Hêvî Keleş/ Qamişlo
Tevî hewldanên berdewam ên navneteweyî, 138 milyon zarok li çaraliyê cîhanê hîn jî di şert û mercên ku wan ji perwerde û ewlehiyê bêpar dikin de dixebitin, di nav de 54 milyon zarok bi karên xeternak re rû bi rû ne, di rewşek ku nîşan dide ku pirsgirêkek mirovî heye ku bersivek gerdûnî ya lezgîn hewce dike.
Karkirina zarokan diyardeyek e ku behsa îstismara zarokan di her şêweyekî kar de dike ku zarokan ji zarokatiya wan mehrûm dike, rê li ber şiyana wan a çûna dibistanê digire û bandorek neyînî ya derûnî, laşî, civakî an exlaqî ya zirardar dike. Bi mîlyonan zarok di navbera rastiyên dijwar ên kar û mafên binpêkirî yên zarokatiyê de asê mane.
Hejmar mezinahiya pirsgirêkê eşkere dikin
Li gorî Rêxistina Navneteweyî ya Kedê (ILO), li çaraliyê cîhanê nêzîkî 138 milyon zarok di karên zarokan de dixebitin, di nav wan de 54 milyon zarok di karên xeternak de dixebitin ku dikarin bibin sedema birîndariyên mayînde, nexweşiyên pîşeyî, an jî zirara giran a fîzîkî û psîkolojîk. Tê texmînkirin ku zarokên dixebitin rêjeyek girîng a koma temenê 5-17 salî li gelek welatên kêm dahat û navîn pêk tînin, ku keda wan di çandinî, pîşesaziyên biçûk, maden, xizmetên navmalî, firotina li kolanan û berhevkirina bermayiyan de kom dibe. Tevî kêmbûna hejmaran li gorî dehsalên berê, civaka navneteweyî hîn jî ji gihîştina armanca jiholêrakirina tevahî ya keda zarokan, ku yek ji armancên pêşveçûna domdar a Neteweyên Yekbûyî ye, dûr e.
Xizanî hîn jî sedema sereke ya keda zarokan e û hin malbatan neçar dike ku zarokên xwe bişînin ser kar da ku dahata xwe temam bikin û pêdiviyên bingehîn bicîh bînin. Bêkarî, mûçeyên kêm û lêçûnên jiyanê yên zêde zextên aborî yên li ser malbatan hîn zêdetir dikin. Şer û pevçûnên çekdarî, karesatên xwezayî, penaberî û koçberiya bi darê zorê jî dibin sedema ku bêtir zarok bikevin bazara kar, nemaze li deverên ku xizmetên perwerdehî û civakî kêm dibin. Wekî din, sepandina lawaz a qanûnan an nebûna çavdêriya li cihê kar dihêle ku îstismara zarokan di hin pîşeyan de berdewam bike.
Karê zarokan ne tenê zarokan ji perwerdeyê bêpar dihêle, lê di heman demê de bandorê li tenduristiya wan a laşî û derûnî û perspektîfên kariyera wan a pêşerojê jî dike. Xebata demjimêrên dirêj di jîngehên ne ewle de dikare bibe sedema birîndariyên giran an nexweşiyên kronîk, bandorê li pêşveçûna normal a zarokan dike û lawaziya wan a li hember tundûtûjî an îstismarkirinê zêde dike. Ji aliyê perwerdehiyê ve, devjêberdana ji dibistanê şansên zarokan ji bo bidestxistina karên baş di pêşerojê de kêm dike, çerxa hejariyê di nav nifşan de didomîne û bandorê li pêşketina aborî û civakî ya civakan dike.
Pîşeyên ku herî zêde bi keda zarokan ve girêdayî ne
Sektora çandiniyê rêjeya herî mezin a zarokên karker dixebitîne, ku beşdarî çinîn, şivantiya ajalan û karanîna amûrên ku dibe ku ji bo temenê wan xeternak bin dibin. Yên din di kargehên biçûk, şantiyeyên avakirinê, maden, bazar, karûbarên navmalî û berhevkirina materyalan de dixebitin. Di hin rewşan de, zarok rastî îstismara bazirganî an xebata neqanûnî tên, ku ev yek jî lawaziya wan zêde dike û wan dixe ber xetereyên girîng.
Rêxistina Navneteweyî ya Kedê (ILO), bi hevkariya hikûmetan, ajansên Neteweyên Yekbûyî û civaka sivîl, berdewam dike bi pêkanîna bernameyên ku armanc dikin kêmkirina keda zarokan bi rêya baştirkirina gihîştina perwerdehiyê, xurtkirina parastina civakî û dabînkirina piştgiriya aborî ji malbatên xizan re. Peymanên navneteweyî her wiha banga qedexekirina awayên herî xirab ên keda zarokan dikin û tekez dikin ku pêdivî bi hawîrdorek perwerdehiyê ya ewle û mecbûrî heye, di heman demê de cezayan li ser kesên ku zarokan di karên ku tenduristî an jiyana wan dixe xetereyê de îstismar dikin, ferz dikin. Ezmûna li çend welatan piştrast dike ku hevgirtina perwerdehiya belaş, bernameyên alîkariya dravî ji bo malbatan û derfetên kar ên çêtir ji bo mezinan dikare bi girîngî beşdarî kêmkirina diyardeyê bibe.
Hejmarên keda zarokan rastiyek êşdar nîşan didin ku bi mîlyonan zarok li çaraliyê cîhanê pê re rû bi rû dimînin, ku salên zaroktiyê li şûna ku bibin demek ji bo fêrbûn, lîstin û mezinbûnê, vediguherin karekî dijwar. Tevî pêşketinên ku di salên dawî de hatine kirin jî, hebûna 138 mîlyon zarokan di bazara kar de, ku 54 mîlyon ji wan di karên xeternak de ne, destnîşan dike ku hîn rêyek dirêj li pêşiya me heye ku vê diyardeyê ji hole rakin. Veberhênan di perwerdehiyê de, piştgiriya malbatan, sepandina qanûnan û xurtkirina hevkariya navneteweyî hemî amûrên girîng in da ku her zarokek ji mafê xwe yê zarokatiyek ewle û pêşerojek çêtir sûd werbigire.
