Sînan Cûdî
Dadgehek xeyal bikin. Banên bilind, dîwarên spî. Dadwerekî cil û berg li pêşiyê radiweste, bersûc, şahid, dozger li hember wî…
Hemû çav ber bi jor ve ne, ber bi kursiya ku “biryar” lê tê dayîn ve. Ev dîmen bi hezaran salan heman wateyê diparêze: hêz li jor e, dadwerî di siya wê de ye. Lê li Rojava, rewş guheriye.
Edalet êdî ji jor ve nayê xwarê, ji jêr ve derdikeve; di civînên komîn, civînên giştî û komîteyên dadweriya jinan de. Êdî kesek tenê biryaran nade; dadwerî ne dengekî yekane ye, lê pirjimar e.
Aliyê herî bêhempa yê pergala ku li van axan hatiye damezrandin, avakirina nîzamên qanûnî ya bêdewlet e.
Ji ber ku Rojava dadweriyê ne tenê wekî “qanûn”, lê wekî celebek rêxistinê ji bo jiyanê dibîne.
Li vir, dadwerî hevsengiyek exlaqî ye, şêwazek jiyanê ye ku ji qaîdeyên nivîskî pêştir e.
Dema ku di navbera du malbatan de li gundekî nakokî derdikeve, doz naçe dadgeha navendî; komîn dicive, alî diaxivin, komîteyên lihevanîne li wan guhdar dike, nûnerên ji komîteyên jinan tevlî dibe û carinan heta zarok jî dikarin ramanên xwe bînin ziman. Piştre biryarek tê dayîn: “Em çawa dikarin birînê baş bikin?”
Bi gotineke din, edalet dibe kiryarek sererastkirinê, ne cezakirinê. Ev tam wekheviya qanûna demokratîk e, ku Rêber Ocalan wekî “wijdanê civakê” pênase kiriye. Di seranserê şaristaniya dewlet de, edalet her gav di xizmeta milk, hêz û desthilatdariyê de maye. Heman avahiya hêzê, qanûn nivîsandiye, bicîh aniye û parastiye. Lêbelê, li Rojava, dadwerî ji vê zincîrê xilas dibe.
Komun ne tenê şûna dewletê digire, ew wijdanê rêxistin dike. Niha, dadwerî ji ezmûnên rojane yên mirovan, nirxên exlaqî û girêdana bi jiyanê re çêdibe. Meclîsên Dadweriya Jinan di dilê vê şoreşê de ne. Ji ber ku bi hezaran salan e, qanûna ku ji hêla mêran ve serdest edaletê wekî “xwedîtî” pênase kiriye. Lê jinên li Rojava edalet wekî “şêweya parastina jiyanê” ji nû ve ava kirine. Di dozek şîdeta mêran de, encumena jinan ne tenê li ser cezakirina sûcdar, lê di heman demê de li ser veguherîna civakê jî nîqaş dike. Pirs ev e: “Ev civak çawa dikare pêşî li dubarebûna sûcên wiha bigire?”
Bersiva vê pirsê edaletek ji cezakirinê mayîndetir peyda dike. Fikra modernîteya demokratîk li vir tê temsîlkirin. Dadweriya modernîteya kapîtalîst ferdî wekî sûcdar kod dike. Modernîteya demokratîk hewl dide ku ferdî ji nû ve di nav civakê de entegre bike. Dewlet li berdewamiya rêzikê digere; civak li berdewamiya jiyanê digere. Ev cûdahî dibe ku cûdahiya herî bingehîn be ku têgihîştina edaletê li Rojava ji yên din ên cîhanê cuda dike. Li Rojava, edalet ne tenê di navbera mirovan de lê di heman demê de bi xwezayê re jî tê damezrandin. Beşa 7emîn a Peymana Civakî dibêje ku “xweza hebûnek e.”
Ev gotinek pir kêm e di dîroka hiqûqê de. Bi gotineke din, çemek, perçeyek erd, darek; hemî wekî mijarên hiqûqê têne hesibandin. Zirardayîna xwezayê, sûcek li dijî civakê ye. Bê guman, pergala hiqûqî ya Rojava ne bêkêmasî ye. Lê tiştek bi dest xistiye: navenda edaletê ji dewletê ber bi mirovan, civakê û xwezayê veguheztiye. Û ya herî girîng, vê pergalê careke din edalet bi “jiyandina mirovan” ve girêdaye. Têgeha “xweparastinê” ya Rêber Abdullah Ocalan di vê nuqteyê de diyarker e: edalet tolhildan nîne; ew parastina rûmeta jiyanê ye. Bi gotineke din, civak dikare xwe bi qasî ku dadmend be biparêze. Dadwerekî pêşerojê yê ku li Rojava hiqûqê dixwîne êdî tenê qanûnan jiber nake. Ew dersên li ser dîroka şaristaniyê, şêweyên desthilatdariyê, jidayikbûna dewletê, modernîteya kapîtalîst û modernîteya demokratîk digirin. Ji ber ku armanc li vir ne “dabeşkirina edaletê” ye, lê têgihîştina edaletê ye. Û têgihîştin her gav kiryarek radîkaltir e ji jiberkirinê. Li Rojava, edalet barê rabirdûyê hilnagire; ew tovên pêşerojê diçîne. Dibe ku ji ber vê yekê be, li welatên herî şer ên cîhanê, edalet ji nû ve çêdibe; bi bêdengî, di komînan de, di destên jinan de û di wijdanê dadgeran de.
