Hêvî Keleş/ Qamişlo
Li gel guhertinên ku di qada herêmî de diqewimin û bûne sedema pêşketinên bilez û dramatîk, mijara çeteyên DAIŞ’ê ji nû ve derketiye holê, nemaze piştî pêşketinên meydanî yên ku di demên borî de li herêma Bakur û Rojhilatê Sûriyê hatine dîtin.
Pêşketina meydanî yên ku li Bakur û Rojhilatê Sûriyê hatin dîtin, bûn sedema revîna hejmarek ji van çeteyan ji zindan û navendên ragirtinê yên Sûriyê ku ew lê diman, herwiha ji kampa Hol bi salan malbatên van kesan diparastiye. Ev yek careke din fikaran li ser çeteyên DAIŞ’ê derdixe holê ku ji rewşa xerabûna ewlehiyê û tevliheviya siyasî ya li Sûriyê sûd werdigirin, ku wan han daye ku êrîşên xwe dijwartir bikin û refên xwe ji nû ve birêxistin bikin û xetera ku ev çete niha ji bo Sûriyê û cîhanê çêdikin, derdixe holê.
DAIŞ di navbera têkçûn û vejînê de ye
Têkçûna DAIŞ’ê di hemleya Baxozê de di Adara 2019’an de gavek bû ber bi jiholêrakirina tiştê ku wekî xelîfetiya qaşo dihat nasîn. Her çend ev serkeftina meydanî ya Hêzên Sûriya Demokratîk çeteyên DAIŞ’ê ji kontrola wan a erdnîgarî bêpar kir jî, ev yek nebû sedema bidawîbûna tevahî ya gefa DAIŞ’ê, ji ber ku ew di van salan de li deverên sînorî yên di navbera Sûriye û Iraqê de çalak ma, ji bilî berfirehkirina bandora xwe li welatên Afrîka û Asyayê û destpêkirina êrîşan li dijî Ewropayê. Texmînên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024’an de nîşan didin ku nêzîkî 2 hezar û 500 endamên çalak li Sûriye û Iraqê mane, di heman demê de raporek Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî diyar kir ku heta Tebaxa 2025’an 3 hezar endamên çalak li Sûriye û Iraqê mane. Tevî ku DAIŞ rêberên xwe winda kiriye û hêmanên mayî jî qels in, ew xwedî şiyana tevgerê ne, nemaze li Sûriyê, bi taybetî piştî hilweşîna rejîmê û piraniya wan ji bo veşartina çalakî û tevgera xwe ketine nav refên hêzên ewlehî û parastinê.
Ji bilî van amaran, di 28 navendên ragirtinê yên QSD’ê de zêdetirî 10 hezar çeteyên DAIŞ’ê hebûn, di nav wan de serkirdeyên herî xeternak ên DAIŞ’ê jî hebûn, ji ber ku ji sedî 64 ji wan Sûrî, ji sedî 19 Iraqî û ji sedî 17 jî biyanî ji zêdetirî 50 welatan bûn. Tenê zindana, ku yek ji mezintirîn zindanên ku endamên DAIŞ’ê, lê ne tê hesibandin, di navbera 3,000 û 5,000 girtî tê de bûn û ew li taxa Xuweyran a Hesekê ye. Di sala 2022’an de di hewldanek bêhêvî de ji bo berdana van kesan rastî êrîşeke tund hat. Lê tevî hemû hewildanên têkçûyî yên di demên berê de, pevçûnên dawî yên di navbera hêzên hikûmeta demkî û hêzên QSD’ê de bûn sedema revîna nêzîkî 1500 endamên DAIŞ’ê ji girtîgeha Şedadê li Hesekê, ku hikûmetê diyar kir ku wê dîsa nêzîkî 80 endam girtine.
Raporan destnîşan kirin ku hin endam reviyan çola Sûriyê û deverên sînorî yên di navbera Dêrazorê û Hesekê û sînorê Iraqê de, ji ber ku ev dever xwedî erdnîgariya dijwar in. Raporên NY, herwiha fikarên li ser îhtîmala ku hin endamên biyanî birevin û vegerin welatên xwe yên li Ewropayê, an jî koçî welatên wekî Lîbya, herêma Sahel a Afrîkayê û Afganistanê bikin, ku komên girêdayî DAIŞ’ê li van welatan hene.
Tirsa ji vejîneke muhtemel
Êrîşên dawî yên çeteyên DAIŞ’ê li hin deverên erdnîgariya Sûriyê îhtîmala hejmarek sînaryoyan eşkere dike ku xetera êrîşên terorîstî yên nû zêde dibe, nemaze di ronahiya rêzek ji aloziyên ewlehiyê di hundirê Sûriyê de, herwiha nakokiyên herêmî û navneteweyî de, ku dibe sedema zêdebûna asta rageşiyê li deveran. Ev operasyon herwiha nîşan didin gelek tiştan, ku hin ji wan bi têkçûna hikûmeta demkî ya Sûriyê ve girêdayî ne ku bigihîje astek ewlehî, aramiya siyasî û civakî û yên din jî bi hebûna hawîrdorekê ve girêdayî ne ku tê de şert û mercên ji bo bilindbûn an jî jinûvederketina DAIŞ’ê têne peyda kirin.Bi derketina holê ya rastiyek nû li herêmê, xetereyên vegera çekdarên biyanî yên DAIŞ’ê bo Ewropayê zêde dibin, ji ber rewşa siyasî û ewlehiyê ya guherbar li Bakur û Rojhilatê Sûriyê û revîna gelek ji wan ji sînorê Sûriye-Îraqê. Ev yek potansiyela ji nû ve kombûna şaneyên razayî, tevgera li ser sînor, bikaranîna aqilê sûnî ji bo propagandaya tundrew û karanîna teknolojiyên nûjen ên wekî dron ji bo pêkanîna êrîşên li ser sînor nîşan dide.
Karbidestên Yekîtiya Ewropî ji vegera hêmanên rêxistinî û terorîst ên herî xwedî ezmûn û rêberiya gurên tenê bi rêya kanalên ragihandinê yên şîfrekirî ditirsin ku rêxistin bi gelemperî ji bo dayîna talîmatên xwe ji şaneyên ku ew ji bo pêkanîna ajendayên xwe yên terorîstî xwe dispêre wan bikar tîne. Nerazîbûnên dawî, herwiha fikaran li ser îhtîmala gihîştina Ewropayê bi rêyên kevneşopî, bi revîna ji Tirkiyeyê û Rojhilatê Deryaya Spî û ber bi Yewnanistan, Balkanan û Ewropaya Navîn ve, derdixin holê.
Ev hemû fikar daxwazên gelek ji aliyê Fransa, Almanya, Brîtanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve, di Çileya 2026’an de, ji bo dûrketina ji valahiyek ewlehiyê û berdewamkirina hewldanên ji bo şerê li dijî DAIŞ’ê li Sûriye û Iraqê, rave dikin û hişyarî didin ji dubarebûna rewşên revîna hêmanên terorîst. Fransa polîtîkayên hişk di vegerandina hêmanên DAIŞ’ê ji kamp û zindanên li Sûriyeyê de, bi vegera hejmareke sînorkirî ya zarok û jinan, pêk tîne. Fransa darizandin û lêpirsîna kesên vegeriyayî yên DAIŞ’ê û malbatên wan dispêre dozgeriya dijî-terorê, wekî rêyek ji bo rûbirûbûna hêmanên terorîst ên vegeriyayî ger delîl hebin. Ew piştgirî dide fona FIPD, ku berpirsiyarê fînansekirina projeyên ji nû ve vejînê û bernameyên pêşîlêgirtina civakê ye, hemî ji bo dûrketina ji dubarebûna senaryoyên operasyonên terorîstî yên ku Parîsê berê ji wan êş kişandibû.
Ji ber vê sedemê, di Çileya 2026’an de, hevpeymaniya navneteweyî ya bi serokatiya Amerîkayê veguhestineke hevrêzkirî ya nêzîkî 7,000 girtiyan ji zindanên Sûriyeyê bo Iraqê pêk anî da ku girtina wan bi ewlehî misoger bike. Koma yekem 150 şervanên DAIŞ’ê di nav wan de serokên navdar ên rêxistinê hebûn, ku piraniya wan ji neteweyên Ewropî bûn.
Di 24’ê Çileya 2026’an de, bi sedan girtî di koma duyemîn de hatin veguhestin û li ser sê zindanên Iraqê hatin belavkirin. Hevpeymaniyê bi rayedarên Iraqê re hevrêzî kir da ku veguhestina wan ji sînor ber bi tesîsên ewlehiya bilind ên li Iraqê hêsan bike. Herwiha bal kişand ser hevrêziya ewlehî û dîplomatîk bi Hêzên Demokratîk ên Sûriyeyê re li deverên binçavkirinê û kampên ku şervanên DAIŞ’’ê û malbatên wan lê dihatin girtin.
Xeterî hîn bi dawî nebûye
Gef bi ji nû ve rêxistinkirina çeteyên DAIŞ’ê, bikaranîna valahiya ewlehiyê û guhertina bandora siyasî li Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ji QSD’ê bo Hikûmeta Demkî têne nîşandan, ku dibe ku êrîşên li ser kemînên ewlehiyê û karwanên leşkerî zêde bike. Herwiha tirsên ku şaneyên DAIŞ’ê xwe li çola Sûriyeyê û li ser sînorê Sûriyeyê-Iraqê bi cih bikin û operasyonên xwe yên li dijî binesaziya her du welatan bi karanîna otomobîlên bombekirî berfireh bikin û torên xwe yên herêmî bi hêmanên reviyayî yên li derveyî Sûriyeyê û Iraqê re bi rêya ragihandinê bi rêya kanal û amûrên ragihandinê yên şîfrekirî ji nû ve girêbidin, ku dibe ku bibe sedema belavbûna pêla terorîzmê ya sînor-derbasbûyî.
