Erdogan Altan
Îran piştî serhildana gel a ku bi qetilkirina Jîna (Mehsa) Emînî ya di 16’ê îlona 2022’an de dest pê kir êdî ne Îrana berê ye. Daxwazên ji bo maf û azadiyên jinan, digel windakirina serdestiya aborî û leşkerî ya ku welat heta niha diparast, krîzek kûr afirandiye. Gelê Kurd û hemû gelên Îranê bi awayekî zelal nîşan dane ku pergal nikare bi vî rengî berdewam bike. Pirsa ku îro were pirsîn ev e: Gelo Komara Îslamî ya Îranê dê guhertinan bike, an na? Ger ne wisa be, dê pêşeroja Îranê çawa were şekildan?
Siyasetên Îsraîl û Amerîkayê yên qelskirina Îranê berdewam dikin. Di mijara rakirina kembera Şîa de encamên astek diyarkirî standin. Niha bi sepandina zextê ji derve li Îranê hewl didin ku li hundir tevgerînek derxînin holê. Bi ketina nirxên pereyên Îranî re çalakiyên protestoyê dest pê kirin. Pêşengiya van çalakiyan ji aliyê xwendekaran ve tê kirin. Ji Îsraîl û Amerîkayê peyamên piştgiriyê têne dayîn. Li hember vê rewşê Serokomar Pezeşkiyan bi qedexekirina tundiyê li xwepêşandêran hewl da pirsgirêkê bi muxatabiyê çareser bike. Lê ev rewş zêde dirêj nebû, binçavkirin û girtin dest pê kirin. Bi rewşa heyî, Îran di rabûna serhildanek hundirîn a mezin de di pozîsyonek qels de ye.
Rejîma Komara Îslamî ku di serdema nûjen de hatiye damezrandin, ji derbasbûna ji kevneşopiya dewleta dîrokî ya Îranê dûr, bi xurtkirina wê bi îdeolojiya olî, bi awayekî çewsandîtir ew ji nû ve ava kiriye. Her çend ew xwe wekî ‘şoreşek’ pêşkêş dike jî, vê rejîmê lêgerîna gel a ji bo azadî û wekheviyê wekî amûrek bikar aniye û nasnameyên cûda wekî gefek ewlehiyê ya domdar kod kiriye.
Dikarin bêjin ku rejîma heyî kapasîteya birêvebirina erdnîgariyek wekî Îranê ku xwedî kûrahiya dîrokî û pirrengiya civakî ya wusa ye, winda kiriye. Ev ne tenê krîzek meşrûiyetê ye, lê di heman demê de krîzek rêveberiyê ye jî. Dînamîkên hêzê yên guherbar li Rojhilata Navîn û veguherînên di jeopolîtîka enerjiyê de modela dewleta navendî û îdeolojîk a Îranê her ku diçe bêfonksiyon dike. Zêdebûna daxwazên azadî û debara jiyanê yên vê dawiyê li bajarên cuda yên Îranê, nîşaneya vê krîza avahîsaziyê ye di asta civakî de.
Rejîma niha ya Îranê ji bo birêvebirina vê pêla serhildanên piralî kapasîteya siyasî tune ye. Ev ji ber ku refleksa bingehîn a rejîmê ew e ku daxwazên civakî ne wekî qadeke danûstandinên siyasî, lê wekî gefek ewlehiyê bibîne. Dibe ku ev refleks di demên berê de bi rêya tepeserkirinê heta radeyekê encam dabe; lêbelê, di qonaxa niha de, ev rêbaz berevajî dibin. Her hewldanek ji bo tepeserkirinê rewatiya rejîmê bêtir têk dibe û şikestina civakî kûrtir dike.
Ne hişkbûna îdeolojîk, ne sozên sînorkirî yên reformê, ne jî retorîka dijminên derve nikarin vê şikestinê tamîr bikin. Pirsgirêk ne di polîtîkayên rejîmê de ye, lê di zîhniyeta dewletê de ye ku ew temsîl dike. Daxwaza gel eşkere ye: ku di jiyana xwe, nasname û pêşeroja xwe de xwedî gotin be.
Çareserî ne hişkbûna bêtir a mantiqa dewleta neteweyî ya navendî ye, peymanek civakî ya nû ye ku pirrengiya dîrokî ya Îranê wekî îhtîmalek siyasî dihesibîne. Pêkhateyeke ku mirov bi îradeya xwe ya herêmî beşdarî jiyana siyasî dibin, nasname nayên tepeserkirin û bawerî û ziman êdî ne pirsgirêkek ewlehiyê ne, ji bo Îranê ne utopyayek e; ew tekane rêya derketinê ye ku li gorî rastiya wê ya dîrokî ye.
