Deriya Çiya/Qamişlo
Civaka çandî her sal di 16’ê Mijdarê de “Roja Felsefeya Cîhanê” pîroz dike. Ew roj ji hêla UNESCO ve di sala 2002’an de hate ragihandin û balê dikişîne ser nirxa mayînde ya felsefeyê ji bo pêşveçûna ramana mirovî.
Her sê pêncşemên meha Mijdarê dibe Roja Felsefeyê ya Cîhanê. Înîsiyatîf di sala 2002’an de ji aliyê UNESCO ve hat destpêkirin. Armanca rêxistina navneteweyî ya li pişt damezrandina vê rojê ew e ku felsefeyê bigihîne hejmara herî zêde ya mirovan û rê li ber ramana felsefî û diyalogê ji her kesî re veke. Di vê rojê de UNESCO hewl dide rola ku felsefe di jiyana rojane ya mirovan de dilîze derxe pêş.
Gelek welat ji roja damezrandina wê ve, vê roja Sokratî pîroz dikin û hejmara wan her ku diçe zêde dibe.
Felsefe çi ye?
Ev pirsek e ku bala her xwendevan û guhdarên vê peyvê dikişîne û gelek zanyar û ramanwer hatin ku wateyek bi armancek zelal û têgihîştî ji bo komên eleqedar diyar bikin.
Pênasekirina felsefeyê di ziman de : Ew peyvek ji têgeheke yewnanî ye, ku fîlo tê wateya evînê, û sof tê wateya aqilmendî, ango evîna aqilmendiyê, peyva fîlozof ji têgîna philosophos, tê wateya bandorkerê aqilmendiyê.
Pênasekirina felsefeyê bi têgînî: Çend ramanwer û zana hene, ji wan (Deliz) ku felsefe wek afirandina têgehan pênase kiriye, lê Farabî gotiye ku ew zanîna tiştên heyî yên ku hene. Û Kindî jî gotiye ku ew zanîna tiştan di rastiyên xwe yên gerdûnî de ye, lê Platon fîlozof wekî kesek ku dixwaze bigihîje zanîna tiştên ebedî û rastiyên tiştan pênase kiriye.
Armancên felsefeyê
Armancên zanistiya felsefî wiha têne diyarkirin:
-Xwendina jêhatîbûn û şiyanên derûnî yên wekî ezberkirin, îqnakirin û biryargirtinê pêşve bibin û xurt bikin.
-Ew rêgezek rêxistî dide hişê mirov ji bo têgihîştina diyardeyan û rastiyên derdora takekesî.
-Ew ramana mentiqî şiyar dike ku bi aqil, têgihiştin, sentez, rêxistinbûn, vekolîn, tesnîfkirin û bi vî awayî encamê rast bigihîje rastiyek objektîv.
-Di dema diyaloga felsefî û hizirkirina li ser rastiyên derdora xwe de, şiyana zimanî ya ferdî bi vegotina rast û hişk tê pêşdebirin.
-Ew çanda ferdî bi zêdekirina xwendina wî ya rastiyên ku li dora wî dizivirin zêde dike da ku bersivê bide pirsên ku di nav xwe de, an jî bi mirovên din re derdikevin.
-Ew alîkariya kesane dike ku bi pirsgirêkên xwe re rû bi rû bimîne, çareseriyan bibîne û îsbat bike, bi vî rengî biryarek bide.
Girîngiya roja felsefeyê
Gelek ramanwer di wê baweriyê de ne ku “Matmaybûn” eslê felsefeyê ye. Di rastiyê de, felsefe ji meyla xwezayî ya mirovî ya ku ji xwe û cîhana li dora xwe matmayî dimîne derdikeve.
Ev qada ku xwe wekî “aqil” dihesibîne, me hîn dike ku em li ser pêvajoya ramanê bixwe bihizirin, bi domandina lêpirsîna tiştên ku tê bawer kirin ku rastiyên sazkirî ne, verastkirina hîpotezan û gihîştina encaman e.
Di nav sedsalan de felsefe di hemû çandan de têgihiştin, raman û vekolîn pêş xistiye û bi wan re bingehek ji bo ramana rexneyî ya serbixwe û afirîner ava kiriye.
Zêdetirî heftê welat, di nav wan de bîst û pênc li Afrîkayê, du rojên pêşîn ên Felsefeyê pîroz kirin, ku her kes, bêyî ku ji çandê be, fersendek da ku li ser pirsên cihêreng bifikire, wekî: “Em wek kes û wekî civakek cîhanî kî ne? ” Li ser me ye ku em li ser rewşa cîhanê bifikirinû diyar bikin ka ew di edalet û wekheviyê de bi berjewendiyên me re têkildar e. Herwiha li ser me ye ku em ji xwe bipirsin ka gelo civaka me li gorî pîvanên exlaqî yên ku di rêziknameyên sereke de hatine destnîşan kirin dijî?
Pêşengên herî navdar yên felsefeyê
Nîtşî: Fîlozofê Alman Nîtşî di felsefeya rojavayî û dîroka ramana nûjen de yek ji fîlozofên herî bibandor tê hesibandin.
Firîdrîş Hegel: Feylesofê Alman Hegel ku bi navê rêbaza diyalektîkî tê binavkirin, îspat kir ku rêça dîrok û ramanan bi hebûna tezekê, piştre berevajî wê û piştre jî sentezek di navbera wan de pêk tê “projeyên sereke yên felsefî” di serdema nûjen de û felsefeya wî bandorek kûr li ser piraniya felsefeyên hevdem kir.
Immanuel Kant: Feylesofê Alman Immanuel Kant di çanda nûjen a Ewropî de fîlozofê herî bibandor tê hesibandin. Kant yek ji fîlozofên herî girîng ku li ser epîstemolojiya klasîk nivîsî, fîlozofê dawîn ê serdema Ronahiyê bû ku bi ramanwerên Brîtanî John Locke, George Berkeley dest pê kir.
Jean Paul Sartre: Sartre “Hebûn û tunebûn” weşand, nîşan dide ku Sartre di bin bandora fîlozofê Alman Martîn Heidegger de ye, li bingehên teorîk ên pergala xwe ya ramanê kûr bûye û ramanên xwe li dora egzistansyalîzmê ava kiriye, ku di salên 1950’an de vediguhere felsefeyek populer. Ku ramanên bingehîn li ser azadî û berpirsiyariyê ne.
Martin Heidegger: Li zanîngeha Freiburgê di bin çavdêriya damezrînerê fenomenolojiyê Edmund Husserl de xwendiye, paşê di sala 1928’an de li wir dibe profesor û eleqeya xwe ya felsefî li ser pirsgirêkên hebûn, teknolojî, azadî, heqîqet û mijarên din dike. Ji berhemên wî yên herî berbiçav ev in: Hebûn û Dem; rêyên girtî; Ji çi re tê gotin raman? Di metafizîkê de têgînên bingehîn; Banga rastiyê; Li ser cewhera azadiya mirovan.
