema pêlên nû yên koçberiyê.
Peyama Roja Koçberan a Cîhanî
Roja Koçberan a Cîhanî derfetek e ji bo ji nû ve piştrastkirina nirxên hevgirtina mirovan û rêzgirtina ji bo rûmeta mirovan û ji bo bîranîna me ku koçber ne tenê hejmar in, lê mirovên ku mal û ewlehiya xwe winda kirine û li şansek nû ya jiyanê digerin. Ev roj her wiha bang li hikûmetan, saziyên navneteweyî û civakan dike ku piştgirî û parastina koçberan xurt bikin û ji bo çareserkirina sedemên bingehîn ên koçberiya bi darê zorê bixebitin, her wiha mafê her kesî yê jiyanek bi ewlehî û rûmet misoger bikin. Digel ku cîhan dirûşmeyên hevgirtinê bi koçberan re bilind dike, berpirsiyariya kolektîf dimîne ku van dirûşmeyan veguherîne gavên pratîkî ku ji bo bi mîlyonan kesan hêviyek rastîn ji bo pêşerojek ewletir û aramtir bidin. Çavkanî û daneyên di vê raporê de li ser daneyên herî dawî yên UNHCR’ê yên 2025-2026”an hatiye çêkirin.
