Nasir Nasîro
Di dîroka her gelî de, ziman ne tenê serişteya axaftinê ye; ew bîra civakî, nasname û şêwaza dîtina jiyanê ye. Gel bê ziman, wekî dareke bê reh dimîne; dibe ku hebûna wî li ser axê berdewam be, lê wateya wî ya çandî û dîrokî hêdî hêdî winda dibe. Ji ber vê yekê jî, parastina zimanê dayikê di rastiyê de parastina hebûna gelan e.
Ji bo gelê Kurd li Sûriyeyê, zimanê Kurdî di nav salan de ne tenê serişteya ragihandina hest û ramanan bû, lê herwiha bû sembola berxwedanê li dijî siyaseta înkar û tunekirinê. Her çend ku bi dehsalan zimanê Kurdî ji dibistan, saziyên fermî û jiyana giştî hate dûrxistin, lê ew di nav malan, stran, çîrok û bîranînên gelî zindî ma. Ev jî nîşan dide ku ziman dikare di şertên herî dijwar de jî xwe biparêze.
Roja zimanê Kurdî ne tenê bîranîna zimanekî ye, belkî bîranîna têkoşînekê dirêj e ku ji bo mafê axaftin, nivîsandin û hînkirina bi zimanê dayikê hate dayîn. Ev roj, di heman demê de, bangewaziyek e ji bo parastina mîrateya çandî ya gelê Kurd û vegerandina cihê zimanê Kurdî di jiyana civakî û çandî ya Sûriyeyê de
Ziman Nasnameya Gelan e
Ziman di bingehê xwe de ne tenê amûrekî ragihandinê ye, lê di heman demê de şêwaza hebûn û naskirina gelan e. Her gel bi zimanê xwe tê nasîn, û her ku ziman qewîn be, nasname jî qewîn dibe. Ji vê aliyê ve, ziman ne tiştek ji derve hatî lê ferz kirin e, belkî rihê hundirê civakê ye ku hemû bîr, hest û dîrok pê têne vegotin.
Ji bo gelê Kurd, zimanê Kurdî di xwe de hem dîrok, hem çand û hem jî berxwedanê dihewîne. Ew ne tenê rêyek e ji bo axaftinê, lê wekî sembolekê girîng a nasnameyê derdikeve pêş. Her peyvek di zimanê Kurdî de, bîrînek ji jiyanek dirêj û têkoşîneke dirêj e ku di şertên dijwar de hatiye parastin.
Roja zimanê Kurdî di vê çarçoveyê de, wekî rojeke girîng tê dîtin ku nasnameya zimanî ya gelê Kurd dîsa tê bîranîn û tê bilindkirin. Ev roj tîne bîra me ku ziman çawa dikare nasnameyê biparêze û ji winda bûnê rizgar bike, heta di şertên ku têkoşîn li dijî wê tê kirin de jî.
Ji aliyê civakî ve jî, zimanê Kurdî di avakirina girêdana di navbera nifşan de roleke bingehîn dileyize. Nifşa kevn bi bîranîn û çîrokên xwe, û nifşa nû bi xwendevanî û afirîneriya xwe, di bin sîwanê heman zimanî de hevdu vedibin. Ev girêdan ne tenê girêdanek çandî ye, lê di heman demê de dirêjkirina hebûnê ye.
Ji ber vê yekê, parastina zimanê Kurdî di rastiyê de parastina nasnameya gelê Kurd e. Heta ku ziman zindî bimîne, nasname jî zindî dimîne; û heta ku nasname zindî be, hebûna gel jî berdewam dibe.
Cihê Zimanê Kurdî di Dîroka Sûriyeyê de
Zimanê Kurdî di dîroka Sûriyeyê de, ne tenê wekî zimanekî hevpeyivînê hatiye dîtin, lê bi gelek deman re hatiye qirkirin ji qadên fermî yên jiyanê. Di hin serdeman de, zimanê Kurdî ji perwerdehî, nivîsgeh û saziyên dewletê dûr xistin, ev jî rewşek afirand ku ziman zêdetir di nav mal û jiyana kesayetî de bimîne, ne di qada giştî de.
Ev şertên dijwar, di aliyek de, rê li ber lawazbûna ziman vekirin, lê di aliyê din de jî, bû sedem ku ziman di nav gel de wekî sembolekî berxwedanê bihê zindîkirin. Di çîrok, stran û vegotinên devkî de, Kurdî xwe parast û ji nifşek bo nifşekê hate veguhestin, bêyî ku karibe ji qada fermî re bigihîje.
Di nêrîna siyasî de, zimanê Kurdî her tim bi pirsgirêkên nasname û mafên gelan ve girêdayî bû. Nebûna nasnameya fermî ya zimanî, ne tenê bandor li ser çand û perwerdehiyê kir, lê di heman demê de bandor li ser hestê hebûnê yê gelê Kurd jî kir. Ziman li vir tenê mijareke lingîstîkî nîne, lê mijareke siyasî û civakî ye jî.
Roja zimanê Kurdî di vê çarçoveyê de, wekî rawestandina girîng a li hemberî vê dîrokê tê dîtin. Ew roj nîşan dide ku zimanê Kurdî, her çend di şertên teng de jî hatibe qirkirin, lê hêj jî dikare vegere qadên giştî û roleke bingehîn di pêşeroja civakê de bilîze.
Bi giştî, cihê zimanê Kurdî di dîroka Sûriyeyê de, dîrokeke tevlihev e di navbera tunekirin û berxwedanê de. Lê ew tişt ku di dawiyê de diyar dibe ev e: ziman ku di dilê gel de bimîne, nikare bi hêsanî were winda kirin.
Siyaseta Qedexe û Tunekirina Zimanê Kurdî
Di demeke dirêj de, zimanê Kurdî li Sûriyeyê di bin şertên siyasî yên teng de bû, ku tê de bikaranîna wî zêdetir di çarçoveyên kesayetî de sînorkirî bû. Di gelek qonaxan de, nebûna pergala perwerdehiyê bi Kurdî û dûrxistina wî ji saziyên fermî, rewşek afirand ku ziman di qadên giştî de lawaz bibe.
Ev rewş bandorek rasterast li ser pêşketina ziman kir. Nifşên nû zêdetir ji perwerdehiya zimanî bêpar man, û di encamê de, gapek di navbera bikaranîna devkî û nivîskî de çêbû. Lê belê, di nav mal û civakê de, ziman hêj jî wek amûra sereke ya ragihandinê ma zindî.
Di aliyekî din de, vê rewşê ziman kir sembolek berxwedanê jî. Her çend şertên fermî ne li aliyê wî bûn, lê gel bi awayekî xwezayî û berdewamî ziman parast û ji nifşek bo nifşekê veguhast.
Di vê çarçoveyê de, roja 15’ê Gulanê wekî bîranînek girîng tê dîtin ku şertên dijwar ên dîrokî tîne bîra me, û di heman demê de nîşan dide ku ziman dikare di nav astengiyan de jî xwe biparêze û zindî bimîne.
Di encamê de, dîroka zimanê Kurdî di Sûriyeyê de dîrokeke tevlihev e di navbera sînorkirin û parastinê de, lê tişta girîng ew e ku ziman bi tevî hemû astengiyan, hêj jî di dilê gel de cih digire.
Berxwedana Çandî bi Zimanê Dayikê
Di nav şertên ku zimanê Kurdî tê de bi sînor bû, berxwedana gel ne bi awayê siyasî tenê derket pêş, belkî di şêwazên jiyanê yên rojane de jî xuya bû. Ziman di malbat û nav civakê de wek bingeha herî girîng ya ragihandin û hestê ma, û bi vî awayî bû amûrek ji bo parastina hebûnê.
Stran, çîrok û gotarên devkî rola sereke di parastina ziman de dileyîzin. Ev formên çandî ne tenê vegotinên hest û bîranînan in, lê her wiha pergalek nefermî ya fêrkirina ziman in. Bi vî awayî, nifşên nû bi awayekî xwezayî zimanê xwe fêr dibin, bêyî pêdiviya saziyên fermî.
Di aliyekî din de, berxwedana çandî ne tenê parastin e, lê her wiha afirandin e. Gel bi afirandina helbest, stran û nivîsên xwe yên Kurdî, ziman ji rewşa tenê vegotinê derxist û kir amûrek ji bo xwendin û ramanê. Ev yek nîşan dide ku ziman, ger di nav gel de zindî be, dikare xwe her dem nû bike.
Di vê çarçoveyê de, zimanê Kurdî ne tenê amûrek ragihandinê ye, lê rihê berxwedana çandî ye ku di şertên dijwar de jî hêza xwe diparêze. Ev berxwedan bi xwe re peyama zelal dide ku hebûna ziman bi hebûna gel ve girêdayî ye.
Di dawiyê de, ew rastiyê diyar dibe ku her ku gel bi zimanê xwe zêdetir girêdayî be, ew ziman jî zêdetir dikare li hember her cure firotin û winda bûnê raweste.
Şoreşa 19’ê Tîrmehê û Vejandina Zimanê Kurdî li Rojava
Di dîroka nêzîk a herêmê de, guhertinên ku di sala 2012’an û piştî wê de derketin holê, rewşeke nû ji bo zimanê Kurdî afirandin. Di wê qonaxê de, ziman ji rewşa sînorkirî û nefermî hêdî hêdî ber bi qada giştî ve hat vegerandin. Ev ne tenê guhertinekî rêxistinî bû, lê guhertineke kûr a civakî, çandî û nasnameyî bû.
Di destpêkê de, zimanê Kurdî di gelek qadên jiyanê de dest pê kir ku bi awayekî berfirehtir xuya bibe. Dibistanên ku bi zimanê Kurdî ders didan, bûn yek ji wan pêngavên girîng ku di nava nifşên nû de hestek nû ya girêdanê bi ziman re çêkir. Wextê ku zarok dest bi xwendin û nivîsandinê bi Kurdî kirin, ziman ji rêza devkî derket û ket nav pergala zanistî û perwerdehiyê.
Di aliyekî din de, medyaya Kurdî jî roleke girîng lîst. Radyoyê, televîzyon û platformên nû yên ragihandinê kirin ku ziman ne tenê di nav malan de bimîne, lê bigihîje qada giştî û rojava. Ev rewş bû sedem ku ziman zêdetir standard bibe û di nivîsandin û ragihandinê de qevimê xwe qewî bike.
Lê belê, ev pêvajoy ne bê dijwarî bû. Pirsgirêkên têkildar bi standardkirina ziman, nebûna yekrengiya hin zaravayan di nivîsandinê de, û kêmasiyên materyalên perwerdehiyê hêj jî hene. Digel vê yekê, hêza sereke ya vê qonaxê ew bû ku ziman ji rewşa “tenê zindî di axaftinê de” derket û dest pê kir ku bibe zimanekî ku dikare tê de were nivîsîn, hîn kirin û hilberandin.
Ji aliyê siyasî ve, ev guhertin tê wateya vegerandina zimanê Kurdî ji qada tengezarî ya berê ber bi qada naskirin û bi kar anînê. Ziman li vir ne tenê amûrek ragihandinê ye, lê her wiha sembola hebûnê û parçeyek bingehîn a avakirina civaka nû ye.
Di aliyê çandî de jî, helbest, stran û nivîsên Kurdî zêdetir hatin hilberandin, û ev yek bû sedem ku ziman ne tenê biparêze, lê xwe nû bike û bi şertên nû yên civakî re biguhere. Ziman di vê qonaxê de bû tiştek zindî ku di herrojî de tê afirandin, ne tenê tiştek ku tê vegotin.
Bi giştî, ev qonax nîşan dide ku ziman dikare di şertên guhertinê de jî zindî bimîne, ger ku gel bi wî re girêdayî be û derfetên perwerdehî û hilberînê lê hebin. Ev pêvajoy ne dawî ye, lê destpêkeke nû ye ji bo rola zimanê Kurdî di pêşeroja Sûriyeyê de.
Rola Malbatê di Parastina Ziman de
Malbat her tim yek ji bingehên herî girîng bûye di parastina zimanê Kurdî de. Berî her cure perwerdehiya fermî, zarok di nav malê de zimanê xwe fêr dibin, bi dengê dayik û bavê xwe re têkiliya yekem bi jiyanê re çêdikin. Ev têkiliya destpêkê, ne tenê axaftin e, lê afirandina hestekî kûr e ku ziman bi nasnameyê ve girêdide.
Di şertên ku ziman ji qada giştî dûr bû, malbat bû cihê sereke yê parastinê. Dayik bi çîrok û stran, bav bi vegotinên dîrokî, ziman di nav jiyana rojane de zindî digirtin. Ev roleke nefermî ya perwerdehiyê bû ku ziman ji qutbûnê rizgar kir.
Wêje, Helbest û Stran wekî Bîra Gelê Kurd
Wêje û huner di her civakê de roleke girîng di parastina ziman de dileyîzin, lê ji bo gelê Kurd ev role hîn jî kûrtir e. Helbest, stran û çîrok ne tenê formên hunerî ne, lê bîra kolektîf a gel in.
Di şertên ku nivîsandin bi Kurdî sînorkirî bû, stran û helbest bûn amûrên sereke yên parastina ziman. Her peyvek di nav stranekê de, parçeyek ji bîra dîrokî û hestên gelê Kurd e. Ev formên çandî ziman ji winda bûnê parastin û di heman demê de afirandinê pê re kirin.
Girîngiya Perwerdehiya bi Zimanê Dayikê
Perwerdehiya bi zimanê dayikê ne tenê mijareke pedagogî ye, lê mijareke bingehîn a nasname û pêşketinê ye. Zarok ku bi zimanê xwe fêr dibin, hem têgihîştina wan a cîhanê kûrtir dibe, hem jî girêdana wan bi çand û dîrokê re qewî dibe.
Nebûna perwerdehiya fermî bi Kurdî, di demên berê de bû sedem ku nifşên nû di navbera zimanê malbatî û zimanê perwerdehiyê de dûrketinek hîs bikin. Lê bi derfetên nû re, hêdî hêdî ziman ket nav pergala xwendin û nivîsandinê, û ev yek roleke girîng di normalîzekirina wî de dileyîze.
Medyaya Kurdî û Vejandina Ziman
Medyaya Kurdî bû yek ji faktorên herî girîng di vejandina ziman de. Radyoyê, televîzyon û platformên nû yên dijîtal kirin ku ziman ji nav malan derkeve û bigihîje qada giştî.
Ev platforman ne tenê ziman belav kirin, lê her wiha standardkirina hin formên nivîsandin û axaftinê pêş xistin. Bi vê yekê re, zimanê Kurdî zêdetir amade bû ji bo bikaranîna akademîk û ragihandinî.
Zimanê Kurdî wekî Sembola Hebûnê
Ziman ne tenê amûrekî axaftinê ye, lê bingehê hebûna gelan e. Ji bo gelê Kurd, zimanê Kurdî sembola berdewamiyê, berxwedanê û nasnameyê ye.
Her ku ziman zindî bimîne, hestê hebûnê jî zindî dimîne. Ji ber vê yekê, parastina ziman di rastiyê de parastina hebûna kolektîf e, ne tenê mijareke lingîstîkî.
Pêşeroja Zimanê Kurdî li Sûriyeyê
Pêşeroja zimanê Kurdî bi gelek faktorên civakî, siyasî û perwerdehiyê ve girêdayî ye. Derfetên hînkirinê, standardkirina ziman û berdewamiya hilberîna çandî dikarin roleke girîng di qewîkirina wî de bilîzin.
Lê di heman demê de, dijwarî jî hene, wek kêmasiya yekrengiya zimanî, nebûna materyalên standard û pirsgirêkên perwerdehiyê. Bi giştî, pêşeroj dikare ji hêza gel û girêdana wî bi ziman re pêk were.
Heta Ziman Hebe, Hebûn Jî Heye
Di dawiyê de, zimanê Kurdî di Sûriyeyê de dîrokek tevlihev ji tunekirin û berxwedanê derbas kiriye. Lê tişta herî girîng ew e ku ziman, tevî hemû şert û astengiyan, hêj jî di nav gel de zindî ye.
Ziman ne tenê gotin e, lê bîr, dîrok û hebûn e. Heta ku ziman zindî bimîne, hebûna gel jî berdewam dibe, û ev rastiyek e ku di her qonaxê dîrokê de xwe dubare dike.
