Hêvî Keleş/ Qamişlo
Berxwedana 14`ê Tîrmeha 1982`an a di girtîgeha Amedê de yek ji qonaxên sereke yên berxwedana li dijî faşîzma dewleta Tirk e. Ev girtîgeh bûne kaniya berxwedan û fikrê azad. Di heman demê de li dijî êrişên fîzîkî û qirkirina çandî Tevgera Rizgariya Kurdistanê dest bi qonaxeke nû kir.
Di dîroka 14’ê Tîrmeha 1982’an de, pêşengên Tevgera Rizgariya Kurdistanê yên di girtîgeha Amedê de Mehmet Xeyrî Dormuş, Kemal Pîr, Alî Çîçek û Akîf Yilmaz li dijî kiryarên hovane yên dewleta Tirk greva birçîbûnê ragihandin ku 58 rojan dewam kir. Di encamê de gihaştin şehadetê.
Dîroka mirovahiyê gelek şêweyên berxwedanê tomar kiriye, lê berxwedan di hişê mirovan de pir caran bi çek û agir ve girêdayî ye, kêm kes wan kêliyan li ber çavan digirin ku tenê çek raman e û laş keleha li dijî zilma zordaran e. Di dilê vê çarçoveyê de, yek ji destanên herî mezin ên têkoşîna Kurdan li Zindana Amedê hatiye nivîsandin, ku çar lehengan berxwedanek bêhempa di dîroka gelan de meşandin, Kemal Pîr, Mehmet Hayrî Durmuş, Elî Çîçek û Akîf Yilmaz. Wan tifing hilnegirtin, ne jî li qadên şer bi dijmin re rû bi rû man, lê wan hucreyên zindana xwe veguherandin platformek ji bo rûmetê û laşên xwe veguherandin dîwarek ku li dijî amûrên herî hovane yên zilma Tirk derket.
Di wê demê de, civak gihîştibû qonaxek bêhêvîtî û têkçûnê, mirovan êdî têkoşînê wekî rêyek ji bo azadiyê nedidîtin, berevajî vê, ew bawer dikirin ku tenê rêya jiyînê îndîmac û veqetandina ji nasnameya xwe ya neteweyî ye. Gotina Ez Kurd im, şerm bûbû, lê bi jidayikbûna Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK’ê) û derketina holê ya raman û felsefeya Rêber Abdullah Ocelan, faşîzma Tirkî bi fikaran ve hate girtin. Wê îdeolojiyeke nû û kûr hîs kir ku hemû polîtîkayên xwe û jêbirina çandî tehdît dike. Wê xetera rastîn hîs kir, ku ev gelê bindest dê veguhere gelekî berxwedêr, bibe qehremanek ku li ber tepeserkirinê naşikê lê dê bi îradeya xwe wê bişkîne. Di wê demê de, dewleta Tirk tedbîrên xwe zêde kir, serî li awayên herî hovane yên qirkirinê û rêbazên hovane yên tepeserkirinê da. Dema ku piraniya tevgerên çepgir hilbijartin ku birevin Ewropayê, têkiliyên xwe bi gelê xwe qut kirin, Abdullah Ocelan biryar da ku qada operasyonên wî dê Rojhilata Navîn be û kadro dê amade bin ku vegerin welatê xwe, ne ku ji wir birevin. Lêbelê, faşîzma Tirkî bêkar nema, ew piştî darbeya xwe ya leşkerî, armanca wê ya sereke ji holê rakirina PKK’ê bû û kampanyayên berfireh ên wêrankirin, koçberkirin û girtinên keyfî dest pê kir. Di vê kampanyaya hovane de, di nav kesên ku hatin girtin de çar hevalên wan hebûn ku tenê hêza wan aqil, tenê alavên wan laşê wan bû û tenê çeka wan baweriya wan bû.
Dewleta Tirk ew bi awayên herî hovane yên îşkenceya psîkolojîk û fîzîkî re rû bi rû hişt, bi baweriya ku ev dikare îradeya wan bişkîne û wan neçar bike ku teslîm bibin, lê belê ew teslîm nebûn. Dema ku dengê wan bêdeng bû û dengê îşkencekarên wan bilindtir bû, wan biryar da ku bi gireva birçîbûnê ya heta mirinê qêrîna xwe bigihînin cîhanê, ev ne xwekuştin bû, lê biryarek hişmend bû, ku ji baweriyek kûr çêbû. Ev kiryar daxuyaniyek zelal bû, heger hêza çekan li cem me tune be, hêza ramanê li cem me heye, ger dengê me were tepisandin, laşên me dê bibin qêrînek bilind li dijî neheqiyê. Bi vê kiryarê, wan pêşî ji gelê Kurd re û duyemîn ji faşîzma Tirk re îspat kir ku berxwedan ne tenê qada kesên ku çekan bikar tînin e. Serkeftin dikare ji zikê êşê, ji laşek ku ji birçîbûnê diqelişe lê teslîm nabe, çêbibe.
Bandora siyasî û mirovî
Berxwedana 14’ê Tîrmehê xalek werçerxê di têkoşîna Kurdan de nîşan da, bû sembola fedakarî û berxwedanê. Her sal, çalakî ji bo bîranîna berxwedanê têne organîzekirin, di nav de axaftin, gotar, pêşangehên wêneyan û nîşandana belgefîlman ku li ser şert û mercên Zindana Diyarbekirê û tiştên ku di nav dîwarên wê de qewimîne hene. Ev bûyer di van derdoran de wekî demek ji bo bîranîna girtiyên ku di greva birçîbûnê de jiyana xwe ji dest dane tê dîtin.
Piştî derbasbûna bi dehan sal, berxwedana 14’ê Tîrmehê li Zindana Amedê di bîra Kurdan de wekî berxwedaneke dîrokî ya girîng dimîne. Ew ji bo gelê Kurd bûye sembola berxwedanê. Çar heval şehîd bûn, lê ew neçûn mirinê, ew çûn hetahetayê, ku wan tovên berxwedanê di wijdanê her Kurdekî de çandin û wan tovan şervan, hem mêr û hem jî jin, şîn kirin. Nifşên piştî wan ala têkoşînê hilgirtin, rêya wan berdewam kirin, bi hemû şêweyên neheqiyê re rû bi rû man û bi wê îradeya bêşikestî jiyan.
