Hêvî Keleş/ Qamişlo
Çanda Suryanî mîrateyeke dewlemend û kevnar e ku ziman, kevneşopî, ol û hunerê dihewîne. Ev çand bi cilên xwe yên gelêrî, muzîka rûhanî û xwarinên xwe yên dewlemend tê naskirin, ew tevî dijwariyên dîrokî û koçberiyê jî, nasnameya xwe ya resen di nav çandên cuda de diparêze.
Çanda Suryanî yek ji kevintirîn çandên Rojhilata Navîn e, ku berdewamiya şaristaniyên kevnar ên ku li Mezopotamyayê geş bûne temsîl dike. Gelê Suryanî di dîroka çandî, olî û zanistî ya herêmê de roleke girîng lîstiye, ziman, mîrat û adetên xwe bi sedsalan parastine. Çanda Suryanî bi hêmanên xwe yên cihêreng, di nav de ziman, wêje, muzîk, cilên gelêrî, xwarin û adetên civakî û olî, tê xuyan kirin, ku ew dike beşek girîng a mîrateya çandî ya Rojhilat.
Di haman demê de Çanda Suryanî tevlîheviyeke çandî, zimanî û olî ye ku bi kûrahî li Mezopotamya û Sûriyeyê kok digire. Ew bi gelê Suryanî (Aşûrî/Keldanî) ve girêdayî ye û wekî pireke çandî roleke girîng lîstiye, zanist û felsefeya Yewnanî veguhezîne cîhanê.
Rêgez û kevneşopiyên Suryanî
Cilên Suryanî dîroka civaka Suryanî û girêdana wê bi ax û mîrate re nîşan didin. Cilên kevneşopî li herêmên ku Suryanî lê dijiyan, çi li Iraq, Sûriye, Tirkiye, an Lubnanê, diguherin, lê gelek taybetmendiyên hevpar parve dikirin. Jinên Suryanî cilên dirêj, bi destan hatine çêkirin, bi rengên geş, nemaze sor, şîn û kesk, bi zêrên zêr û zîv xemilandî li xwe dikirin ku bedewiyek taybetî li cil û bergan zêde dikirin. Her wiha di bûyerên taybet û cejnan de serê wan bi morîk û pereyan xemilandî li xwe dikirin. Mêran cilên kevneşopî yên ku ji kirasên fireh, pantolonên dirêj û kemberên qumaş pêk dihatin li xwe dikirin. Li hin herêman, mêran serpel an kefiyek kevneşopî li xwe dikirin, ku nasnameya wan a herêmî nîşan dida. Her çend ev cil û berg êdî rojane nayên lixwekirin jî, ew di dawetan, pîrozbahiyên neteweyî û festîvalên mîratî de hene ku armanc dikin çanda Suryanî vejînin û biparêzin.
Suryanî komek rêgez û kevneşopiyan diparêzin ku ruhê hevgirtina civakî û malbatî nîşan didin. Malbat bingeha civaka Suryanî ye, ku nirxên rêzgirtin, hevkariyê û hevgirtinê di nav endamên wê de serdest in. Dawetên Suryanî bi atmosfera xwe ya cejnê ya bêhempa, ku stran û dîlanên gelêrî û lixwekirina cilên kevneşopî vedihewîne, têne xuyan kirin. Cûrbecûr pîrozbahiyên olî û civakî jî têne lidarxistin, endamên civakê tînin cem hev û girêdanên wan xurt dikin. Gelê Suryanî dixwaze ziman û mîrata xwe ya çandî, hem li welatê bav û kalên xwe û hem jî li derve, fêrî zarokên xwe bike da ku nasnameya xwe di nav nifşan de biparêze.
Muzîk û Stranên Suryanî
Muzîka Suryanî yek ji tiştên herî girîng ên nasnameya çandî ya Suryanî ye, ku xwedan dîrokek dirêj e ku bi sedsalan dirêj e. Her çend muzîka Suryanî bi Dêr û wêjeya olî ve girêdayî bû jî, ew pêş ket da ku stranên gelêrî, neteweyî û civakî jî bigire nav xwe. Stranên Suryanî bi muzîka xwe yên aram û kûr têne xuyan kirin, ku hestên şahî, xemgînî û hesretê diyar dikin. Ew mijarên cihêreng ên wekî evîn, welat, bawerî, malbat û koçberiyê vedibêjin. Muzîk di pîrozbahiyên olî, dawetan û bûyerên cûda yên civakî de jî tê bikar anîn. Di nav formên herî berbiçav ên muzîka Suryanî de teranîmê dêrê ne ku bi Suryanî têne kirin, zimanek girîng ji bo Suryanî ji ber ku ew zimanek olî û çandî ya kevnar e. Ev teranîm bi muzîkên xwe yên xweşik û ruhanîbûna kûr têne cuda kirin û wan beşdarî parastina zimanê Suryanî di nav nifşan de kirine. Çend hunermend û stranbêjên Suryanî weke Can Karat, Samir Kabro û Aşûr Bêt Serkîs ku bi berhemên xwe yên muzîkê yên ku beşdarî belavkirin û parastina çanda Suryanî hem li welatê xwe û hem jî li welatên derve bûne, navdar bûne.
Di Civaka Suryanî de Ol
Xiristiyanî hêmanek bingehîn a nasnameya Suryanî ye. Suryanî aîdî çend dêrên Xiristiyan ên Rojhilat in, bi taybetî Dêra Ortodoks a Suryanî, Dêra Katolîk a Suryanî û Dêra Asûrî ya Rojhilat û yên din. Zimanê Suryanî di rêûresmên olî de pîroz tê hesibandin. Dêr di jiyana civaka Suryanî de cihekî girîng digire, rola wê ji qada tenê olî wêdetir diçe û parastina ziman, mîrat û çandê jî di nav xwe de digire. Suryanî ji bilî hejmarek bûyerên olî yên taybetî yên ku bi rêûresm û kevneşopiyên xwe yên mîras têne diyar kirin, cejnên cûrbecûr ên Xiristiyanî, wek Noel û Paskalya, pîroz dikin.
Zimanê Suryanî
Zimanê Suryanî wekî yek ji stûnên herî girîng ên nasnameya çandî ya Suryanî tê hesibandin. Ew yek ji zimanên Semîtîk ên kevnar e, ku kokên wê di Aramî de ne. Vî zimanî di demên kevnar û navîn de rolek girîng di veguhestina zanist û zanînê de lîst. Suryanî hîn jî li hin dibistan û saziyên çandî tê hînkirin û di dêr û merasîmên olî de tê bikar anîn. Gelek rewşenbîr û lêkolîner ji bo parastina wê û veguhestina wê ji nifşên nû re wekî beşek girîng a mîrata Suryanî dixebitin.
Suryanî bi xwarinên xwe yên cûrbeûr tê nas kirin
Xwarinên Suryanî bi cûrbecûrî û dewlemendiya xwe ya di tamên kevneşopî de ku ji nifşan ve têne veguhastin, têne nas kirin. Ew xwe dispêre madeyên xwezayî yên wekî genim, bulxur, goşt, sebze û giyayên herêmî. Di nav xwarinên Suryanî yên herî navdar de kibbeh bi awayên xwe yên cûrbecûr, dolma, tebûle, yabraq pelên tirî yên tijîkirî û bulxurê ku bi goşt û sebzeyan tê pijandin hene. Malbatên Suryanî bi amadekirina cûrbecûr nan û şîraniyên kevneşopî jî têne nasîn, ku di bûyerên taybetî û betlaneyan de têne pêşkêş kirin. Mêvan di civaka Suryanî de cihekî taybetî digire, ku pêşwazîkirina mêvanan û pêşkêşkirina xwarinê ji wan re yek ji nirxên civakî yên mîratî yên herî girîng tê hesibandin.
Pêşketinên Çandî yên Suryanî
Gelê Suryanî di vejîna zanistî û çandî ya Rojhilat de roleke girîng lîst. Zanayên Suryanî beşdarî wergerandina pirtûkên felsefî, bijîşkî û zanistî ji Yewnanî bo Suryanî û dûv re bo Erebî bûn û danûstandina zanînê di navbera şaristaniyên cûda de hêsan kirin. Wan her wiha dibistan û navendên zanistî û olî ava kirin ku bandorek girîng li ser pêşketina raman û çandê li herêmê kirin, beşdarî warên bijîşkî, felsefe, ziman û wêjeyê bûn. Çanda Suryanî mînakek zindî ya cihêrengiya şaristanî û çandî ya Rojhilata Navîn temsîl dike. Ew çandeke kevnar e ku dîrok, ol, ziman, huner û adetên civakî bi hev re dike yek û tevî dijwariyên ku di seranserê sedsalan de pê re rû bi rû maye, di parastina nasnameya xwe de serketî bûye. Gelê Suryanî îro jî hewlên xwe didomînin da ku vê mîrateya dewlemend biparêzin û bidin nifşên pêşerojê, da ku ew wekî beşek girîng a mîrateya mirovî û çandî ya cîhanî bimîne.
