Botan Amed
Krîza dawî ya li Rojhilata Navîn wekî serdemek tê dîtin ku bi karanîna dîplomasî û ragihandina stratejîk a tund, ji pevçûna leşkerî wêdetir, tê xuyang kirin. Têkiliyên di navbera Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, ku bi rêya kanalên cûrbecûr hatine kirin, ji ber eşkerekirina wan a sînorkirî ya giştî, bûne mijara gelek şîrove û senaryoyan. Analîz eşkere dikin ku agirbest û têkiliyên dîplomatîk ne hewce ye ku were vê wateyê ku alîyan armancên xwe yên dawîn terikandine. Agirbest carinan ne dawiya pevçûnê ye, lê belê pêvajoyek ji nû ve bicihkirin û amadekariyê ji bo qonaxa din e. Ji ber vê yekê, pêşketinên dîplomatîk û çalakiya leşkerî li ser erdê divê bi hev re werin nirxandin. Bi heman awayî, analîzên cûda dikarin di derbarê helwesta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de di dema krîzê de werin kirin. Em dikarin bibêjin ku Washington tercîh dike ku ji şerekî herêmî yê rasterast û dirêj dûr bisekine; ev bi lêçûnên aborî, pêşbaziya gerdûnî û hevsengiyên siyasî yên navxweyî ve girêdayî ye. Lêbelê, ev nêzîkatî ne wekî paşvekişandinek, lê wekî ji nû ve rêxistinkirina pêşanîyan û tekezkirina li ser rêbazên nerasterast ên bandorê jî mimkun e ku were şîrove kirin. Her çend her du nêzîkatiyan alîgirên xwe hene jî, pêşketin bi xwe dê nîşan bidin ka kîjan di demek dirêj de rasttir e . Ji perspektîfa gelê Kurd ve, eşkere ye ku polîtîkayên ku ji hêla aktorên siyasî yên cuda yên Kurd ve di vê pêvajoyê de têne meşandin, stratejiyek hevpar pêk naynin ku ji navendek yekane ve tê birêvebirin. Şert û mercên siyasî û yasayî yên cuda li Iraq, Sûriye, Îran û Tirkiyeyê dibin sedem ku her aktor li gorî çarçoveya xwe tevbigere. Ji ber vê yekê, nêzîkatiya ku wekî “rêya sêyemîn” tê pênasekirin di her avahîsaziyê de bi yekrengî nayê sepandin. Aliyê hevpar ê vê yekê dikare wekî hewldanek were şîrove kirin da ku ji bûyîna aliyekî rasterast di têkoşîna desthilatdariya herêmî de dûr bikeve û destkeftiyên ewlehî û siyasî yên civaka herêmî pêşîniyê bide. Dema ku em ji vê perspektîfê ve li pêncî salên dawî yên Rojhilata Navîn dinêrin, em dikarin bibînin ku têkiliyên ku bi hêzên derve re hatine damezrandin pir caran ji hêla guherîna hevsengiyên jeopolîtîk ve bandor bûne û garantiyên ewlehiyê yên mayînde çênekirine. Li gorî vê yekê, tewra dema ku têkilî bi aktorên derve re têne damezrandin jî, parastina îradeya herêmî di pêvajoyên biryargirtina siyasî de divê wekî faktorek diyarker ji bo aramiya demdirêj were dîtin. Lêbelê, lêçûnên mirovî yên şer ji van hemî nîqaşên jeopolîtîk wêdetir girîng dimînin. Sivîlên koçber, binesaziya zirardar, tengbûna aborî û fikarên ewlehiyê yên zêde rasterast bandorê li jiyana rojane ya gelê herêmê dikin. Ji ber vê yekê, çareseriyên dîplomatîk ên mayînde divê li ser pêşbaziya leşkerî girîngtir bin.
