Esma Mistefa
Di salên dawî de, cîhan di qadeke dîjîtal a vekirî de dijî ku qet dev ji hilberandina naveroka bilez, kurt û vala bernade. Bi belavbûna girseyî ya telefonên pêşketî û platformên medya civakî re, têgeheke nû derketiye holê ku hem nakok e û hem jî fikaran çêdike; Ew jî ‘Rizîna Mêjî- Brain Rot’ e.
Her çendî ev têgeh teşxîseke fermî ya bijîşkî nebe jî, ew bi berfirehî ji bo danasîna rewşek westandina derûnî, bêhişbûn û kêmbûna konsantrasyonê (terkîz) ku ji ber bikaranîna zêde ya naveroka dîjîtal a bilez, nemaze vîdyoyên kurt û nivîsên dubarekirî yên ku rojane di jiyana mirovan de dagir dikin, çêdibe, tê bikar anîn.
Medya civakî êdî ne tenê amûrek ji bo ragihandinê ye; ew bûye beşek girîng ji jiyana rojane ya bi mîlyonan kesan li çaraliyê cîhanê. Bi saya bernameyên mîna TikTok, Instagram û YouTube, bikarhêner niha demjimêrên dirêj temaşekirina naveroka bilez û domdar derbas dikin.
Pisporên psîkolojî û tevgerên dîjîtal destnîşan dikin ku ev cure naverok bi kişandina balê ji bo demên pir kurt ve girêdayî ye ku dibe sedem ku mêjî bi leza û tevgera domdar re rabe. Her wiha piştre zehmetî dibîne ku li ser karên dirêj ên wekî perwerde, xwendin, an jî fikrandina kur, bisekine.
Rizîna Mejî çawa dest pê dike?
Ew pir caran bi awayekî sade dest pê dike; çend deqe geroka li ser telefonê dikare bibe demjimêrên dirêj ên temaşekirina bênavber. Bi demê re, hiş fêrî wergirtina bilez ên şahî û agahdariyê dibe, bêyî ku dem ji bo hizirkirin an analîzkirinê bide.
Pispor bawer dikin ku mejiyê mirov ji bo mijûlbûna bi vê mîqdara mezin a teşwîqên dîtbarî û bihîstinê yên bilez ên rojane nehatiye dîzaynkirin ku ev jî dibe sedema rewşek têrbûna derûnî û westandina derûnî. Pirbûna agahdariyan û guheztina bilez di navbera bernameyan de jî dibe sedema kêmkirina şiyana balkişandin û konsantrekirinê ji bo demên dirêj.
Bandorên psîkolojîk û tevgerî yên zêdebûyî
Bandorên “rizîna mêjî” ne tenê bi balkişandinê ve sînordar in; ew digihîjin gelek aliyên psîkolojîk û tevgerî. Gelek kes niha ji bilî hewesa domdar a kontrolkirina telefonên xwe, ji balkişandina kêm, jibîrkirin û bêzariya bilez, dikişînin.
Girêdana berdewam bi naveroka kurt re, bi taybetî di nav ciwan û zarokan de, bûye sedema kêmbûna eleqeya ji bo xwendin û çalakiyên rewşenbîrî. Mixabin ji bo gelek kesan, şiyana rûniştina bêdeng bêyî karanîna telefonê dijwar bûye.
Pispor hişyar dikin ku bikaranîna zêde ya medyaya civakî dibe ku bi zêdebûna asta fikar, stres û têkçûnên xewê ve girêdayî be, bi taybet dema ku karanîna telefonê heta derengiya şevê dirêj dibe.
Zarok û ciwan faktora herî bandordar e
Zarok û ciwan ji ber pêşveçûna domdar a mêjiyên wan di vî temenî de, herî zêde ji bandorên vê tevgera dîjîtal re xeternak in. Bikaranîna zêde ya ekranê dikare bandorek neyînî li ser balkişandin, performansa perwerdê û şiyana têkiliya civakî bike.
Perwerdekar destnîşan dikin ku hin zarok ji ber encama bi naverokên bilez û her tim diguherin re rû bi rû ne, di şopandina dersan an xwendina nivîsên dirêj de zehmetiyan dikişînin. Çalakiyên kevneşopî yên wekî lîstika komî, xwendin û xêzkirinê jî kêm bûne, û li şûna wan demjimêrên dirêj li ber ekranan derbas bûne.
Ma ew nexweşiyeke rastî ye?
Her çiqas têgîna “rizîbûna mêjî” bi berfirehî were bikaranîn jî, ew wekî nexweşiyeke bijîşkî ya fermî nayê hesibandin, lê wekî îfadeyeke metaforîk (mecazî) tê bikaranîn ku rewşeke westandina derûnî û bandorên neyînî yên ji ber bikaranîna zêde ya naveroka dîjîtal çêdibin, vedibêje.
Lê pispor piştrast dikin ku bandorên ji vê yekê derdikevin rast in û dibe ku bandorê li tenduristiya derûnî, hilberîn û şêwaza jiyanê bikin, bi taybet heke ku kesek demjimêrên dirêj bêyî hevsengiyê amûrên elektronîkî bikar bîne.
Çawa dikare ev diyarde were çareserkirin?
Pisporên tenduristiya derûnî bawer dikin ku çareserî ne di terikandina tevahî ya teknolojiyê de ye, lê di bidestxistina hevsengiyek saxlem di karanîna wê de ye. Li gor wê di nav gavên herî pêşniyarkirî de ev hene:
Bikaranîna rojane ya telefona xwe kêm bike, demên taybet ji bo medyaya civakî destnîşan bike, spor û çalakiyên li derve bike, pirtûkên xwe bixwîne an jî hobiyên ku hewceyê balkişandinê ne bişopîne, bêyî ekranê têra xwe razên, agahiyên nehewce vemirîne, her roj ji bo bêhnvedan û rihetiya derûnî dûrî înternetê dem veqetîne.
Di navbera sûd û nexweşiya pêvegirêdanê de
Nayê înkarkirin ku teknolojî û medyaya civakî ji bo mirovahiyê feydeyên mezin peyda kirine, ji hêsankirina ragihandinê bigire heya belavkirina zanînê û gihîştina bilez a agahdariyê, lê karanîna zêde û bê rêkûpêk dibe ku van amûran veguherîne barekî derûnî û psîkolojîk.
Di serdemekê de ku ekran her kêliyê bi mirovan re ne, pirsgirêka rastîn ew e ku meriv çawa teknolojiyê bi hişmendî bikar bîne, bêyî ku ew bibe amûrek ku bala mirovan dikişîne û şiyana fikirîn û konsantrekirinê lawaz dike.
Ji ber vê yekê, “rizîna mêjî” ne tenê peyveke modayî ya înternetê ye, lê peyameke hişyariyê ye li ser şêwazeke jiyana dîjîtal a bilez ku dibe bi bêdengî bandorê li hişan bike, bi taybet di nav nifşên nû de ku di cîhanek her tim nîşan dide naverok û agahdariyan 24 saetan de radiweste, mezin dibin.
Di yek ji mezintirîn lêkolînên ku di kovara “PNAS Nexus” de hatiye weşandin, zêdetirî 467 beşdarên temenê wan navînî 32 salî bûn. Lêkolîneran dîtin ku tenê durketina 14 rojan ji bikaranîna internetê li ser telefonên pêşketî, dibe sedem ku mirov ji vê diyardeyê dur û rihet bibe û piskeolojiya wan baştir bibe.
Gotina dawî…!
Ev diyardeyên ku derdikevin, ne jixweber ve derketine û weke ku cîhan ne di ferqa wê de ye. Sîstema sermeyadar û modernîteya kapîtalîst bi nêrandina xwe ya pêşerojê ya bi deh salan, wan ev yek bi zanebûn û sîstematîk afirandine û danîne ber destê me. Sîstema vîdyoyên kurt ku dirêjahiya wê deqeyekê derbas nake, ev polîtîkayeke bi zanebûn li ser mejiyê mirovan hatiye amadekirin. Ev yek bi armanca ku mejiyê însanan bi demê re ji tiştekî yek deqeyî zêdetir raneke û nexebite. Ev yek ne tenê bandorê li ser zarokan dike, bi demê re bandorê li ser hemû mejiyê mirovahiyê bi hemû temenên xwe dike. Lê ya herî bi tehlûke zarok û nifşên nû ne helbet.
Wê bi demê re bibe sedem ku em xwe bêyê têknolojiyê, hişê çêkirî û medyaya civakî, nehizirin. Ger em di vê sedsalê de hinek xwendin, pirtûk û analîzan dikin, wê di demê pêş de, ev yek bi temamî ji holê rabe. Ya xiraptir wê mêjiyê mirov bikeve rewşa rawestandin û cemdandinê.
