Esma Mistefa
Serhildana Agiriyê yek ji girîngtirîn tevgerên siyasî û leşkerî yên Kurdan di sedsala 20’an de bû. Ew li herêma Çiyayê Agirî pêk hat û di navbera 1926–1930’an de gihîşt asta herî bilind. Armanca sereke ya serhildanê ew bû ku Kurdan li hember siyaseta navendîkirin û asîmîlasyonê ya Komara Tirkiyê xwe biparêzin û mafên xwe yên neteweyî bistînin.
Lêvegereke dîrokî
Piştî hilweşîna Şerê Cîhanê yê Yekem û dawetandina Peymana Lozanê, dewleta nû ya Tirkiyeyê li ser bingeha neteweperestiya tirk hate avakirin. Di vê çarçoveyê de gelek netewe û komên etnîk, bi taybetî Kurd, bi siyaseta yekrengkirinê re rû bi rû man.
Di sala 1925’an de, piştî Serhildana Şêx Seîd, dewlet tedbîrên ewlehiyê yên tundtir girt. Gelek serokên kurd hatin girtin, kuştin an jî koçber bûn. Ev rewş bû sedema amadekirina serhildanek din li herêma Agiriyê.
Damezrandina Xoybûn
Di sala 1927’an de li Beyrût rêxistina Xoybûn hate damezrandin. Xoybûn yek ji rêxistinên herî girîng yên neteweyî yên kurd bû.
Xoybûn kî ne?
Xoybûn; Rêxistineke neteweyî, siyasî û leşkerî ya Kurdan bû ku di 5’ê Cotmeha 1927’an de li bajarê Bhamdoun a Libnanê hatiye avakirin. Ev rêxistin wekî yekemîn partiya nûjen a Kurdî tê qebûlkirin ku sîstema eşîrtiyê da aliyekî û birdoyeke neteweyî û akademîk meşand. Merama wê ya serekî, rizgarkirina Kurdistanê û avakirina dewleteke serbixwe bû.
Damezrêner û Serokên Sereke yên Xoybûn
Celadet Elî Bedirxan: Serokê yekem ê rêxistinê û ronakbîrê mezin ê Kurd.
Memdûh Selîm Beg: Sekreter û yek ji bîrdozên serekî yên partiyê.
Sureya Bedirxan û Kamûran Bedirxan: Birayên Celadet ku karên dîplomasî û ragehandinê dimeşandin.
Îhsan Nûrî Paşa: Serokê fermandariya leşkerî ya rêxistinê.
Serokên Eşîran: Hêzên wekî Haco Axa (serokê eşîra Hawêrkan) û serokên eşîra Celaliyan
Armancên Serhildana Agirî:
Yekîtiya tevgerên Kurd, ragihandina pirsgirêka kurd li cîhanê, piştgiriya siyasî û leşkerî ji bo serhildanan, avakirina dewleteke Kurdî ya serbixwe.
Xoybûn di amadekirina Serhildana Agiriyê de roleke sereke lîst.
Destpêka Serhildanê
Di navbera 1926–1927’an de, komên çekdar li derdora Çiyayê Agirî dest bi berxwedanê kirin. Herêma Agirî ji bo şoreşgeran gelek girîng bû ji ber:
Erdê çiyayî û dijwar, nêzîkbûna sînorên Îran, hêjayiya parastinê ya ji bo hêzên şoreşger, Serokatiya leşkerî ya sereke hate dayîn bi İhsan Nuri Paşa ku berê efserekî artêşa Osmanî bû.
Komara Agiriyê
Di sala 1927’an de şoreşgeran ragihand ku li herêma Agiriyê “Komara Agiriyê” hatiye damezrandin.
Taybetmendiyên wê:
Navenda wê li derdora Agiriyê bû, hêza leşkerî ya xwe hebû, hewl da ku bi dewletên derve re têkilî çêbike, Xoybûn wek navenda siyasî dixebitî, Lêbelê, tu dewletek vê komarê bi fermî nas nekir.
Şer û Operasyonên Leşkerî
Di salên 1928 û 1929’an de şoreşgeran li hin herêman serkeftin bi dest xistin. Hêzên Tirkiyê gelek caran nekarîn herêma çiyayî bi temamî kontrol bikin.
Lê di sala 1930’an de:
Artêşa Tirkiyeyê operasyonên mezin dest pê kir, hêza asmanî bi awayekî berfireh hate bikaranîn, herêm hat dorpêçkirin, rêyên peydabûna çek û xwarinê hatin girtin.
Roleya Hêza Asmanî
Yek ji taybetmendiyên girîng yên vê şerî ew bû ku dewleta Tirk ji hêza asmanî bi awayekî fireh bikar anî. Dîroknas gelek caran vê yekê wekî yek ji destpêkên şerê nûjen li herêma Kurdistanê dibînin. Bombebaranên li herêma Agiriyê di têkbirina hêzên serhildêr de roleke girîng lîstin.
Geliya Zîlan
Geliya Zîlanê 1930: Trajediyeke ku di bîra dîrokê de maye
Di havîna sala 1930’an de, dema ku şer li derdora Agiriyê di navbera hêzên dewleta Tirkiyeyê û şoreşgerên kurd de berdewam bû, Geliya Zîlanê bû qada yek ji bûyerên herî xwînî yên wê demê. Ev bûyer heta îro jî di nav dîroknasan, nivîskar û malbatên herêmê de wekî mijareke girîng û hestyar tê bîranîn.
Geliya Zîlanê ku di navbera Erdîş û Patnosê de cih digire, di wê demê de malbata gelek eşîr û gundiyên kurd bû. Piştî ku Serhildana Agiriyê berfireh bû û şoreşgeran li hin herêman kontrol bi dest xistin, dewleta Tirkiyeyê bi operasyonên leşkerî yên mezin bersiv da. Armanca fermî ya van operasyonan şikandina şoreşgeran bû, lê li gor gelek çavkaniyên dîrokî, gelek sivîl jî di nav van bûyeran de jiyana xwe ji dest dan.
Li gor şahitî û belgeyên ku paşê hatin berhevkirin, hêzên leşkerî ketin gelek gundan. Gund hatin dorpêçkirin, mal hatin şewitandin û gelek niştecih neçar man ku ji warên xwe birevin. Gelek malbat ji ber şer û operasyonan belav bûn.
Hejmara rast a qurbaniyan heta îro jî bi awayekî yekgirtî nehatiye pejirandin. Hin lêkolîner û çavkaniyên kurd dibêjin ku hezaran kes hatin kuştin, lê hin çavkaniyên din hejmarên cihêwaz pêşkêş dikin. Ji ber kêmbûna belgeyên serbixwe û nakokiya çavkaniyan, di derbarê hejmarê rast de li nav akademîsyenan hîn jî nîqaş heye.
Lê her çi hejmar be, gelek dîroknas li hev dikin ku bûyer bandoreke mezin li ser gelê herêmê hişt. Malbatên gelek qurbanîyan koçber bûn, gelek gund vala man û bîranîna bûyerê ji nifşekê bo nifşeke din hate veguhestin.
Ji bo gelek Kurdan, Geliya Zîlanê sembola êş û windakirina mirovî ye. Di stranên dengbêjan, bîranînên gelêrî û nivîsên dîrokî de navê Zîlanê gelek caran tê gotin. Li aliyê din, di akademiya nûjen de jî lêkolînên li ser bûyerê berdewam in û belgeyên nû hîn jî tên vekolîn.
Têkçûna Serhildanê
Di dawiya 1930’an de: Hêzên serhildêr belav bûn, gelek fermandar koçber bûn, Komara Agiriyê bi pratîkî dawiya xwe anî, İhsan Nurî Paşa derbasî Îranê bû û paşê li derveyî welat jiyana xwe domand.
Sedemên Têkçûnê
Dîroknasan gelek sedem destnîşan dikin:
- Nebûna piştgiriya navneteweyî.
- Kêmbûna çek û amûr.
- Hêza leşkerî ya zêde ya Tirkiyeyê.
- Bikaranîna hêza asmanî.
- Astengiyên lojîstîkî.
- Nebûna yekgirtinê di nav hemû herêmên Kurdistanê de.
Encam; Serhildana Agiriyê ne tenê şerekî herêmî bû; ew hewldanek bû ji bo avakirina projeyeke siyasî û neteweyî ya kurd. Her çend ji hêla leşkerî ve têk çû, lê di dîroka siyasî ya Kurdan de wekî yek ji girîngtirîn serhildanên sedsala 20-an tê nirxandin. Ji bo gelek dîroknasan, Agirî qonaxeke girîng e ku têkiliya di navbera dewleta Tirkiyeyê û tevgera neteweyî ya kurd de baştir tê fêmkirin.
