Esma Mistefa/Qamişlo
Sînan Cûdî da zanîn ku ger dewlet bi rastî dixwaze vê pêvajoyê civakî bike, divê herî kêm wêrek be ku girteka civînên bi Rêber Apo re tevahî belav bike. Bêyî vê, pêvajo di nav qadeke teng a ewlehiyê de asê maye û got, “Hin derdorên di nav hikûmetê de çareseriyê teng dikin ji bo sêgoşeya efû, vegera malê û bêçekkirinê de bi dest digrin. Ev nêzîkatî pirsgirêkên avahî û qanûnî di rêza duyemîn de dihêle.”
Di derbarê pêşveçûnên pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk, Rojnamevan Sînan Cûdî bersiva pirsên rojnameya me da û hevpeyvîn wiha bû:
1-Piştî serdana şandeya komisyonê ji îmraliyê re û belavkirina kurteya qeydên hevdîtinê, di hundirê Tirkiyê de gelek nerînên cûda derketin, hûn qonaxa ku pêvajoya aştiyê gihiştiyê çawa dinirxînin?
Di salekê de, nîqaşa siyasî ya li ser pirsgirêka Kurd li Tirkiyeyê guheriye. Destpêkirina Komîsyona Hevgirtina Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê ya ku di Parlamentoyê de hatiye damezrandin, serdana şandeyê ya Îmraliyê ji bo hevdîtina bi Rêber Abdullah Ocalan re û xwendina kurteya vê civînê ji aliyê komîsyonê ve nîşan dide ku dewleta Tirk, kanalek ku demek dirêj girtî dihişt, ji nû ve vekiriye.
Mijarên wekî bêçekkirin, vegera malê û efûyê cara yekem bi awayekî eşkere û giştî tê nîqaşkirin. Di heman demê de, siyasetmedar, pisporên hiqûqî û beşek girîng ji muxalefetê diyar kirine ku divê metna tevahî ya hevdîtinan were parvekirin.
Ev sal hîn ewqas pêşde neçûye ku em îdîa bikin ku “pêvajoya aştiyê vegeriyaye”. Digel vê yekê, em ketine qonaxek ku dewletê derî vekiriye, civak dest bi şopandinê kiriye û raya giştî ya Kurd bi hêviyek hişyar temaşe dike.
Tiştê ku vê carê ferqê çêdike ev e: êdî pirsgirêk nikare tenê wekî “bila pevçûn rawestin, bila vegerin malê” were çareser kirin. Bîra civakî bi girîngî kûr bûye, aktorên siyasî guherîne û hevkêşeya herêmî bi tevahî cûda ye. Hem dewlet û hem jî siyaseta Kurd dizanin ku eger vê carê gavên pêwist neyê avêtin, pêvajo dê berî ku dest pê bike jî hilweşe. Ji ber vê yekê, tiştê ku îro diqewime wekî “ceribandinek rê” xuya dike, celebek ceribandina lêdanê. Lê ew di heman demê de asteke ku eger bi rêkûpêk were birêvebirin, dikare bibe deriyek sereke.
Şandeya Komîsyonê li Îmraliyê bi Rêber Apo re hevdîtinek pêk anî. Kurteya civînê li Parlamentoyê bi komîsyonê re hate xwendin û Komîsyonê got, “Me qonaxa guhdarîkirinê temam kir û em derbasî qonaxa raporê dibin.” Metna tevahî ya civînê nehat weşandin. Hin beşên muxalefetê û tevgera Kurd daxuyaniya “kurteya civînê” wekî nêzîkatiyek ku pirsgirêkên baweriyê derdixe holê dîtin. Cihê ku em îro lê ne xalek destpêkê ye. Lê ew nazik e.
Ji aliyekî ve, weşandina kurteya civînê şefafiyetê çênake; berevajî vê, gumanan derdixe holê. Ev ji ber ku di pêvajoyên bi vî rengî de di demên berê de manîpulekirina agahdariyê çêbûye. Ji ber vê yekê, civak êdî baweriya xwe bi tiştekî ku wekî “kurteya civînê” tê pêşkêşkirin nayne.
Ger dewlet bi rastî dixwaze vê pêvajoyê civakî bike, divê herî kêm wêrek be ku girteka civînên bi Rêber Apo re tevahî belav bike. Bêyî vê, pêvajo di nav qadeke teng a ewlehiyê de asê maye. Bi gotineke din, qonaxa heyî dînamîk e lê ne saxlem e. Îhtîmalek heye ku bibe platformek nû ji bo danûstandinan, lê tiştê ku ji bo vê kêmasî heye bawerî ye.
- Rapora komîsyona duyemîn dê di demek nêzîk de were pêşkêş kirin, lê partiya desthilatdar hîn jî pirsgirêkê wekî sînorkirî bi efû û vegera malê dibîne, hûn vê yekê çawa dinirxînin?
Amadekirina rapora komîsyonê berdewam dike. Lêbelê, hin derdorên di nav hikûmetê de çareseriyê teng dikin bo sêgoşeya efû, vegera malê û bêçekkirinê de bi dest digrin. Ev nêzîkatî pirsgirêkên avahî û qanûnî di rêza duyemîn de dihêle.
Kûrahiya dîrokî ya pirsgirêka Kurd di asta “birînek civakî” de ye. Kêmkirina pirsgirêkek wiha bo bangek hêsan a “vegera malê” tê wateya ku merov xwe bike ku êş û newekhevî qet çênebûne. Ev nêzîkatî pirsgirêkan demkî bêdeng dike lê wan çareser nake.
Bi rastî, çareseriyek wiha dê di pêşerojê de bibe sedema şikestinên hîn girantir. Ji ber ku nasname, ziman, çand, mafê xweseriya herêmî, ewlehiya qanûnî û edalet xalên sereke yên vê pirsgirêkê ne. Ger rapor tenê li ser efû û vegerê be, pêvajo dê berî ku dest pê bike hilweşiyayî were hesibandin. Ji ber vê yekê, ez vê nêzîkatiyê wekî seranser û lewaz dibînim.
- Ji ber hesasiyeta pêvajoyê, divê dewlet çi tedbîrên yasayî bigire da ku îhtîmala xebata vê pêvajoyê zêde bike?
Efû, vegera malê û bêçekkirin di rojevê de ne. Lêbelê, binesaziya yasayî hîn neguheriye. Pirsgirêkên qanûnên terorê, azadiya derbirînê, polîtîkayên wesayetê û nûnertiya siyasî berdewam dikin.
Tiştên ku dewlet hewce dike bike, dikarin di sê qonaxan de werin kurtkirin:
A yekê, nûkirina rêziknameya yasayî ye: Divê pênaseya terorîzmê were guhartin. Divê mekanîzmaya zexta dadwerî ya ku bi biryarnameyên qanûnî ve hatî afirandin were rakirin. Divê pratîka wesayetê were bidawî kirin. Divê qada siyasî were azad kirin.
A duyemîn, rizgarkirina mafên civakî ye. Divê mafên ziman, çand, nasname, rêveberiya xweser a herêmî û beşdariya demokratîk xwedî çarçoveyek zelal bin. Ev maf ne mafên takekesî ne, lê mafên civakî ne. Ji ber vê yekê, parastina qanûnî pêdivî ye.
A sêyemin jî damezrandina mekanîzmayan ji bo avakirina baweriyê ye. Divê mekanîzmayên wekî komîsyonên rastî û heqiqetan, bernameyên lihevhatina civakî û komîsyonên lêpirsînê yên windakirinên bi zorê werin damezrandin.
Ji ber ku bê edalet aştî çênabe.
Bi kurtasî, eger gavên yasayî yên dewletê dereng bikevin, pêvajo dê têk biçe. Siyaseteke ku tenê xwe dispêre bêçekkirin û efûyê nikare barê vê axê hilgire.
- Hêviyên ji dîyasporaya navneteweyî ya Kurd û aştîxwazan çi ne?
Civakên Kurd ên li dîyasporayê û saziyên mafên mirovan ên navneteweyî pêvajoyê ji nêz ve dişopînin. Nêzîkatiya avahiyên siyasî yên Ewropî ji bo pêvajoyê jî dikare diyarker be.
Hêvî bi rastî pir zelal e: divê pêvajo were şopandin, divê pîvanên qanûnî werin bibîranîn û divê zext li ser siyasetê were sivikkirin.
Dîyaspora û derdorên navneteweyî dikarin sê tiştan bikin: A yekî, ji bo şefafiyetê di pêvajoyê de zextê bikin. A duyem, çavdêriya mafên mirovan û qanûnî ya navneteweyî bi berdewamî di rojevê de bihêlin. A sêyem jî bernameyên civakî û çandî yên ku hevgirtina nav-civakî xurt dikin pêşve bibin.
Ev pêvajo ne tenê danûstandinek di navbera Enqere û siyaseta Kurd de ye. Ew beşek ji veguherînek e ku bandorê li tevahiya Rojhilata Navîn dike. Ji ber vê yekê, rola tenê ya aktorên derveyî ne tenê temaşevan e; lêbelê, divê ew beşdarî xurtkirina binesaziya civakî ya aştiyê bibin.
- Gelo têkiliyên îro yên berdewam dikarin wekî beşek ji lêgerîna peymanek civakî ya nû li Tirkiyeyê were dîtin?
Tirkiye di çar salên dawî de hem krîzên aborî û hem jî yên siyasî derbas kiriye. Sîstema îdarî bûye mijara nîqaşê û heta siyaseta sereke jî neçar maye ku reformên berfireh çareser bike. Nîqaşên li ser destûrek nû gelek caran germ bûne lê heta niha pêk nehatine. Lêbelê, pirsgirêka Kurd hîn jî xala biryardar a van hemî nîqaşên sîstemîk e. Têkiliyên Îmraliyê, xebata komîsyonê, weşandina qeydan, û amadekirina potansiyel a raporek di sala borî de hemî di vê çarçoveyê de derketine holê.
Şirovekirina van têkiliyan tenê wekî pêvajoyek aştiyê dê ne rast be. Bi rastî, dewlet dikeve serdemek ku tê de neçar e ku peymana xwe ya civakî nû bike. Ev ji ber ku pergala heyî êdî baweriyê çênake; serweriya hiqûqê qels bûye, çarçoveya temsîliyeta siyasî teng bûye û bingehên lihevhatina civakî hilweşiyane. Pirsgirêka Kurd ew dever e ku vê rewşê bi awayekî herî zelal eşkere dike. Ji ber vê yekê, her têkiliyek bi Kurdan re beşek ji hewcedariya pergalê ye ku xwe ji nû ve ava bike.
- Hûn di dawiyê de dixwazin çi bêjin?
Pirsa rastîn a ku îro divê were pirsîn ev e: Gelo dewlet amade ye ku peymanek civakî ya nû çêbike? Ger bersiv erê be, ev ne tenê bi guhertinên destûrî ve sînordar e. Nasname, çand, mafê rêveberiyê, misogeriya qanûnî, dad û azadiya derbirînê hemî bi hev re têne çareser kirin. Ji ber ku heke civakek bixwaze xwe ji nû ve ava bike, ew nikare bi “efûkirina komekê” vê yekê bike.
Tiştê ku ez dibînim ev e ku di nav dewletê de li ser vê yekê nakokî heye. Lê gelo niyet hîn nehatiye destnîşankirin? Fikra peymanek civakî razîbûnê çêdike, û razîbûn tenê bi riya wekheviya rastîn û danûstandinên vekirî mimkun e. Ev tam ew e ku civaka Kurd îro li benda wê ye.
Bûyerên îro dikarin rê li ber şikestinek dîrokî vekin. Lê gelo ev şikestin ber bi aştiyê ve diçe, ev yek dê bi gavên yasayî yên ku ji hêla dewletê ve têne avêtin, şefafiyeta qeydan, berfirehiya rapora komîsyonê û beşdariya raya giştî di pêvajoyê de were destnîşankirin. Tirkiye êdî nikare vê pirsgirêkê bi rêbazên xwe yên kevn çareser bike. Berjewendiyên hem Kurdan û hem jî Tirkan di çareseriyekê de ne ku koka vê pirsgirêkê çareser bike û li ser bingeha garantiyên yasayî be.
