Esma Mistefa
Jinên Kurd ji demên kevnar ve di eşîrên mezin ên Kurd de roleke girîng lîstine. Hebûna wan ne tenê bi karên navmalî ve sînordar bû, lê di hin serdemên dîrokî de heta warên serokatiya civakî, parastina yekîtîya eşîrê, û beşdarbûna di jiyana aborî û heta jiyana siyasî û leşkerî de jî berfireh bû. Li gorî hin civakên din ên kevneşopî, civaka Kurdî ji bo jin qadek û ciheke firehtir di beşdarbûn û bandora wê di nav avahiya eşîrî de, hatiye veqetandin.
Di nav eşîrên kevnar ên Kurd de, jin wekî sembola rumet û kerameta eşîrî dihatin hesibandin, û wan roleke bingehîn di veguhestina adet, kevneşopî û nirxan de ji nifşekî bo nifşekî din dilîstin. Dayik û dapîran jî di mezinkirina zarokan de li ser rastiya wêrekî, aîdiyet û comerdîyê, mezin kirin. Ev taybetmendiyên dîrokî ne ku bi civaka Kurd û eşîrî ve girêdayî ne.
Ji aliyê aborî ve, jinên Kurd beşdarî gelek çalakiyên rojane bûn, bi taybetî li gund û herêmên çiyayî. Wê di warên çandinî, lênêrîna ajalan, hilberîna şîr û çêkirina xalîçe û cilên gelêrî de dixebitî ku ev yek wê kir berhemdar û beşdarek di aramiya aborî ya malbat û eşîrê de. Gelek caran, jinan di dema nebûna mêran de ji ber şer an pevçûnên eşîrî berpirsiyariyên girîng hilgirtin ser xwe.
Ji aliyê civakî ve, hin jin di nav eşîr û qebîleyên sereke de xwedî pozîsyonek bi bandor bûn, li wir ew destwerdan di çareserkirina nakokî û sererastkirina têkiliyên di navbera qebîleyan de dikirin, û ji şehrezayî, ezmûn û rewşa malbatê sûd werdigirtin. Hin jin bi kesayetiyên xwe yên bihêz û şiyana xwe ya bandorkirina li ser biryarên mêr û serokên eşîran dihatin nasîn, bi taybet heke ew ji malbatên pêşeng bin an jî jinên şêxên eşîran bin.
Di dîroka Kurdan de, jinên navdar derketine holê ku rolên serokatiyê û leşkerî lîstine, bi taybetî Xanzad ku bi aqilmendiya xwe ya siyasî dihat nasîn, û her weha Kara Fatime ku di serdema Osmaniyan de rêberiya şervanên Kurd dikir. Ne tenê ew gelek jinên din jî di demên şer û pevçûnan de di parastina herêm û eşîrên xwe de derketin pêş.
Tevî xwezaya eşîrî ya muhafezekar a hin herêman, jinên Kurd di bûyerên civakî, stran û folklora wan de hebûneke berbiçav parastine. Stranên kevneşopî yên Kurdî pir caran jinan wekî xurt, sebirkar û fedakar nîşan didin. Navên wan her wiha bi parastina nasname, ziman û mîrata çandî ya Kurdî ve girêdayî ne.
Bi derbasbûna demê re, bandora jinên Kurd di nav civaka eşîrî de berdewam kir, lê bi awayên cûda, ji ber ku ew di perwerde, siyaset, medyayê û xebata sivîl de bêtir xuya bûn, di heman demê de rehên xwe yên civakî û eşîrî parastin. Îro, jinên Kurd di bîra nûjen a Kurdan de sembola têkoşîn û berxwedanê ne, ji ber rola wan a dîrokî û civakî ku di seranserê sedsalan de dirêj bûye.
Dîroka Eşîrên Kurdan
Eşîrên Kurdan xwedî dîrokeke kûr in ku digihîje serdemên kevnar, di nav de serdema Medan (sedsala 7an berî zayînê). Hin lêkolîner bawer dikin ku navên eşîrên Kurdan ji zimanê Hûrîyan (Hurrian) hatiye, wekî ku Mikhail Semenovich Lazarev di lêkolînên xwe de destnîşan kiriye. Di çavkaniyên Îslamî yên sedsala 14’an de, wekî pirtûka Şîhabedîn Omerî ya bi navê Masalik al-Absar, lîsteyeke eşîrên Kurdan hatiye qeydkirin. Di vê lîsteyê de eşîrên wekî Gûranî, Gilalî, Kusa û Mabir bi cihwar û gelheya wan ve têne behskirin.
Di serdema Împaratoriya Osmanî û Safevî de, eşîrên Kurdan bi gelemperî xwedî otonomiyeke nîv-serbixwe bûn. Mînak, di sala 1514’an de, di dema Şerê Çaldiranê de, eşîrên Sunnî yên Kurdan xwedî xweseriyeke girîng bûn û bi hikûmeta Osmanî re têkilî danîbûn. Şeref Xan, di pirtûka xwe ya navdar Şerefname de (1597), behsa gelek eşîrên Kurdan dike, wekî eşîra Roşkî, ku li Bedlîsê û derdora wê hikûmetên xweser ava kiribûn.
Piştî Peymana Qesra Şîrîn (1639), Kurdistan di navbera Osmanî û Safeviyan de hate parçekirin, ku ev yek bandoreke mezin li ser eşîrên Kurdan kir. Eşîrên wekî Barzanî, Berzencî û Rewandûzî di sedsalên 19an û 20an de bi serhildanên xwe yên li dijî desthilatên navendî navdar bûn.
Rola Eşîretan di Têkoşîna Neteweyî ya Kurdan de
Eşîrên Kurdan di dîrokê de di gelek serhildanên neteweyî de cih girtine. Mînak:
Serhildana Şêx Mehmûdê Berzencî (1919): Eşîra Berzencî bi 300 şervanên eşîrî li dijî Brîtanyayê serî hilda û hewl da ku Kurdistana xweser ava bike.
Serhildana Şêx Seîdê Pîran (1925): Eşîrên Kurmancî û Zaza li Bakurê Kurdistanê bi serokatiya Şêx Seîd li dijî Komara Tirkiyê serî hildan.
Têkoşîna Barzaniyan: Eşîra Barzanî di sedsala 20’an de di bin serokatiya Mele Mistefa Barzanî de li dijî rejîma Îraqê têkoşiya û di damezrandina Herêma Kurdistanê de roleke sereke lîst.
Ji navdartirîn û mezintirên eşîrên Kurdan ev in; Eşîra Barzanî, Eşîra Berzencî, Eşîra Caf, Eşîra Kurdikî (Girdî), Eşîra Roşkî, Eşîra Şêxbizeynî, Eşîra Gûranî.
Jinên Kurd
Qedem Xêr- Jinek e dilawer, xweşik û têgihiştî bû. Di şerên qebîleyan de ji zilamên qebîleya xwe re pêşeng û piştevanî dikir. Dem bi dem, dema ku qebîleya wan rastê êrîş û dorpêça dijmin dihat, ew Qedem Xêr bû ku bê tirs di nav agir û dengê tifingên dijmin de ji bo rizgar kirina qebîleya xwe erzaq û alavên leşkerî digihand û gelek caran jî ev tevgera wê a wêrek dibû sedem ku herkes jê hêz bigire.
Di sala 1307-1308´an de (li gor dîroka Xurşîdî) hêzên artêşa Riza Xan êrişê eşîrên pişt çiyayan yên Loristanî dike, lê eşîra qelawend weke eşîrên din yên li herêmê rê nadin ketina hêzên dewletê û êrîşên wan têk dibin. Û ev têkoşîn, wê navê Qedem Xêra Loristanî ku wek fermande û rêbera hêzên cengawerên Lor ku nêzî pênc salan li dijî dagirkeran têkoşiyan, bê bibîranîn û bikeve nav rûpelên dîrokê.
Adîle Xan– Ew jina navdar sala 1895’an li gel kesekî naskirî yê devera Helebcê yê bi navê “Osman” dizewice. Piştî mirina Mehmûd Paşayê Caf serokayetiya eşîra Cafan dikeve stûyê Osman Paşayê Caf û Adîle Xanim jî dibe hevkarê mêrê xwe.
Dema ku Osman Paşa sala 1905’an diçe ser dilovaniya xwe û koça dawî dike, Adîle Xan hemû karûbarê eşîra Caf birêve dibe û nav û bangê wê li hemû deverê Şarezor û Hewreman û cihên din ên Başûrê Kurdistanê belav dibe û herwisa rêzeke zêde jî di nav xelkê Rojhilatê Kurdistanê de li hember wê tê nîşandan.
Birêvebirina karûbarê eşîreteke mezin li devera Helebçe û deşta Şarezor û afirandina pêwendiyên bihêz li gel Îngilîziyan karê herkesê nebû, lê wê jina Kurd a zîrek ew erk da ser milê xwe. Piştî serkirdayetîkirina eşîreteke mezin a wekî eşîreta Caf, desthilata wê ewqas mezin bû ku bi Şajina bê Tac a Şarezorê hatibû nasîn.
Her wek tê zanîn, Adîle Xanim yekemîn Qaymeqama jin di dîroka Iraqê de bûye û di sala 1909’an ew bûye Qaymeqama Helebceyê.
Wê jina navdar bi anîna şaristaniyeke modern di nav xelkê xwe de û bi kar û xizmetên ku bo netewa xwe kir, bo mînakek bo hemû jinên li dû xwe û da xuya ku jin jî dikare bandorek mezin li ser civata xwe ava bike û dikare di gelek waran de bo pêşxistina netewa xwe xizmetê bike.
