Argêş Vîyan/Qamişlo
Durzî wekî Mezdekîtî, Medî, an Farisî tê nîşan dan. Her wiha nêrînên cûda hene ku ew Kurd in û ji Şingalê hatine herêmê. Lê, ew xwe wekî Erebên rasteqîn dibînin. Ala wan sembola baweriyên wan ên olî ye û tenê di demên girîng de tê bilindkirin; bilindkirina wê pênaseya serhildanê ye. Ew civakek berxwedêr e.
– Durzî kê ne?
Pêkhateya Dûrz mezhebek e ku bingehên wê ji aliyê şaxa Îsmaîlî ya Şîatiyê ve hatine avakirin, lê bi demê re, ji ber tundrewiya wê ya li ser bingeha yekxwedayetiyê û ramanên din, ji Îsmaîlîtiyê veqetiya. Di sedsala 11’an de derketiye holê, ji hêla hînkirinên xelîfê Fatimî el-Hekîm Amrillah ve bingeh girtiye, ku xwedayetiya wî parastiye û wî xweda kiriye.Îsmaîlî, yên ku di sala 909’an de Dewleta Fatimiyan damezrandin, di fermîkirina koma olî ya binavê Îsmaîlî û belavbûna wê li seranserê Misrê de roleke girîng lîstin. Lê, bi serdestiya xelîfeyê 6’emîn yê Dewleta Fatimiyan û melayê 16’emîn yê Îsmaîlî, Ebû Elî Mensûr û Hekîm bî Emrillah di sala 985 û 1021 de, di derbarê baweriya bi Xwedê, xwedayî, vejîn û pratîkên olî de dabeşbûn destpê kirin. Mezhebek ezoterîk li ser bingeha xwedayîtiya ku ji Ebû Elî Mensûr re tê veqetandin derket holê. Navê vê mezhebê, ku wekî pêkhateya Dûrz tê zanîn, ne ji Ebû Elî Mensûr, lê ji xalê wî, Mihemed ibn Îsmaîl Neştekîn el-Derazî re tê vegotin. Durzî di eslê xwe de ji Dewleta Fatimî, Îsmaîlî û ji ber vê yekê jî Heft Îmam (Seb’iye) ne. Lêbelê, cudahiya wan ji Heft Îmam ew e ku ew Xelîfeyê Fatimî yê Misrê, el-Hekîm bî-Amîrîllah, wek Xwedê û cîgirê wî, Hemze ibn Elî, wek pêxember dibînin. Bingeha wan wekî Mezdekîtî, Medyayî an Farisî tê binavkirin. Her wiha nîqaşên cidî hene ku ew Kurd in û ji Şingalê hatine herêmê. Lê, ew xwe wekî Erebên paqij dibînin. Ala wan sembola baweriyên wan ên olî ye û tenê di demên girîng de tê bilindkirin; hejandina wê pênaseya serhildanê ye. Ew civatek şerxwaz û berxwedêr in. Durzî bi dîrokî bi komên Şîa re, bi taybetî Îran û Hizbullahê re, peywendîyekî dûr parastine. Sedemên bingehîn ên vê dûrbûnê hem civakî û hem jî siyasî ne. Tevî kokên xwe yên Îsmaîlî, Durz xwe li derveyî Îslamê digirin û baweriya Şîa red dikin. Ev cudahiya teolojîk bingeha helwesta wan a parastî ye, nemaze di derbarê tawanên Îranê yên ji bo serokatiya olî de. Peywendiya wan bi Hizbullahê re tevlihevtir bûye. Her çend carinan hevkariyên taktîkî di navbera Durzî û Hizbullahê de li Lubnanê çêbûne jî, bêbaweriyek kûr serdest e. Girêdanên nêzîk ên Hizbullahê bi Îranê re û teqezkirina wê li ser nasnameya wê ya Şîa Dûrz nerehet kiriye. Ev nerehetî bi taybetî di pêşengê Durzî yê Lubnanê, Welîd Canpolad de eşkere ye, ku pir caran li dijî hêza zêde ya Hizbullahê hişyariyê dide. Durzî (Durzîe) civatek olî ye ku ji şaxa Şîa-Îsmaîlî ya Îslamê derketiye û bi demê re bûye pergalek baweriyê ya girtî û cuda. Ew bi giranî li Sûriye, Lubnan, Îsraîl û beşekê jî li Urdunê dijîn. Ew xwezayek girtî diparêzin, hînkirinên olî tenê ji bo kesên di hundir de eşkere dikin. Baweriyên wan ji hêla felsefeya Yewnanî, Gnostîsîzm, Îsmaîlîzm û Îslamî ve bandor dibin. Piraniya Drûzên li Sûriyeyê li Çiyayên Durzî dijîn, herêmeke çiyayî û asê li başûrê rojavayê welêt ku ji sedî 90 zêdetir nifûs Durzîin; bi qasî 120 gund bi tevahî ji aliyê Durzîvê tên niştecîkirin. Civakên din ên girîng li Çiyayên Harim, li Ceramana, taxeke Şamê, û li ser çiyayên başûrê rojhilatê Çiyayê Hermon dijîn. Civateke mezin a Durzîyên Sûriyê dîrokî li Bilindahiyên Golanê dijiya, lê piştî şerên bi Îsraîlê re di salên 1967 û 1973’an de, gelek ji van Dûrzan reviyan deverên din ên Sûriyê; piraniya wan ên ku mane li çend gundan di nav axa nakokî de dijîn, lê tenê çend kes li bermahiyên teng ên Parêzgeha Quneytra dijîn, ku hîn jî di bin serweriya bi bandor a Sûriyê de ye.
Taybetmendiyên Giştî yên Durziyan:
Pirtûka Wan a Pîroz: Ji nivîsên veşartî yên bi navê “Rasā’il al-Ḥikma” (Peyamên Aqilmendiyê) pêk tê.
Civaka Girtî: Tu kesek ji derve nikare bibe Durzî. Tenê ew kesên ku wekî Durzî ji dayik bûne wekî endamên vê baweriyê têne hesibandin.
Nasname: Ew ji hêla etnîkî ve wekî Ereb têne nas kirin, lê li gelek deveran ew bi gelên xwecihî re di têkiliyê de jiyane.Durzîdi dîrokê de qet xizmetkarên hêzên mezin nebûne; ew bi parastina nasname, bawerî û rêziknameya xwe ya civakî jiyane.
Ya yekem Ji ber vê yekê ew di bin dorpêçkirina domdar de ne, hem ji Împeratoriya Osmanî û hem jî di dema rejîma Sûriyê de. Hêzên navendî her civatek ku piştgrî nade wan wekî “pirsgirêk an jî weke dijmin” ku were tunekirin dibînin. Ya duyemîn, pergala baweriyê ya mîstîk û girtî ya Drûzan wan şaş fam dike. Lêbelê, ev hişmendiya girtî refleksek zindîmayînê ye. Wan baweriyên xwe veşartî hiştine da ku xwe ji komkujî, asîmîlasyon û êrîşên derve biparêzin. Lê, ev wan nake dijmin; berovajî vê, ew wan vedixwîne ku bi hevre jîyan bikin. Di seranserê dîrokê de, ew bi taybetî bi Kurdan re mil bi mil piştgrî kirin e. Ya sêyemîn, perspektîfa Rêber Apo li ser gelêDurzîjî zelal e: Ew dibêje ku ew dikarin pergalên xwe ava bikin û bibin beşek ji civaka demokratîk. Bi taybetî di modela Konfederalîzma Demokratîk de, Durzî pêkhateyekê wxwediyê maf in ku di meclîsên herêmî de xwerêveberiyê bikin. Rêber Apo dibêje, “Bê nasname jiyan nabe.” Durzî gelekî ye ku ji bo nasnameya têkoşîn kiriye û berxwedanî meşandiy e. Îro, komên cîhadîst, rejîmên otorîter û lîstikvanên navneteweyî hewl didin ku Durzîyan manîpule bikin an jî bitepisînin. Lê heke gelê Durzî bi Kurd, Elewî, Ermenî û hemû gelên din ên bindest re xeteke berxwedanê ya hevpar ava bikin, ew ê ne tenê xwe biparêzin; ew ê di heman demê de rê li ber jiyaneke azad ji bo gelên Rojhilata Navîn vekin.
Têkiliyên Kurd û Durzîyan
Di dîrokê de, ne pevçûnek rasterast û dijwar an yekîtî heye; lê, wekî du gelên ku li heman deverên çiyayî û pirçandî dijîn, bi taybetî li Sûriyê, wan çarenûsên hevdu û zextên civakî yên wekhev jiyane. Kurd û Durzî carinan li Sûriyeyê li dijî polîtîkayên erebkirinê yên dewletê ji bo parastina nasnameyên xwe yên herêmî têkoşin kirin e. Bi taybetî piştî salên 1970’an de, bi rabûna tevgera Kurdî re, hin ciwanên Durzî bi vê têkoşînê re piştgrî nîşan dan. Durzî gelekî ye ku li heman erdnîgariyê bi Kurdan re dijî û rastî polîtîkayên asîmîlasyonê yên wekhev hatiye. Kurd û Durzî ku gelek ol, mezheb û zimanan dihewîne pergala baweriyê ya felsefî li dijî zordariya Osmanî, Baas û dîjî hişmendiya dewleta netewe têkoşiya. Bi heman awayî, lêgerîna wan a xweseriyê hate tepasin û bi rastî qirkirinê hatin. Ev gel hilgirên rastîn ên Rojhilata Navîn in. Ji ber vê yekê, Rêber Apo hevgirtina van gelan wekî erkek dîrokî dibîn
Rêberê Gelan Abdullah Ocalan û peywendiya wî bi pêkhateya Durzî re
Hevgirtina di navbera gelan de û pergala konfederal ya di fikir û ramanên Rêber Apo de cihekî girîng digirin. Di vê çarçoveyê de, nêzîkatiya wî ya li hember gelê Durzî li ser vê perspektîfa biratiyê hatiye avakirin. Di salên 1980 û 1990’an de, dema ku Rêber Apo û kadroyên Tevgera Azadiyê li Lubnanê bi tevgerên Filistînî û Lubnanî yên li Geliyê Bekayê re peywendî danîn, têkiliyên rasterast bi civakên Durzî yên li herêmê dijîn re jî hatin danîn. Di vê serdemê de, hin peywendiyên fermî bi rêberê Durzî yê Lubnanê Welîd Cambolad re hebûn. Li gorî xalên Konfederalîzma Demokratîk û biratiya gelan, her tim girîngî li ser nasname û azadiya Durzî hatiye dayîn. Di Şoreşa Rojava de, bang li civakên Durzî yên li Suweydayê (Cebel el-Durzîî) hatin kirin. Di nav gelên Sûriyê yên ku ji ramanên Rêber Apo bandor bûne de, Durzî jî di nav wan kesan de bûn ku tevlî nava refên YPG’ê bûn. Durzî gelekî ye ku li heman erdnîgariyê bi Kurdan re dijî û rastî polîtîkayên asîmîlasyonê yên wekhev hatiye. Rêber Apo her gav Durzî wekî pêkhateyek di nav konfederalîzma demokratîk ya gelan de hesibandiye. Ew dibêje ku ew dikarin pergalên xwe ava bikin û bibin beşek ji civaka demokratîk. Rêber Apo dibêjê, bawerî û gelên weke Durzî û Elewî neçar in ku di nav netewe dewlet de bên bişaftin kirin. Ji ber vê yekê, modela Netewên Demokratîk ji bo Durzîyan jî derfetekê pêşkêş dike ku bi azad bijîn.
Rêber Apo: “Em nikarin Rojhilata Navîn azad bikin bêyî ku em rastiya ne tenê gelên mezin lê di heman demê de civakên piçûk jî fam bikin.”
“Felsefeya PKKê Durzîyan dihewîne, li ser bingeha rêzgirtina ji bo hemî gelan û projeyek hevpar a azadiyê.”
“Gelê Durzî yek ji gelên herî kevin û bêhempa yên Rojhilata Navîn e. Mixabin, di nav nijadperestiya Ereb û şerên mezhebî de, ew her gav neçar mane ku nasnameya xwe veşêrin.”
“Li Rojhilata Navîn, gel an dê hevdu bifetisînin an jî di bin sîwanekî demokratîk de bi hev re bijîn. Ne Durzî, ne Kurd û ne jî ti gelên din nikarin bi bişaftinê werin xilas kirin.”
