Hêvî Keleş/ Qamişlo
Madeyên hişbir yek ji diyardeyên herî xeternak li ser civakê ye, bi taybet li ser nifşê ciwan ku stûnên siberojê û hêviya guhertinê ne.
Rêjeyên bikaranîna madeyên hişbir li cîhanê sal bi sal zêde dibin, heta ku ew bûye pirsgirêkek cîhanî ku di raporên rêxistinên tenduristî û civakî cihê yekem digire. Amarên Neteweyên Yekbûyî nîşan didin ku bi mîlyonan ciwan li çaraliyên cîhanê hin cureyên madeyên hişbir yên çêkirî û xwezayî , bi kar tînin û dibin sedema windahiyên mezin ên mirovî û aborî.
Lêkolînên li ser madeyên hişbir nîşan didin ku di salên dawî de di nav komên cûda de belavbûna wê berfireh e. Dibe ku sedema vê yekê zêdebûna pirsgirêkan û zehmetiyên jiyanê be, nemaze bi belavbûna teknolojiyê û nebûna têkiliyê di navbera mirovan de.
Çima ciwan madeyên hişbir bi kar tînin?
Bersiv ne bi faktorekî tenê ve girêdayî ye, lê belê bi komek faktorên tevlihev girêdayî ye, di nav de bêkarî, xizanî, strêsa psîkolojîk, nebûna hişmendiyê û hilweşîna malbatê. Gelek ciwan ji bo kêfê an jî ji bo dûrketina ji rastiyê dest bi ceribandina madeyên hişber dikin, lê ew zû xwe dixin nav çerxekê windabûnê ku dûrketina ji wê dijwar e.
Di aliyê tenduristiyê de, madeyên hişbir dibin sedema zirara mêjî, nexweşiyên giran ên demarî, kêmbûna xwarinê û lawaziya parastinê. Di heman demê de ew dibin sedema fikar, depresyon û tecrîda civakî. Di qonaxên dawî de ew dibe sedema tundûtûjî an xwekuştinê, ji ber ku bikarhênerên wê kontrola xwe winda dikin.
Ji bo parastina ji vê diyardeyê malbat roleke girîng dilîze, ji ber ku nebûna çavdêrî û baldariyê dikare ciwanan bêhtir ji ceribandinan re bêparastin bike. Ji aliyekî din ve, danûstendina erênî di navbera dêûbavan û zarokan de û nîqaşkirina pirsgirêkên wan bi awayekî eşkere dikare gelek rewşên jirêderketinê asteng bike. Divê malbat bizanin ku xortanî û mezinatiya ciwan serdemeke hesas e ku bi taybetî ji bandora hevalan re xeternak e û divê ciwanan teşwîq bikin ku mezinbûna xwe ya kesane û şiyanên xwe yên takekesî zêde bikin û berxwedana xwe ya li hember zexta neyînî ya hevalan û kesên derdora xwe zêde bikin.
Ji bo pêşîgirtina li bikaranîna madeyên hişbir li cem zarok û ciwanan, pêwîst e malbat van tiştan bike:
-Zarokên xwe bi evîn û hezkirinê mezin bikin.
-Derfet bidin wan ku raman û hestên xwe îfade bikin.
-Jîngehek malbatî ya aram peyda bikin.
-Çavdêriya derdora hevalên wan ji nêz ve bikin.
-Hobiyên wekî werzîş, wêje û xebata dilxwazî pêş bixin.
Madeyên Hişbir xewn û siberoja ciwanan winda dikin
Diyardeya madeyên hişbir ne tenê pirsgirêkek bijîşkî ye, lê pirsgirêkek mirovî, civakî û exlaqî ye ku bandorê li her mal û her civakê dike. Ciwanên baş ên ku dikevin nav xefika tiryakê ne tenê tenduristiya xwe winda dikin, lê di heman demê de xewn û pêşeroja xwe jî winda dikin. Ji ber vê yekê, pêşîlêgirtin, hişyarkirin û hevkariya malbat û civakê çekên herî bihêz li dijî vê gefa gerdûnî ne. Heta ku îradeyek rastîn a jiyanê hebe, her ciwanek dikare ji madeyên hişbir re bêje na û rêya hêviyê li şûna rêya wêrankirinê hilbijêre.
