Sînan Cûdî
Siyaseta rejîma Baasê ya li hember herêm û nasnameya Kurdî li Sûriyeyê jiholêrakirina bîra civakî bû. Herêmên ku Kurd lê dijîn, bi taybetî xetên Hesekê, Qamîşlo, Efrîn û Kobanî, bûn hedefa projeya “Kembera Erebî” ya îdeolojiya BAASê. Ev proje di sala 1965an de hate pejirandin û di sala 1973an de bi fermî hate bicîhanîn.
Armanc ew bû ku li ser sînorê Tirkiyeyê “herêmeke tampon a Erebî” ava bikin. Bi rêya tenikkirina deverên bakurê Sûriyeyê yên ku Kurd lê serdest in bi niştecihbûnên Erebî hatiba guhartin. Di vê çarçoveyê de, erdên nêzîkî 200,000 Kurdan hatin desteserkirin, bi sedan gundên Ereb hatin damezrandin, navên Erebî li gundên Kurdî hatin kirin, û gundiyên Kurd neçar man ku koç bikin deverên din. Bi hezaran malbatên ku li dora Qamîşlo, Amûdê, Dirbêsiyê û Til Koçer dijiyan hatin bêmilk kirin; qanûnên reforma erdê ne ji bo Kurdan, lê ji bo eşîrên koçber ên Ereb hatin bikar anîn.
“Serjimêriya” 1962an yek ji êrîşên herî sîstematîk ên li ser nasnameya Kurd bû. Di encama vê serjimêriyê de, zêdetirî 120,000 Kurd wekî “biyanî” hatin ragihandin. Hemwelatîbûna wan hate betalkirin, zarokên wan nekarîn beşdarî dibistanan bibin, û ji wan re qedexe bû ku di saziyên dewletê de bixebitin. Hin ji wan wekî “ecenib” (biyanî) û yên din jî wekî “mektûmîn” (neqeydkirî) hatin dabeşkirin. Bi vî rengî, nasnameya Kurd ji hêla qanûnî ve nehat dîtin. Dewletê ne tenê hebûna Kurdan nas nekir, lê wan wekî “metirsiyek ewlehiya navxweyî” dihesiband.
Hebûna Kurdan di meqamên dewletê de jî di heman salan de bi awayekî sîstematîk hate paqijkirin. Di dawiya salên 1940an û destpêka salên 1950an de, hin efser û burokratên Kurd, nemaze yên ku ji Hesekê û Helebê bûn, di nav dewletê de erk bi dest xistin. Lêbelê, piştî darbeya 1963an, ev kesayet di paqijkirina kadroyan de ku di bin navê “Sosyalîzma Ereb” de hatin kirin, hatin paqijkirin. Bandora Kurdan di avahiyên leşkerî û îstîxbaratê de bi awayekî pratîkî ji holê rabû. Efserên ji Qamîşlî û Efrîn bi hinceta “cudaxwaziya gumanbar” ji artêşê hatin derxistin û ji ketina wan a nav dezgehên navxweyî û ewlehiyê hat qedexekirin. Rejîma BAASê hem astengiyên îdeolojîk û hem jî yên îdarî danîn da ku rê li ber Kurdan bigire ku bi dewletê re xwe nas bikin.
Ev pêvajo ne tenê bû sedema dûrxistina Kurdan ji temsîla siyasî, lê di heman demê de ji hilberîna çandî jî. Perwerdehiya bi Kurdî hate qedexekirin, hilberîna pirtûk û muzîka Kurdî hate krîmînalîzekirin, û peyva “Kurd” di belgeyên dewletê de wekî peyvek neqanûnî hate hesibandin. Pirtûkên dersê yên dibistanê ji Kurdan re wekî “Erebên çiyayî” dihatin binavkirin. Dema ku Kurdan nasnameya xwe diyar dikirin, ew ji ber “propagandaya cudaxwaz” dihatin darizandin. Binçavkirin û lêpirsînên ku ji hêla dezgehên îstîxbaratê ve li herêmên Kurdan, bi taybetî di salên 1980an de, hatin kirin, di bîra kolektîf de serdemek kûr a tirs û bêdengiyê afirandin.
Pêkanînên ku îro di bin rêveberiya Ehmed El-Şara de têne dîtin, berdewamiya vê şêweya dîrokî ne. Hikûmet hîn jî daxwazên Kurdan ji bo xweserî û hikûmeta herêmî wekî “gef li ser yekîtiya neteweyî” dibîne. Hikûmeta Şamê avahiya xweser a li Rojava wekî formeke siyasî ya rewa nas nake û ji danûstandinên rasterast bi nûnerên Kurd re dûr dikeve. Peyva fermî “cudaxwazên li bakurê Sûriyeyê” di gotara dewletê de guhertoyek nûjenkirî ya termînolojiya neteweperestiya erebî ye ku ji serdema BAASê mîras maye.
Lêbelê, tiştê ku pergala heyî cuda dike ev e ku zordarî bi awayekî fermî “îdarî” bûye. Li şûna bêxwedîkirina rasterast an koçberiya bi zorê, balê dikişîne ser ambargoyên aborî, sînorkirinên îdarî û zextên di bin navê ewlehiyê de. Lêbelê, têkiliya dewletê bi nasnameya Kurd re bi bingehîn neguheriye. Îdeolojiya BAASê hîn jî li ser demarên dewletê dimîne, nasnameya Kurdî wekî “pirsgirêkek” ji nû ve çêdike.
Sîstema BAASê, ku ji hêla îdeolojîk ve di bin siya qaşo sosyalîzma erebî de ji dayik bûye, hewl da ku peyzaja Kurdî hem ji nexşeyan û hem jî ji bîranînan jê bibe. Lê hewldan vala derket; gel ma. Îro, di bin desthilatdariya Ehmed El-Şara de, dengvedana vê berxwedanê hîn jî tê bihîstin. Nasnameya Kurdî berdewam dike, piştî her pêla zilmê formek nû digire.
