Hêvî Keleş/ Qamişlo
Di 20’ê Çileya 2018’an de dewleta Tirk û çeteyên wê bi balafir, tang û topên NATO’yê êrişî herêma Efrînê kirin. Piştî berxwedaniya 58 rojan ku navê berxwdana serdemê lê hat kirin, Efrîn hat dagirkirin û ji aliyê çeteyan ve veguherî navnda binpêkirin, revandin û talankirinê.
Her sal di 20’ê Çile de, xelkê bajarê Efrîn destpêkirina êrîşa leşkerî ya Tirkiyê li ser bajarê wan û gundewarên derdora wê di sala 2018”an de, ku yek ji êrişên herî xwînî li Bakurê Sûriyeyê bû, bi bîr tînin. Ev dîrok ne tenê rojek asayî bû, ew xalek werçerxê ya dijwar di jiyana bi deh hezaran sivîlan de nîşan da ku ji nişkê ve xwe di bin bombebaran û koçberiya bi darê zorê de dîtin.
Roja Şemiyê 20’ê Çileya 2018”an, saet di 16:22’an de, asîmanê kantona Efrînê bû mîna meydana pêşbirka balafirên şer. Dewleta Tirk a dagirker bi êrişên asîmanê dest pê kir, 72 balafir li ser herêmeke ku rûpîvana wê 3850 km2 e rakirin. Ji şerê cîhanê yê duyemîn ve bûyereke bi vê rengî neqewimî ye. Dagirkeriya Tirk di vê rojê de bi fermî destpêkirina operasyona xwe ya leşkerî li dijî herêma Efrîn ragihand, bikaranîna balafirên şer û topên giran, digel komên çekdar ên hevalbend. Ji saetên pêşîn ve, gund û bajarok rastî bombebaraneke dijwar hatin, ku taxên niştecihbûnê, deverên çandiniyê û binesaziyê hedef girtin, di encamê de sivîl, di nav de jin û zarok û wêrankirineke berfireh a milkên giştî û taybet çêbûn. Raportên meydanî û raporên mafên mirovan ên piştre nîşan dan ku sivîl hedefa sereke ya êrîşan bûn, ji ber ku êrîşên leşkerî ti cudahî di navbera hedefên leşkerî û deverên niştecihbûyî de nedikir. Nexweşxane, dibistan û torên av û elektrîkê jî ji bombebaranê bêpar neman, rewşa mirovî xirabtir kir û niştecih neçar kirin ku ji bo ewlehiyê birevin.
Komkujî û sûcên şer
Ji roja yekemîn a êrişan ve, dewleta Tirk a dagirker komkujî li dijî sivîlan pêk anîn. Di roja yekemîn de li gundê Cilbirê yê navçeya Şêrewayê komkujiyek pêk anî, di encamê de 9 sivîl şehîd bûn û 12 jî birîndar bûn. 26’ê Çileyê li navenda navçeya Mabatayê komkujiyeke din pêk anî û 7 sivîl şehîd bûn.
Her wiha li gundê Gubelê yê navçeya Şêrewayê komkujiyeke din pêk anî, di encamê de 18 sivîl şehîd bûn, di nav de 4 ji malbatekê bûn û 7 sivîl birîndar bûn. Li gundê Şiketa yê navçeya Şiyê jî 5 sivîl şehîd bûn.
Navçeya Cindirêsê jî ji komkujiyan nefilitî, di êrişeke bi balafirên şer ku berbanga 26’ê Sibatê li gundê Yalanqozê pêk anîbû 5 sivîl şehîd bûn û di komkujiyeke din de ku li navenda navçeya Cindirêsê hatibû pêkanîn 13 sivîl şehîd bûn.
Li navenda bajarê Efrînê jî gelek komkujî hatin kirin. Di komkujiyekê de, di nav de 4 zarok bi giştî 7 sivîl şehîd bûn û 17 jî birîndar bûn. Di komkujiyeke din de ku li taxa Mehmûdiyê pêk hatibû 20 sivîl şehîd bûn.
Nexweşxane jî ji sûcên dewleta Tirk a dagirker nefilitîn. Di 16’ê Adarê de nexweşxaneya Avrîn bi balafiran hate bomebebarakirin, di encamê de zêdetirî 16 sivîl û di nav de zarok ku dihatin dermankirin, şehîd bûn.
Li gorî Desteya Tenduristiyê ya kantona Efrînê, di 58 rojên êrişê de 257 sivîl şehîd bûn, jê 45 zarok, 36 jin û 176 mêr. Her wiha 742 sivîl, di nav de 113 zarok, 113 jin û 516 mêr birîndar bûn.
Pêlên koçberiyê û êşa berdewam
Bi zêdebûna êrîşan re, bi deh hezaran niştecihên Efrîn neçar man ku mal û gundên xwe biterikînin û ber bi herêma Şahba û deverên din ên cîran ve biçin. Ev koçberiya girseyî bi şert û mercên mirovî yên dijwar re jî hat, ji ber ku koçber bi kêmasiyên giran ên xwarin, derman û stargehê re rû bi rû man. Gelek ji wan hîn jî îro di kampan de dijîn ku ji pêdiviyên herî bingehîn ên ji bo jiyanek bi rûmet bêpar in, nemaze di mehên zivistanê de.
Dagirkirin û encamên wê: Binpêkirinên berdewam
Piştî bazara qirêj a di navbera Rûsya û Tirkiyê de ku di encamê de Efrîn hate dagirkirin, bajar ji bo şêniyên ku lê mane veguheriye dojehê. Êşa li ser Efrîn bi dagirkirina bajêr bi dawî nebû, berevajî vê, ew ket qonaxeke nû ya binpêkirinên sîstematîk. Rêxistinên mafên mirovan ên herêmî û navneteweyî revandin û girtinên sivîlan, sepandina zorê, desteserkirina mal û erdên çandiniyê û wêrankirin û dizîna milkê giştî û taybet belge kirine. Herêm her wiha şahidiya guhertinek demografîk a eşkere kiriye, hewldanek ji bo ferzkirina rastiyek nû li ser hesabê niştecihên resen. Ji bilî binpêkirinên mafên mirovan, nasnameya çandî û dîrokî ya Efrîn rastî polîtîkayên sîstematîk ên jêbirinê hatiye, di nav de guhertina navên gund û meydanan, êrîşkirina li ser deverên arkeolojî û birîna daran, bi taybetî darên zeytûnê, ku sembolek bingehîn a herêmê ne û çavkaniyek sereke ya debara xelkê wê ne.
10 sal ji dagirkirina navenda kurdbûnê
20’ê Çile di bîra hevpar a xelkê Efrîn de bûye sembola êş û azarê, lê di heman demê de bûye sembola berxwedan û pabendbûna bi mafên wan. Her sal, ev salveger tê bîranîn da ku tekez bike ku tiştê qewimî nayê jibîrkirin û êşa koçberan û binpêkirinên berdewam bi derbasbûna demê nayên jêbirin.
Di vê salvegerê de, daxwazên mafên mirovan û mirovî ji bo vekirina lêpirsînên navneteweyî yên serbixwe li ser sûc û binpêkirinên ku bi êrîşên dagirkeriya Tirk ên li ser Efrîn re çêbûne, hesabpirsîna berpirsiyaran, bidawîanîna dagirkeriyê û misogerkirina vegera ewle û bi rûmet a niştecihên bajêr bo malên xwe, li gorî qanûn û peymanên navneteweyî, ji nû ve têne kirin. Efrîn ji stargeheke ewle ji bo koçberan veguheriye herêmeke ku di bin kontrola komên çekdar û artêşeke dagirker de ye ku ji meşandina siyaseteke sîstematîk a gelek binpêkirin û sûcan bê dudilî siyaseteke sîstematîk dimeşîne.
Heta roja îro hêstir hîn jî ji rûyê kal û pîr û ciwanan diherikin. Birînek li herêma Kurdan a Efrîn li Bakurê Rojavayê Sûriyeyê ketiye û xelkê wê bi kûrahî bi axa ku wan bi destên xwe, nifş bi nifş, bi zeytûn, hejîr, sûmak, çam, hinar, tirî û darên din çandine ve girêdayî ne. Bi dîrok û çanda xwe serbilind in û di çiya û girên bi heybet de kok vedaye, wan hewl dane ku nekevin nav dojeha Sûriyeyê, lê bayê tiştê ku wan nexwestiye, di nav bahozên nefretê yên herêmî û navneteweyî de, aniye. Efrîn ku heta bi kûrahiya dîrokê ve diçe û bi sedan sal in weke navenda Kurdbûnê tê zanîn ev 10 sal in ji hêla dewleta Tirk ve hatiye dagirkirin. Dewleta Tirk li gel çeteyên xwe ev hunera xwe ya gemarî kir û hê jî dike. Efrîn ku Şoreşa Rojava lê berbiçav bû û her ku diçû geş dibû, ev 10 sal in bi dagirkeriyê, bi komkujî, talan, paqijiya etnîk hewl tê dayin ku bikin Tirk. Hate ragihandin ji wê demê vê dagirkerî hê jî berdewam dike û xelkên ku ji dev ax û mala xwe bernedane li Efrîn ji aliyê çeteyên dagirkeriya tirk ve têne talankirin, revandin û tacîzkirin.
