Esma Mistefa
Tevî pêşketinên girîng ên ku cîhanê di warê mafên mirovan û mafê çarenûsê yê gelan de bi dest xistiye jî, pirsgirêkên kolonyalîzm û serdestiyê bi awayên cûrbecûr li gelek deverên cîhanê berdewam dikin. Ev pirsgirêk ji ber girêdana wan bi pevçûn, nasname, mafên dîrokî û serweriya neteweyî di nav pirsgirêkên herî tevlihev û hesas ên siyaseta navneteweyî de dimînin.
Bi hezaran salan e, cîhan têgeha kontrol û berfirehbûnê nas kiriye, ji ber ku împaratorî û dewletên bihêz hewl didin ku bandora xwe li ser ax û gelên din ferz bikin da ku dewlemendî, hêz û bandora leşkerî bi dest bixin. Her çend di hişê gelek kesan de peyva “kolonyalîzm, mêtîngerî” bi dewletên Ewropî yên nûjen ve girêdayî be jî, kokên wê vedigerin demên kevnar, dema ku împaratoriyên mezin dest bi berfirehbûna ji sînorên xwe kirin û civakên cîran xistin bin kontrola xwe.
Mêtîngerî yek ji diyardeyên herî bi bandor di dîroka mirovahiyê de ye, ji ber ku nexşeyên welatan guherand, bandor li çand û aboriyên gelan kir, û şopên ku îro jî li gelek deverên cîhanê hene hiştin.
Destpêkên kolonyalîzmê di şaristaniyên kevnar de
Lêkolînên dîrokî destnîşan dikin ku formên pêşîn ên kolonyalîzmê bi împaratoriyên kevnar ên ku ji bo kontrolkirina axên cîran ji hêla leşkerî û siyasî ve berfireh bûn, derketine holê. Împeratoriya Misirê ya kevnar ber bi herêmên Nubia û Bîlad el Şam ve berfireh bû, bi armanca parastina rêyên bazirganiyê û xurtkirina bandora siyasî.
Împeratoriya Aşûrî bi hêza xwe ya leşkerî û kontrola xwe ya li ser beşên mezin ên Rojhilata Navîn jî dihat nasîn, li wir bandora xwe li ser gelek gelan dimeşand û çavkaniyên herêmên ku di bin kontrola xwe de bûn, îstismar dikir.
Di qonaxên paşîn de, Împeratoriya Romayê sînorên xwe fireh kir û beşên mezin ji Ewropa, Bakurê Afrîqayê û Rojhilata Navîn girt nav xwe, û bû yek ji mezintirîn împeratoriyên dîrokê.
Armancên wan împaratoriyan ev bûn:
Berfirehkirina bandora siyasî, kontrolkirina rêyên bazirganiyê, bidestxistina dewlemendî û çavkaniyan û zêdebûna hêzên leşkerî.
Mêtîngeriya modern û destpêka berfirehbûna Ewropî
Her çendî kolonyalîzm ji demên kevnar ve hebûbe jî, lê belê tişta ku wekî “kolonyalîzma modern” tê zanîn bi awayekî zelal di sedsala 15’mîn a piştî zayînê de, bi destpêkirina rêwîtiyên keşfê yên Ewropî li seranserê deryayan dest pê kir.
Sefera keşifgerê Îtalî Kristof Kolomb di sala 1492’an de xalek girîng di dîrokê de nîşan da, piştî ku ew bi piştgiriya Spanyayê gihîşt parzemîna Amerîkayê ku dû re pêlek berfireh a berfirehbûna Ewropî li cîhanê dest pê kir.
Welatên din ên Ewropî zû tevlî pêşbirka mêtîngeriyê bûn, ya herî berbiçav jî:
Portogal, Brîtanya, Fransa û Holanda.
Van welatan ber bi Afrîqa, Asya û Amerîkayê ve berfireh bûn, bender û tevahiya welatan kontrol kirin, û ji serdestiya xwe ya leşkerî û deryayî sûd werdigirtin.
Armancên mêtîngeriya nûjen
Hêzên kolonyal di dema berfirehbûna xwe de xwe dispêrin çend armancên sereke ku yên herî girîng ev bûn:
Kontrolkirina çavkaniyên xwezayî yên wekî zêr, petrol û biharatan, vekirina bazarên nû ji bo bazirganiyê, bidestxistina karkerên erzan, berfirehbûna bandora siyasî û leşkerî, her wiha kontrolkirina bi rêyên bazirganî yên cîhanî.
Di heman demê de hin hêzên mêtînger hewl dan ku ziman û çanda xwe li ser gelên ku wan mêtînger kirine ferz bikin, û ev yek jî bû sedema guhertinên kûr ên civakî û çandî li gelek welatan.
Bandorên kolonyalîzmê li ser gelan
Kolonyalîzmê bandorek kûr li ser welat û gelên kolonîzekirî hişt ku hin ji wan heta roja îro jî berdewam dikin. Ew bû sedema: Talankirina çavkaniyên xwezayî, belavbûna xizanî û bêîstîqrariyê, parvekirina hin welatan û sînoran bi awayekî ku bû sedema pevçûnên paşê, paşketina çand û zimanên herêmî û derketina krîzên siyasî û civakî yên demdirêj.
Dawiya kolonyalîzma kevneşopî
Bi destpêka sedsala 20’an re, li gelek welatan tevgerên rizgariya neteweyî dest pê kirin ku daxwaza serxwebûnê û bidawîanîna serdestiya biyanî dikirin. Ev tevger piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn, dema ku hêzên kolonyal ên Ewropî ji hêla aborî û leşkerî ve lawaz bûn, zêde bûn.
Di nav çend dehsalan de, piraniya welatên Asya, Afrîqa û cîhana Ereb serxwebûna xwe bi dest xistin, û qonaxek nû ya avakirina neteweyê dest pê kir. Lê belê ev nebû bidawîanîna mêtîngeriyê li ser hemû netew, etnîka, pêkhate û welatan ku heyanî roja îro jî gelek netew û welat hena di bin mêtîngeriyê de ne. Mînaka herî mezin jî Gelê Kurd ku di nava çar dewletan de hatiye perçekirin, Tirtiye, Sûriye, Iraq û Îran de.
Her çendî kolonyalîzma kevneşopî li piraniya deverên cîhanê bi dawî hatibe jî, bandorên wê yên siyasî, aborî û çandî îro jî diyar in. Gelek zanyar her wiha dibêjin ku cîhan şahidiya formên nû yên serdestiyê dike ku wekî “neokolonyalîzm, mêtîngeriya nûjen” têne zanî ku li şûna dagirkeriya rasterast a leşkerî, xwe dispêrin bandora aborî û siyasî.
Gelên resen kevintirên gelên ku ji welatekî ne û ji hêla komên hegemon ve hatine bindestkirin. Berî serdema kolonyalîzmê, bi sedan netewe û eşîr li seranserê axa ku paşê hatin kolonîzekirin bi cûrbecûrbûna ziman, ol û çandan, hebûn. Gelên ku paşê wekî gelên resen hatin nasîn, bajarên wan ên mezin, dewlet, eşîr, welat, padîşahî, komar, konfederasyon û împaratoriyên wan hebûn.
Van civakan di warên huner, çandinî, endezyarî, mîmarî, matematîk, astronomî, nivîsandin, fîzîk, bijîşkî, avdanî, jeolojî, maden, pêşbîniya hewayê û warên din de xwedî astên cihêreng ên zanînê bûn. Ji ber bandorên kolonyalîzmê, gelên resen bi hilweşîneke mezin re rû bi rû man. Piraniya komên resen yên cîhanê, îro ji hin an hemî axên bav û kalên xwe hatine koçberkirin. Gelên resen her tim hebûn û rûbirûyê mêtîngeriyê hatin, dema ku ew hatin mêtîngerkirin, weke gelên resen û xwecihî nehatin hesibandin. Bi vê awayî asîmîlasyon dest pê kirin.
Gelên resen têkoşîna xwe didomînin ji ber ku ew li piraniya welatên ku ew bi gelên ne-xwecihî re dijîn rastî cudakariyê tên. Piraniya xelkên resen yên cîhanê di nav komên herî xizan de li welatên ku lê dijîn in, û ew ji sedî 19’ê xizanên cîhanê pêk tînin.
Gel û kêmneteweyên ku hîn jî di cîhana hemdem de ji kolonyalîzm an serdestiyê cefayê dikişînin
Tevî bidawîbûna serdema kolonyalîzma kevneşopî ku cîhanê di sedsalên nozdeh û bîstan de dît, gelek gel û kêmnetewe hîn jî îro di bin cûrbecûr awayên kontrol, dagirkirin, an jî dûrketina siyasî û çandî de dijîn. Cewherê kolonyalîzmê di serdema modern de guheriye. Ew êdî bi dagirkeriya rasterast a leşkerî ve sînordar nîne, lê niha kontrola li ser nasname, çand, aborî û mafên siyasî jî dihewîne.
Neteweyên Yekbûyî destnîşan dike ku mafê çarenûsî yê gelan yek ji prensîbên herî bingehîn ên hiqûqa navneteweyî ye, lê dîsa jî gelek doz û pirsgirêkên çaresernebûyî hene ku tevahiya nifûs ji şer, bêparî û cudakariyê cefayê dikişînin.
Em ê di vir de di serdema nûjen de ango bi kolonyalîza modern re, çawa gelek welat û netew hene ku hê jî di bin dagirkerî û mêtîngeriyê de ne.
Kolonyalîzma modern şêweyekî serdestiyê ye ku ji hêla dewletên din an hêzên siyasî ve tê meşandin, çi dagirkirina leşkerî be, çi bandora siyasî be, an jî bandora aborî be.
Gelê Kurd: Gelê Kurd yek ji kevintirên gelên dunyayê ye û xwedî ol û baweriyên cuda ye. Dîroka gelê Kurd yek ji dîrokên herî kevnar û dewlemend ên herêma Rojhilata Navîn e. Kurd miletê xwedî kokên Arî ne û bi hezaran salan e li ser axa xwe ya bav û kalan, ango li Kurdistanê, dijîn.
Peymana Qesra Şîrîn û Parçebûn (1639): Di navbera Împaratoriya Osmanî û Sefewî de şerên dijwar qewimîn. Bi Peymana Qesra Şîrîn re, axa Kurdistanê cara yekem bi fermî di navbera van her du hêzan de hat dabeşkirin. Ev destpêka perçebûna Kurdistanê bû.
Sedsala 20’an Peymana Lozanê û Parçebûna Çaralî: Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, nexşeya Rojhilata Navîn hat guhertin: Peymana Sêvrê (1920): Mafê avakirina dewletekê dabû Kurdan, lê nehat bicîhanîn.
Peymana Lozanê (1923): Kurdistan bi fermî bû çar parçe (Bakur, Başûr, Rojava û Rojhilat) û di bin serdestiya Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê de ma.
Gelê Kurd di gelek qetlîaman re derbas bû û gelek serhildan û şoreş pêk anîn, şoreşa herî dawî jî ya Rojavayê Kurdistanê bû ya ku di Sûriyê de ji sala 2011’an ve dest pê kiriye û bi ser ketiye.
Gelê Filistînî: Di serdema nûjen de di nav gelên herî girîng de ye ku hîn jî di bin dagirkeriyê de dijîn (Dagirkeriya Israîlê). Ji sala 1948’an û vir ve û şer û pevçûnên piştî wê, Filistînî di bin şert û mercên siyasî û mirovî yên aloz de dijîn, bi taybetî li Difa Rojava, Şerîda Xezzeyê û Rojhilatê Qudis. Doza Filistînê di forumên navneteweyî û biryarên Neteweyên Yekbûyî yên derbarê mafê çarenûsî de bûye yek ji mijarên herî girîng.
Gelê Sahraya Rojava: Gelê Sahraya Rojava ji sala 1975’an vir ve, ji dema vekişîna kolonyalîzma Spanyayê ji herêmê ve, di nav pevçûnek siyasî ya dirêj de dijî. Eniya Polisario, ku beşek ji gelê Sahrayê temsîl dike, daxwaza avakirina dewletek serbixwe û referandûmek li ser diyarkirina xwerêveberiyê dike. Ev mijar hîn jî di navbera gelê Sahrayî û Rojava de mijara nakokiyê ye, di demekê de ku hewldanên navneteweyî ji bo dîtina çareseriyek siyasî ya mayînde hene.
Keşmîr: Herêma Keşmîrê yek ji herêmên herî aloz ên cîhanê ye, ji ber ku ji sala 1947’an vir ve di navbera Hindistan û Pakistanê de nakokî heye. Her wiha gelek Keşmîrî daxwaza mafê xwerêvebirinê û bidawîanîna şerê bi dehan salan dikin.
Rohingya li Myanmarê (Ew welatekî ye ku li rojavayê Nîvgirava Hindoçînê li Başûr Rojhilatê Asyayê ye): Li gorî gelek raporên navneteweyî, kêmneteweya Rohingya yek ji kêmneteweyên herî zêde rastî zordariyê tên li cîhanê tê hesibandin. Rohingya li Myanmarê dijîn û rastî koçberî û tundûtûjiyek berfireh hatine ku ev yek jî bûye sedema koçberiya bi sed hezaran kesan ber bi welatên cîran, bi taybetî jî Bangladeşê ve.
Uygûr li Çînê: Kêmneteweya Uygurî li herêma Sinjiang dijî, û rewşa wan di salên dawî de bala cîhanî kişandiye ser xwe.
