Esma Mistefa
Qanûna Bicihkirina Mecbûrî qanûneke Komara Tirkiyê ye ku di 14’ê Pûşpera 1934’an de bi hejmara 2510’an hate pejirandin. Armanca bingehîn a vê qanûnê, asîmîlasyona gelên ne-tirk bi taybetî Kurdan û guhertina demografiya Kurdistanê bû.
Ev qanûn wekî yek ji pênasên herî girîng ên “Plana Islahata Şerqê” (Plana Çaksaziya Rojhilat) tê qebûlkirin.
Xalên bingehîn ên qanûnê
Li gorî vê qanûnê, Tirkiye li ser sê herêman (zoman) hate dabeşkirin:
Herêma 1’emîn: Cihên ku nifûsa wan a çandî ya tirkî diviyabû bihata zêdekirin. Ev herêm ji bo cîhkirina kesên bi eslê xwe tirk bûn.
Herêma 2’emîn: Cihên ku ji bo asîmîlekirina nifûsa ne-tirk hatibûn diyarkirin. Kurdên ji herêma sêyemîn dihatin koçberkirin, li gund û bajarên tirkan ên li rojavayê welat di nav nifûsa tirk de hatin belavkirin da ku di nav demê de winda bibin.
Herêma 3’emîn: Cihên ku ji ber sedemên ewlehî, siyasî û leşkerî ji bo jiyanê hatibûn qedexekirin. Ev der bi piranî herêmên çiyayî û stratejîk ên Kurdistanê bûn ku vala hatin kirin.
Encamên siyasî û civakî
Koçberiya bindest: Bi hezaran malbatên Kurd, bi darê zorê ji axa bav û kalên xwe hatin dûrxistin û ber bi herêmên cuda yên Anadoluyê ve hatin sirgûnkirin.
Asîmîlasyona çandî: Qanûnê qedexeyên tund li ser bikaranîna ziman, çand û nasnameya kurdî ferz kir. Bi vî rengî, polîtîkayeke fermî ya “tirkkirinê” hate meşandin.
Têkbirina sîstema eşîrtiyê: Ji bo ku hêza civakî û serhildanên Kurdan were şikandin, serokên eşîran û malbatên bibandor bûn armancên sereke yên koçberkirina mecbûrî.
Ji bo ku em bandora vê qanûnê çêtir fêm bikin, girîng e em li ser herêmên hatine armancgirtin û her weha têkiliya wê ya rasterast bi Serhildan û Komkujiya Dêrsimê re bisekinin.
- Bajar û herêmên ku herî zêde bandor dîtin
Qanûna 2510’an bi taybetî herêmên ku serhildan lê çêbûbûn an jî potansiyela wan a berxwedanê hebû armanc girt:
Herêma Serhedê û Botanê: Bajarên mîna Agirî, Wan, Bidlîs, Sêrt, Colemêrg û Mûşê ketin bin bandoreke giran. Malbatên serokên eşîran, şêx, mela û kesên xwedî bandor yek bi yek hatin tespîtkirin û ber bi bajarên rojavayê Anadoluyê (mîna Îzmir, Manisa, Bursa, Aydin û Denîzliyê) ve hatin sirgûnkirin.
Qedexekirina çandiniyê: Li gelek deverên çiyayî yên wekî navçeyên navbera Amed, Çewlik (Bingöl) û Dêrsimê, gund hatin valakirin û çûna wan herêman wekî “herêmên qedexekirî” hate ragihandin. Heta bi salan destûr nedan ku tu kes li wir çandiniyê bike an heywanan xwedî bike.
- Têkiliya qanûnê bi Komkujiya Dêrsimê re (1937-1938)
Qanûna Bicihkirinê ya Mecbûrî ya sala 1934’an, bingeha qanûnî û felsefî ya Komkujiya Dêrsimê amade kir. Têkiliya wan bi vî rengî ye:
Rapora Îsmet Înönü (1935): Piştî derketina qanûnê, Serokwezîrê wê demê Îsmet Înönü çû serdana herêmê û raporek amade kir. Di raporê de hat gotin ku “Dêrsim birîneke biêş e û divê bi operasyoneke leşkerî û koçberkirina mecbûrî were çareserkirin.”
Qanûna Tunceliyê (1935): Li ser bingeha Qanûna Bicihkirinê, di sala 1935’an de qanûneke taybet ji bo Dêrsimê hate derxistin. Navê Dêrsimê kirin “Tunceli” û rêveberiyeke leşkerî (Koma Giştî ya Çaremîn) lê hate avakirin. Armanc ew bû ku herêm bi tevahî radestî artêşê bibe da ku Qanûna Bicihkirinê bi cih bîne.
Sirgûnkirina Mezin a Dêrsimê: Piştî ku operasyonên leşkerî di salên 1937-1938’an de bi dawî bûn, bi hezaran mirovên ku ji komkujiyê filitîn, li gorî xalên Qanûna Bicihkirinê ya Mecbûrî, li ser wagonên hesindêr (trênan) li bajarên rojavayê Tirkiyeyê hatin belavkirin. Li gundên ku lê hatin bicihkirin, qedexe bû ku du malbatên Kurd nêzî hev bijîn da ku asîmîlasyon lez bibe.
“Keçên windakirî yên Dêrsimê”: Wekî perçeyek ji vê polîtîkaya asîmîlasyonê, bi sedan keçên piçûk ên Dêrsimî ji malbatên wan hatin standin û wekî “zarokên xwedîkirî” dan malbatên efserên tirk ên leşkerî da ku bi çand û zimanê tirkî mezin bibin.
Şert û mercên jiyanê yên Kurdên ku piştî qanûna 1934’an û bûyerên Dêrsimê (1937-1938) ber bi rojavayê Anadoluyê ve hatin sirgûnkirin, pir giran û tije zehmetî bûn. Dewletê polîtîkayeke tund a kontrolê û asîmîlasyonê li ser wan meşand.
Xalên sereke yên jiyana wan a li sirgûnê ev bûn:
- Parçekirina Malbat û Eşîran (Polîtîkaya Belavkirinê)
Qedexeya Hevşiyarbûnê: Ji bo ku Kurd nebin yek û çanda xwe neparêzin, qedexe bû ku du malbatên sirgûnkirî di heman gundî an jî di heman taxê de bijîn.
Rêjeya nifûsê: Li gorî rêbazên fermî, nifûsa Kurdan a li gund an navçeyên rojavayê welat nedibû ku ji %10’ê nifûsa giştî ya wî cihî derbas bike. Malbatên ku li ser herêmên mîna Îzmir, Bursa, Aydin, Manisa û Ispartayê hatin dabeşkirin, bi tenê serê xwe di nav civakek bi giranî Tirk de man.
- Qedexeyên ziman û çandê
“Bi Tirkî Biaxive!”: Li herêmên ku Kurd lê hatin bicihkirin, axaftina bi kurdî di cihên giştî de (wek bazar, şaredarî û dibistanan) bi tundî hate qedexekirin. Kesên ku bi kurdî diaxivîn, dihatin cezakirin an jî ji aliyê cerdevan û polîsan ve rastî tundiyê dihatin.
Guhertina Navan: Navên kurdî yên malbatan, navên eşîran û her weha navên zarokan hatin qedexekirin. Li gorî Qanûna Paşnavan, paşnavên bi tirkî yên ku tu têkiliya wan bi koka wan re nîne (wekî Öztürk, Yılmaz, Doğru) li wan hatin kirin.
- Kontrola polîsî û qedexeya rêwîtiyê
Îmzaya mecbûrî: Kurdên sirgûnkirî wekî “kesên gumanbar” dihatin dîtin. Diviyabû ku her hefte an her meh herin qereqolên cendermeyan an polîsan û îmzayê bidin da ku îspat bikin ku wan herêm neterikandiye.
Qedexeya derketina ji bajar: Bêyî destûra fermî ya walî an jî qeymaqam, çûna bajarên din an vegera li Kurdistanê bi temamî qedexe bû. Kesên ku bê destûr ji cihê xwe diçûn, dihatin girtin û dîsa bi darê zorê dihatin vegerandin.
- Zehmetiyên aborî û civakî
Pirsgirêka xanî û erd: Dewletê soz dabû ku erd û xaniyan bide koçberan, lê di pratîkê de gelek malbat di şert û mercên pir xirab de, di tewîlan (axur), xaniyên rûxandî an jî konan de man.
Biyanîbûn û nijadperestî: Ji ber ku dewletê Kurdên sirgûnkirî wekî “serhildêr” û “ewlehiya neteweyî xirab dikin” nîşan dabû, gelê herêmê yê tirk bi guman û carna jî bi dijminatî nêzî wan dibû. Vê yekê dîtina kar û peydakirina nanê rojan hîn آartir dikir.
- Guhertina qanûnê û vegera li ser axê (1947)
Ev şert û mercên giran heta piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kirin. Di sala 1947’an de, bi guhertina qanûnê û lawazbûna pergala yek-partiyî (CHP), qedexeya vegerê hate rakirin. Gelek malbatên Kurd piştî nêzî 10-13 salên sirgûnê, mal û milkên xwe yên li rojava firotin û her tiştî li pey xwe hîştin da ku vegerin ser axa bav û kalên xwe ya li herêmê, her çend gelek gundên wan hatibûn rûxandin an jî ketibûn destê kesên din.
Raporên veşartî yên serok û rayedarên dewletê yên salên 1930’an, rûyê herî rût û rasteqîn ê polîtîkayên dewletê yên li ser Kurdistanê û Qanûna Bicihkirinê nîşan didin. Ev raporên ku ji bo raya giştî hatibûn veşartin, nexşeya rê ya asîmîlasyon û sirgûnê dihewandin.
Di vê serdemê de sê raporên herî girîng û bibandor hene:
- Rapora Şerqê ya Îsmet İnönü (1935)
Serokwezîrê wê demê Îsmet Înönü, di sala 1935’an de diçe herêmê û raporeke taybet ji bo Mistefa Kemal Atatûrk amade dike. Xalên herî girîng ên vê raporê ev in:
Tirkkirina bajarên sînor: Înönü dibêje ku divê nifûsa Tirk a li bajarên wekî Wan, Bidlîs û Qersê bi lez were zêdekirin. Ew pêşniyar dike ku koçberên tirk ên ji Balkanê bînin û li van deran bi cih bikin.
Ji bo Dêrsimê hişyarî: Di raporê de tê gotin ku Dêrsim herêmeke wisa ye ku hikûmet nikare bikeve navê û dibêje: “Dêrsim birîneke pîs e, divê em bi bernameyeke leşkerî ya nêzîk re rû bi rû bimînin û nifûsa wê belav bikin.”
Plana asîmîlasyona gundan: Pêşniyar dike ku li gundên kurdan dibistanên şevînî yên tirkî (YİBO) werin vekirin da ku zarok ji malbatên xwe werin qutkirin û bi tirkî mezin bibin.
- Rapora Celal Bayar (1937)
Celal Bayar, ku piştî Înönü bû serokwezîr, raporeke din a veşartî amade kir. Nêzîkatiya Bayar hinekî bêtir li ser aboriyê bû lê armanc heman bû:
Girtina rêyên aborî yên Kurdan: Bayar diyar dike ku heke Kurd ji aliyê aborî ve bi hêz bibin, dê daxwaza serxwebûnê bikin. Ji ber vê yekê, ew pêşniyar dike ku kargeh, rêyên hesinî û veberhênanên mezin tenê li cihên ku nifûsa wan tirk e werin kirin.
Polîtîkaya “Zimanê Tirkî”: Di raporê de tê gotin ku li bajaran bazirganî tenê bi tirkî were kirin û kesên ku bi kurdî dipeyivin ji jiyana aborî werin dûrxistin.
- Rapora Mufetişê Giştî Abidin Özmen (1936)
Abidin Özmen ku wekî Mufetişê Giştî yê Herêmê kar dikir, raporeke pir hûrgulî li ser demografiya Kurdistanê amade kir:
Dabeşkirina Eşîran: Özmen lîsteya hemû eşîr û malbatên kurd ên xwedî bandor derxist. Di raporê de hat destnîşankirin ku kîjan malbat “xetere” ye û divê di bin kîjan şertan de ber bi rojavayê Tirkiyê ve were sirgûnkirin.
Rêbazên çavdêriyê: Wî pêşniyar kir ku li her gundekî sîxur û cerdevan werin danîn da ku her tevgereke Kurdan rasterast ji Enqereyê re were ragihandin.
Armanca giştî ya raporên veşartî
Ev rapor hemû nîşan didin ku Qanûna Bicihkirinê ya sala 1934’an ne qanûneke asayî ya koçberiyê bû; berovajî wê, projeyeke endezyariya civakî û demografîk a pir sîstematîk bû ku armanc dikir nasnameya kurdî bi temamî ji holê rake.
Me xwest em vê mijarê bi agahiyên heyî û parvekirî kom hev bikin û weke lêkolînekê li ser vê pilanê binivisînin.
