Hêvî Keleş/ Qamişlo
Girê Leylên yê xwedî erda zengîn û xwezaya balkêş li Rojhilatê deşta Xabûrê ye û bi kombûna çemê cerahê, soplaxê û qetranê ev gund ava bû, li ser destê kurdên hûrî di hezar sala 4’emîn de berî zayînê.
Bi hezaran gund,Gir, perestgeh û bajarên kevnar li ser axa dewlemend ya Kevana Zêrîn di navbera rêzeçiyayên Kurdistanê de li deşt û kêleka rûbarên Firat, Xabûr û Dîcleyê hatibûn avakirin. Yek ji wan jî Girê leylên e.
Koka gundê girê leylên vedigere serdemên kevnar, ji ber ku şahidiya derbasbûna gelek şaristaniyên ku li her quncikek gund şopa xwe hiştine, ji bermahiyên kevnar heta mîmariya kevneşopî. Girê Leylên çîrokên ji dîroka xwe ya kevnar vedibêje.
Li kêleka wê jî xwezaya spehî ya ku dora wê girtiye heye. Ew cihekî aramiyê ye û erdekî hêjayî serdanê ye ku mirov ji bedewiya wê û xweşikiya wê ya dîrokî sûd werbigire.
Cihê wê yê erdnîgarî û sedema navlêkirina wê
Girê Leylên li parçeyê rojhilat yê herêma Xabûr dikeve, nêzî newala Cerah ya girava jorîn. Ev gir dikeve 28 km başûrî rojhilatî bajarê Qamişlo û 82 km bakurî rojhilatî bajarê Hesekê. Ev gir bi gelek navan hatiye naskirin, navê wê yê kevin Şexna bû wê çaxê paytexta welatê Abûm bû yê ku di arşîva Marî (Tel EL-Herîr) û tablêtên mîxî de yên di Girê Leylên dorpêçkirî bûn hatibû gotin. Di sedsala 19’an b.z ev bajar ji aliyê Asûryan ve hat dagirkirin û navê wê bû Şebit Enlîl (nişîngeha Enlîlê xwedawend). Piştî mirina şah Şemşî Aded navê wê yê berê (Şexna) ji nû ve lê vegeriya, Girê leylên yek ji girên herî mezin yên şûnwarî û yek ji gund û niştecihbûnên kevintirîn ên li Sûrî, şûnwariyên yekemîn vedigere dawiya hezarsala şeşan B.Z.
Girê Leylên ji bajarên girîngtirîn li bakurê Mezopotamyayê ye
Girê Leylên ji bajarên girîngtirîn li bakurê Mezopotamyayê di nava hezarsala 2 û 3’an B.Z’ê de. Ev sedema wê vedigere ku ev giraya li ser riyeke bazirganî ya ku dikeve herêmên bakurê beravên Deryaya Spî û Mezopotamyayê û Bajarê Xatî bi hev re girê dide. Ev giraya ji du herêman an ji du parçeyan pêk tê, herêma jorîn Akropolîs ev herêm kevintirîn e û devera nizm a ku parçeyê jorîn radipêçe navê Lower Town e, bi giştî rûbera gir dighêje 90 hiktarî. Vî girî ji nîvê hezar sala 3’an B.z zêdebûnek ber bi çav di qewara nişteçihbûnê de dît. Ji ber vê yekê ew gundê biçûk dageriya qewara bajarekî ta ku rûbera wê gihaşt 90 hiktarî. Di warê rêxistinbûna wê ya ramyarî an siyasî û aborî de pêşket û bû ji navendên girîng û stratîjîk di herêma Xabûr de û di vê demê de navê bajêr bû Şexna. Di dawiya hezarsala 3’an B.z de bajar di bin desthilatdariya Ekadan de bû û piştre ket bin desthilatdariya Asûriyan. Di nîvê hezarsala 2’an de ji zayînê re Şexna bû parçeyek ji Împeratoriya Hûrî-Mîtanî mîna hemû herêmên Xabûr a ku nuqteya rasteqîna wê ji wan herêman bû.
Lêkolînên li ser hatine kirin
Di gelek deverên cur bi cur de ji bajarê nizm a Gir gorên esîlzadeyên Mîtanî yên vedigerin vê serdemê hatin dîtin. Her wiha xilik û dîzikên yên pirreng û şûnwarî yên nûnertiya vê serdemê dikin jî hatin dîtin. Lêkolîn: Sazkariyên lêkolînê di gir de sala 1979’an de ji aliyê zanîngeha (Yale University) bi rêbertiya zanistvanê şûnwaran Harvey Weiss dest pê kir. Di riya têst, rûbergirtin û lêkolînên li gelek cîwarên gir. Ev lêkolîn sera, perestgeh, avahî, depo, xilik û dîzikên ku vedigerin qonaxên cuda derpêç kir. Perestgeh bi berê xwe yê ku ji heriyê hatiye avakirin ciyawaz e, ev ber ji dengeyên ber hev û kenderên (avder) ku stûnên nexşî bi awayekî pêçelpêç mîna qurmê dara xurma, ku ji vê tê diyarkirin bandoriya başûrê Mezopotamyayê (Somer) bi awayekî zelal. Seraya vedigere Qarni lim li aliyê bakur ji parçeyê nizim ê gir hat dîtin. 1251 têbilêtên bi nivîsandina mîxî bi zaravayê başûrî ji Babiliya kevin hat derpêçkirin. Di wan tabilêtan de mijarên derbarê deqên rêveberî, nameyên padîşahî, peymanên navnetewî, karûbarên olî û mijarên aborî yên amadekirin xweşava Bîra û vexwarina wê, hatin gotûbêjkirin. Muhrek stonî li gel çapa muhran vedigere dawiya hezarsala 3’an B.Z.
