Esma Mistefa
Kazaxistan, Ozbekistan, Qirgizistan, Tirkmenistan û Tacîkistan îro wekî pênc welatên Asyaya Navîn têne zanîn. Di van welatan de rewş û rastiya jin di çi astê de ye herwiha zehmetiyên ku pê re rû bi rû dimînin me xweset ji we re lêkolîn bikin. Lê beriya ku em derbasî naveroka rapora xwe bibin yek ji beşên destpêkê ku divê em rastiya van welatan ya dîrokî û perçekirina wan bi kurtasî vekin da ku em mijarê watedartir bikin.
Bi kurtasî dîroka van welatan û çawa hatine parçekirin
Kazaxistan, Ozbekistan, Kirgizistan, Tirkmenistan û Tacîkistan îro wekî pênc welatên Asyaya Navîn têne zanîn. Di dîrokê de, ev herêm ji bo gelek gelên Tirk û Îranî bûye welat û beşek ji rêyên bazirganiyê yên kevnar ên bi navê Rêya Hevrîşimê pêk aniye.
Kazaxistan: Herêm ji aliyê eşîrên koçer ên Tirkî û Mongolî ve dihat niştecîkirin, û xanatên Kazakistanê ji sedsala panzdehan û pê ve derketine holê.
Ozbekistan: Li Asyaya Navîn navendeke şaristaniya îslamî bû û bajarên wekî Semerkand û Buxara li wir geş bûn. Her wiha beşek ji împaratoriya Tîmûr bû.
Qirgizistan: Eşîrên koçer ên Kirgiz li herêmên çiyayî dijiyan, û dîrokeke eşîrî ya dirêj hebû.
Turkmenistan: Ji aliyê eşîrên Tirkmen ve hatiye bicihkirin ku bi xwedîkirina hespan û seferê navdar bûn.
Tacîkistan: Ji aliyê gelekî bi eslê xwe Farisî ve tê niştecîkirin, ew berdewamiya çandî ya şaristaniyên kevnar ên Îranî ye.
Çawa hatin parçekirin?
Di sedsala 19’an de, Împeratoriya Rûsyayê berfireh bû ber bi Asyaya Navîn ve û hêdî hêdî li ser piraniya herêmê kontrola xwe bi dest xist. Piştî damezrandina Yekîtiya Sovyetê, rayedarên Sovyetê Asyaya Navîn ji nû ve organîze kirin.
Di navbera salên 1924 û 1936’an de, hikumeta Sovyetê pêvajoyek bi navê Nîşankirina Sînoran a Neteweyî pêk anî, ku tê de herêm bi giranî li ser bingehek neteweyî û zimanî li komaran hate dabeş kirin, di heman demê de faktorên siyasî û aborî jî li ber çavan re hatin girtin. Ji encama wê ev yek hate derketin:
Ozbekistan (1924)- Turkmenistan (1924)- Tacîkistan (1929, berê beşek ji Ozbekistanê bû)- Kazaxistan (di sala 1936’an de komara Sovyetê ya tevahî)- Qirgizistan (di sala 1936’an de komara Sovyetê ya tevahî)
Kê dabeşkirin çêkir?
Dabeşkirin ji aliyê rêveberiya Yekîtiya Sovyetê di bin serokatiya Joseph Stalin de hate kirin ku berê Komîserê Karûbarên Neteweyan bû. Siyaseta Sovyetê armanc dikir ku gelên cûrbecûr di nav komarên neteweyî yên cuda de organîze bike, lê sînorên tevlîhev xêz kir ku kêmneteweyên mezin di nav komarên din de hiştin, paşê piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û bidestxistina van welatan di sala 1991’an de serxebûna xwe, hinek birsgirêkên sînorî derketin.
Xulase; Pênc dewletên Asyaya Navîn di piraniya dîrokê de bi sînorên xwe yên niha ne dewletên serbixwe bûn, lê beşek ji împaratorî û xanatên cûrbecûr bûn. Sînorên wê yên nûjen bi giranî di serdema Sovyetê de di salên 1920 û 1930’an de hatine avakirin, dema ku Moskowê herêm dabeşî dewletên neteweyî kir ku piştî sala 1991’an bûn dewletên serbixwe.
Rastiya jinan li Kazaxistanê
Jinên li Kazaxistanê ji serxwebûna welêt di sala 1991’an de vir ve guhertinên girîng ên civakî û aborî derbas kirine, û di warê perwerde, kar û beşdariya giştî de pêşketinên berbiçav bi dest xistine. Jin di heman demê de di sektorên perwerde, tenduristî, xizmetguzarî û rêveberiya giştî de jî bi awayekî berfireh beşdar dibin. Lêbelê, di rêveberîya bilind û postên sîyasî de cûdahiya zayendî hîn jî eşkere ye ku temsîla jinan di navendên biryardanê de ji ya mêran pir kêmtir e.
Kazaxistan yek ji welatên herî vekirî yên Asyaya Navîn e di warê perwerde û tevlîbûna jinan di kar de, ji ber ku jin xwedî astên bilind ên perwerdeyê ne û rêjeyek mezin ji xwendekarên zanîngehê pêk tînin. Jin di aliyên perwerde, tenduristî, xizmetguzarî û rêveberiya giştî de jî bi awayekî berfireh beşdar dibin. Lêbelê, di rêveberiyên bilind û meqamên siyasî de cudahiya zayendî hîn jî diyar e ku temsîliyeta jinan di navendên biryardanê de ji ya mêran pir kêmtir e.
Yek ji astengiyên herî girîng ên ku jinên Kazaxî pê re rû bi rû dimînin, berdewamiya stereotîpên kevneşopî yên li ser rola wan di nav malbatê de ye. Beşên mezin ên civakê hîn jî dibînin ku berpirsiyariya sereke ya jinê zewaca zû, lênêrîna zarokan û birêvebirina malê ye. Di heman demê de, mêr wekî debara sereke ya malbatê tê dîtin.
Jin di heman demê de li gorî mêran ji cudahiya mûçeyan jî astengiyan dikişînin, ji ber ku beşek mezin ji wan di sektorên kêmdahat ên wekî perwerde, lênihêrîna tenduristî û xizmetên civakî de kom dibin, di heman demê de mêr di pîşesaziyên petrol, maden û endezyariyê yên ku mûçeyên wan bilind in de serdest in.
Tundûtûjiya navmalî yek ji pirsgirêkên civakî yên herî hesas li welêt dimîne. Tevî derxistina qanûn û prosedurên ji bo têkoşîna li dijî şîdeta li dijî jinan, gelek doz ji ber tirsa ji şermezarkirina civakî an zexta malbatê nayên ragihandin
Jinên li deverên gundewarî li gorî bajarên mezin ên wekî Almaty û Astana bi dijwarîyên mezintir re rû bi rû dimînin, ji ber ku derfetên kar, perwerde û xizmetên civakî li wir sînordar in, û kevneşopiyên muhafezekar di jiyana rojane de bêtir hene û bi bandor in.
Tevî van zehmetiyan, Kazakistan şahidê mezinbûnek berbiçav di çalakiyên rêxistinên civaka sivîl û tevgerên femînîst de ye ku ji bo pêşxistina mafên jinan, têkoşîna li dijî cudakarî û tundûtûjiyê, û zêdekirina beşdariya jinan di jiyana siyasî û aborî de dixebitin.
Rastiya jin li Ozbekistan
Di salên dawî de, jinên li Ozbekistanê di warê gihîştina perwerde, kar û tevlîbûna jiyana giştî de pêşkeftinên girîng dîtine. Welat her wiha ji bo xurtkirina mafên jinan û têkoşîna li dijî cudakarî û şîdeta navmalî reformên qanûnî pêk aniye. Lêbelê, gelek jin hîn jî bi pirsgirêkên civakî û çandî re rû bi rû dimînin ku rê li ber bidestxistina wekheviyê digirin.
Yek ji astengiyên civakî yên herî girîng, berdewamiya nerînên kevneşopî ye ku rolên jinan bi zewac û lênêrîna malbatê ve girêdidin, bi taybet li deverên gundewarî. Hin jin bi zextên civakî re rû bi rû dimînin ku wan ber bi zewaca zû ve dibin an jî wan neçar dikin ku dev ji derfetên perwerde û kar berdin û li şûna wan berpirsiyariyên navmalî bigirin. Tundûtûjiya navmalî jî yek ji girîngtirîn pirsgirêkên ku jinên Ozbek pê re rû bi rû dimînin e, ji ber ku ev mijar hîn jî di hin derdoran de wekî mijarek malbatî ya taybet tê dîtin.
Her wiha jin bi pirsgirêkên aborî re rû bi rû dimînin, di nav wan de rêjeyên bilind ên bêkariyê di nav jinên ciwan de, cûdahiya mûçeyan a di navbera zayendî de, û temsîliyeta qels a jinan di meqamên serokatiyê û hin sektorên pîşeyî de hene.
Rastiya jinan li Qirgizistanê
Jinên li Qirgizistanê li gorî hin welatên herêmê di asta perwerde û beşdariya wan di bazara kar de xwedî asteke baş in. Herwiha qanûnên nûjen destek da xurtkirina mafên jinan û zêdekirina hebûna wan di jiyana giştî de. Lêbelê, jinên Kirgiz hîn jî bi pirsgirêkên civakî û çandî re rû bi rû dimînin ku bandorê li ser rewş û derfetên wan di civakê de dikin.
Weke welantên Kazexistan û Ozbekistan ku tê de me diyar kiriye, li vir jî jin bi heman zehmetiyan û birsgirêkên civakî re derbas dibin. Hîn jî adet û kevneşopiyên muhafezekar li pêşiya jin dibin asteng, bi taybet li deverên gundewarî ku jin wekî berpirsiyarên sereke yên karûbarên malê û mezinkirina zarokan têne dîtn, ev yek jî bandorê li ser pêşketina wan di nava civakê de dike.
Diyardeya “revandina bûkê” jî yek ji mijarên herî nakok ên li welêt e. Ew pratîkek kevneşopî ya neqanûnî ye ku tê de hin jin neçar dibin ku li dijî îradeya xwe bizewicin. Her çend ev diyarde di salên dawî de kêm bûye jî, ew hîn jî ji bo rêxistinên mafên mirovan mijara gomanê ye.
Jin her wiha di hin jîngehên kar de bi pirsgirêkên têkildarî şîdeta navmalî û cudakariyê re rû bi rû dimînin, ji bilî vê yekê ku temsîliyeta jinan di meqamên siyasî û rêbertiyê de li gorî mêran qels e.
Rastiya jinan li Tacîkistanê
Jinên li Tacîkistanê rastiyekê dijîn ku hin pêşketinên di perwerde û kar de bi pirsgirêkên civakî û aborî yên ku hîn jî bandorê li jiyana wan a rojane dikin re, dimîne. Tevî zêdebûna rêjeya keçên ku di perwerdehiyê de qeydkirî ne û beşdariya jinan di hin sektoran de baştir bûye, urf û adetên kevneperest hîn jî roleke girîng di destnîşankirina statuya jinan di nav civakê de dilîzin.
Hin ji stengiyên herî girîng ku jinên Tacîk pê re rû bi rû dimînin, ji yên din ne cuda ye ku nêzîkatiya civakê ya kevneşopî ku sereke ya jinê bi zewac, mezinkirina zarokan û birêvebirina malê ve sînordar e. Di heman demê de keç pir caran rastî zextên civakî tên ku wan ber bi zewaca zû ve dibin an jî wan neçar dikin ku dev ji xwendina xwe berdin û li şûna berpirsiyariyên malbatê tevbigerin.
Ev rastî û rewş jinên Tirkmenistanê jî jê ne dur in û hema bêje pirsgirêk û rewşa civakî ya hemû van welatan dişibe hev.
Di dawiyê de me xwest em ji nêz ve rewşa jin li van welatan hinekî lêkolîn bikin û bînin ber destê we, dibe ku ev agahî hemû ne têrker bin ji ber di nava civakan de bi sedan kiryarên nedîtî û nebihîstî derdikevin holê û di bin bêdengiya civakê de têne tepisandin. Lê ev nayê wê wateyê ku jin li van deveran ewqas bê îrade û bê rol in.
