Esma Mistefa
Dagirkeriya Brîtanyayê (Inglîstanê) li Silêmaniyê serdemeke pir girîng e ku çarenûsa Başûrê Kurdistanê diyar kiriye. Ev pêvajo di çarçoveya berjewendiyên petrolê û nexşeya nû ya Rojhilata Navîn de pêş ket. Di 19’ê Hezîrana 1923’an de Inglîstan Silêmanî dagir kirin û tê de gelek komkujî û qetlîam pêk anîn.
Li gorî lêkolînên ku ji aliyê me de hatine kirin hinek hurguliyên vê serdemê di drketin pêşiya me û bi van sernavan em dikarin ji we re pêşkêş bikin.
- Hatina Brîtaniyan a Silêmaniyê (1918)
Piştî ku Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî bû û Împeratoriya Osmanî têk çû, hêzên Brîtanî di bin fermandariya General Maude de ber bi herêma Kurdistanê ve hatin. Di Cotmeha 1918’an de, Brîtanî ketin Silêmaniyê. Armanca wan a sereke ew bû ku herêmên dewlemend ên bi petrolê (wek Kerkûk û nêzîkî Silêmaniyê) bixin bin kontrola xwe û sînorê herêma bin sîwana xwe (Iraq) li hemberî Tirkiyê biparêzin.
- Siyaseta Brîtanyayê û Şêx Mehmûdê Berzencî
Brîtaniyan di destpêkê de nexwestin bi artêşeke mezin li nava çiyayên Kurdistanê şer bikin. Ji ber vê yekê, wan kesayetiyekî xurt û olî yê herêmê, Şêx Mehmûdê Berzencî, wek “Hukmdarê Silêmaniyê” tayîn kir. Plana Brîtanyayê ew bû ku bi rêya Şêx Mehmûd herêmê bi rêve bibin. Lê armanca Şêx Mehmûd cuda bû; wî dixwest Kurdistaneke serbixwe ava bike.
- Serhildana Yekem (1919)
Dema Şêx Mehmûd dît ku Brîtanî mafê serxwebûnê nadin Kurdan û tenê wek amûrekê wî bi kar tînin, di Gulana 1919’an de serhildan da destpêkirin.
Wî berpirsên Brîtanî yên li Silêmaniyê girtin.
Ala Kurdistanê hilda û serxwebûn îlan kir.
Brîtanyayê bi artêşeke mezin û bi piştgiriya balafiran êrîş kir.
Di şerê li nêzîkî Derbendixanê (Bazyan) de Şêx Mehmûd birîndar bû, hate girtin û sirgûnî Hindistanê (girava Andaman) hate kirin.
- Vegerandina Şêx Mehmûd û ragihandina keyaniyê (1922)
Piştî sirgûnkirina Şêx Mehmûd, li Silêmaniyê û derdora wê alozî û serhildanên eşîran ranewestiyan. Di heman demê de, bandora Tirkiyê (di bin serokatiya Mistefa Kemal Atatûrk de) li ser herêmê zêde bû. Brîtanî neçar man ku di sala 1922’an de Şêx Mehmûd ji sirgûnê vegerînin Silêmaniyê da ku rewşê aram bike.
Lê belê, Şêx Mehmûd di Mijdara 1922’an de xwe wek “Şahê Keyaniya Kurdistanê” îlan kir û kabineyeke wezîran ava kir. Wî rojnameya “Rojî Kurdistan” weşand û artêşeke neteweyî ava kir.
- Bombebarana bi balafiran û têkçûna sîstematîk (1923-1924)
Brîtanyayê dît ku Şêx Mehmûd nakeve bin kontrola wan, biryar da ku hêza wî bi temamî bişkîne. Rêveberiya Brîtanî ya li Bexdayê stratejiya “Bombebarana Asmanî” (RAF – Royal Air Force) bi kar anî.
Di salên 1923 û 1924’an de balafirên Brîtanî bajarê Silêmaniyê bi giranî bombebaran kirin.
Bajar hema bêje vala bû; xelk reviyan çiya û gundan.
Di tîrmeha 1924’an de, hêzên Brîtanî û artêşa nû ya Iraqê ketin Silêmaniyê û dawî li Keyaniya Kurdistanê anîn.
- Girêdana bi Iraqê ve (Peymana Lozanê û Cemiyeta Neteweyan)
Di dema vê dagirkeriyê de, çarenûsa Silêmaniyê û parêzgeha Mûsilê (ku Başûrê Kurdistanê bi giştî di nav de bû) di qada navdewletî de hate nîqaşkirin. Di Peymana Lozanê (1923) de mafên Kurdan hatin paşguhkirin. Di sala 1925-1926’an de jî Cemiyeta Neteweyan (League of Nations) biryar da ku parêzgeha Mûsilê û Silêmanî bi temamî bi ser dewleta nû ya Iraqê (ku di bin mandaya Brîtanyayê de bû) ve bêne girêdan.
Di dema dagirkeriya Brîtanyayê (Inglîstanê) ya li ser Silêmanî û derdora wê (salên 1919–1930) de, polîtîkayeke pir tund û hovane li dijî gelê Kurd hate meşandin. Brîtanyayê ji bo tepisandina serhildanên neteweyî û kontrolkirina herêmê, stratejiya “Tirsandina bi Rêya Bombebaranê” (Intimidation by bomb) bi kar anî.
Di vê serdemê de komkujî û qetlîamên sereke yên li ser Kurdan wiha pêk hatin:
- Bombebarana sîstematîk û giştî ya Silêmaniyê (1923–1924)
Hêza Asmanî ya Keyaniyê ya Brîtanyayê (RAF), bajarê Silêmaniyê wekî armanca serekî girt dest.
Wêrankirina bajar û sûkê: Di salên 1923 û 1924’an de balafiran bêserûber bajar bombebaran kirin. Di encamê de bi sedan xanî û sûka dîrokî ya bajêr bi temamî şewtîn û wêran bûn.
Kûştina sivîlan: Di van êrîşan de bi sedan sivîlên ku nekarîn ji bajêr birevin (bi taybetî pîr, zarok û nexweş) jiyana xwe jest dan. Ji ber hovîtiya bombebaranê, nifûsa Silêmaniyê ya ku derdora 7,000-10,000 kes bû, neçar ma ku bajar bi temamî vala bike û bireve çiyan.
- Siyaseta “Zeviyên Şewitandî” li gundên Kurdistanê
Fermandarên Brîtanî ferman dan ku gundên piştgiriya Şêx Mehmûd dikin bêne tunekirin.
Wrankirina gundewaran: Wing-Commander J.A. Chamier fermaneke zelal da ku divê êrîş bêrawestan li ser xanî, mirov, çandinî (mesûl) û sewalan bêne kirin.
Komkujiyên gundên bêparastin: Fermandarê Brîtanî yê bi navê Arthur “Bombebaran” Harris (Arthur “Bomber” Harris) bi serbilindî di raporên xwe de dinivîsî ku: “Kurd êdî fêm dikin ku bombebarana rastî çi ye. Di nava 45 hûrdeman de gundekî mezin bi temamî ji holê radibe û ji sê parên gelê wî pareyek dimire an birîndar dibe.” Bi dehan gundên Kurdan li derdora Silêmanî, Helebce û herêma Germiyanê bi vî rengî hatin qetilkirin.
- Bikaranîna çekên qedexekirî û ceribandina çekên nû
Kurdistan û Iraq ji bo Brîtanyayê bûn mîna laboratoryekê (cihê ceribandinan) ku tê de çekên nû yên herî hov ceribandin.
Bikaranîna gazên kîmyewî (Jehrî): Wezîrê Şer ê Brîtanyayê yê wê demê, Winston Churchill, bi fermaneke fermî piştgiriya bikaranîna gaza jehrî (kîmyewî) li dijî Kurdan kir û got: “Ez bi tundî piştgiriya bikaranîna gaza jehrî li dijî eşîrên neşiyar dikim da ku tirsiyeke mezin bixemilînim.” Di êrîşên li ser gundan de ev gaz hatin bikaranîn û bû sedema mirina bi hezaran sivîlan.
Bombeyên demkî: Brîtanî bombeyên wisa diavêtin gundan ku piştî çend demjimêran an rojekê diteqiyan. Armanc ew bû ku zarokên gundiyan dema dileyizin an mirov dema vedigerin gundên xwe bimirin.
- Komkujiya “Roja Reş a Silêmaniyê” (6’ê Îlona 1930)
Ev rûdan piştî hilweşandina Keyaniya Kurdistanê, di dema amadekariyên peymana nû ya Iraq û Brîtanyayê de pêk hat.
Gelê Silêmaniyê li ber avahiya Seraya bajêr li dijî hilbijartinên sexte û girêdana bi Iraqê re xwepêşandaneke aştiyane kirin.
Serbazên Brîtanî û artêşa ku wan ava kiribû, rasterast gule reşandin ser xelkê sivîl.
Di vê rûdanê de ku di dîrokê de wek “Roja Reş a Silêmaniyê” an “Şerê Berderkî Serayê” tê naskirin, bi dehan Kurd hatin qetilkirin û bi sedan kes jî birîndar bûn an hatin girtin.
Ev hovîtî û qetlîam ewqas mezin bûn ku hinek efserên Brîtanî bixwe (wek Air Commodore Lionel Charlton di sala 1923-1924’an de) dema nexweşxaneyên tijî zarok û jinên bêdest û pê dîtin, li dijî vê siyaseta “tirsandinê” nerazîbûn nîşan dan û ji wezîfeya xwe îstifa kirin.
