Hêvî Keleş/ Qamişlo
Di dilê veguherînên ku li Rojavayê Kurdistanê diqewimin de, tevgera çand û hunerê ya Mezopotamyayê (TEV-ÇAND) wekî projeyek ku hewl dide cihêrengiya çandî vejîne û nasnameyek civakî ya yekgirtî piştî salên şer ava bike, derketiye pêş.
Axa Rojava ne tenê şahidiya berxwedana siyasî û leşkerî kiriye, lê di heman demê de, mirovan ji hêla fikrî ve jî vebûne û şoreş gihîştiye wijdan, dil û zimanê wan. Ji ber ku şoreş berî her tiştî kiryarek manewî ye, ew ji dil derdikeve, di stranan de tê îfadekirin, di wêne û tabloyan de tê temsîlkirin û di helbestan de nemir dibe. Rastiya tiştê ku Rojava dîtiye nîşan dide ku şoreş ne tenê guhertinek siyasî an guhertinek desthilatdariyê ye, lê di heman demê de ji nû ve avakirina çandî ye. Lêdana ji nû ve rêxistinkirina çandî li Rojava Tevgera Mezopotamyayê ya Çand û Hunerê ya Demokratîk (TEV-ÇAND) e.
Rojavayê Kurdistanê warê cûrbecûr etnîkî û çandî ya dewlemend e, di nav de Kurd, Ereb, Suryanî, Ermenî û yên din hene. Bi destpêkirina şer re, ev cûrbecûrî bi gefên cidî re rû bi rû ma, hem ji ber koçberiyê û hem jî ji ber wêrankirina binesaziya çandî. Di vê çarçoveyê de, hewcedariya bi projeyekê derket holê ku çandê wekî hêzek yekgirtî, ne wekî hêzek parçekirî, vegerîne bi vî awayî, Tevgera Çandî ya Mezopotamyayê ji dayik bû. TEV-ÇAND di dawiya sala 2006”an ve konferansa xwe ya yekemîn bi awayekî fermî li dar xistin û xwe bi rêxistin kirin. Lê belê wan ji salên 1086”an de kom ava dikirin li bajarên Rojavayê Kurdistanê. Ew bi koma Agirî a li Şêx Meqûd ve dest bi avakirina koman li seranserî Rojavayê Kurdistanê kirin û piştre karê xwe berfirehtir kirin û bi awayekî fermî tevgeriyan.
Tevgera Mezopotamyayê ya ji bo Çand û Hunerê ya Demokratîk, tevgereke çandî ye ku hemû şaxên hunerê dihewîne, di bin rêveberî û çavdêriya wê de geş dibe. Şanoyan êş û hêviyên gel anîn ziman, çîrokên gundan, jinan û zarokan li ser sînemayê deng vedan, zarok û jinan hunera stranbêjiya destanî ya kevnar di bîra gel de vejandin, komên folklorî govend Mezopotamyayê ya ku dîroka wê vedigere hezaran salan vejandin û di semînerên wêjeyî de, navên şehîdan di helbestan de hatin tomar kirin.
Avakirina Tevgerê
Tevgera Çand û Hunerê ya Mezopotamyayê di salên krîzê de, bi piştgiriya saziyên çandî û hunerî yên herêmî, hate damezrandin. Ji destpêkê ve, armanc ew bû ku qadeke hevpar ji bo îfadeya hunerî biafirîne, ku pêkhateyên cihêreng ên civakê bîne cem hev. Tevgerê prensîba çanda demokratîk pejirand, ku beşdariya her kesî di hilberîna çandî de, bêyî dûrxistin an serdestiyê, teşwîq dike. TEV-ÇAND bi taybetî ji sala 2012”an vir ve di şoreşa Rojava de dengê huner û çandê ye. Li hemû bajar û gundên Rojava navendên çandî ava kirine û pêşengeh, çalakiyên muzîkê, şano, pêşandanên fîlman û perwerdehiya çandî ya zarok û ciwanan li dar dixe.
Tevger hewl dide ku çend armancan bi dest bixe, yên herî berbiçav ev in:
– Vejandina mîrata çandî: bi rêya belgekirina kevneşopiyên gelêrî, stran û govendan.
– Pêşvebirina pirrengiyê: bi piştgiriya hunerên bi ziman û çandên cûda, wek Kurdî, Erebî, Suryanî û Ermenî.
– Hêzdarkirina ciwan û jinan: bi rêya tevlêkirina wan di çalakiyên hunerî de û peydakirina platformên ji bo îfadeyê.
– Avakirina aştiya civakî: bi karanîna hunerê wekî rêyek ji bo pêşxistina têgihîştinê di navbera komên cûda de.
Mekanîzma xebat û rêxistinê
Tevger xwe dispêre avahiyek rêxistinî ya li ser çend astan. Desteya Navendî ku planên giştî û stratejiyên çandî pêş dixe û di navbera herêmên cuda de hevrêziyê dike. Komîteyên Herêmî jî hene ku li bajar û bajarokên cuda ne û çavdêriya pêkanîna çalakiyên çandî, wekî dewreyên hunerî û performans, dikin. Di heman demê de Akademiyên Hunerê heye ku ew saziyên perwerdehiyê ne û balê dikişînin ser perwerdekirina jêhatiyan di warên muzîk, şano û hunerên de. Û komên hunerî heye ku komên muzîkjen, lîstikvan û reqsê dihewînin û beşdarî bûyer û festîvalan hem di hundir û hem jî li derveyî herêmê dibin.
Tevgera çandî û hunerî li Mezopotamyayê ne tenê dirûşmeyên parastina mîratê bilind kirin, wê mekanîzmayên zelal û rêxistinkirî pêşxistin da ku çandê veguherîne pratîkek rojane. Bi rêya toreke navend û komîteyan, tevger karî dîmenek çandî ya zindî biafirîne, ku di festîvalên salane û pêşangehên hunerî yên cihêreng de tê xuya kirin, ku bûne beşek ji nasnameya herêmê. Tevgerê gelek çalakiyên çandî lidar dixe her sal, wek festîvalên muzîkê, performansên şanoyî û pêşangehên hunerî. Her wiha li gelek bajaran navendên çandî ava kirin û kursên muzîk, wênesazî û lîstikvaniyê pêşkêş kirin. Di nav çalakiyên wê yên herî berbiçav de organîzekirina festîvalên salane yên ku hunerên cihêrengiya çandî ya herêmê nîşan didin.
Weke: Festîvala Çand û Hunerê ya Mezopotamyayê, ew bûyera herî berbiçav, komên hunerî ji paşxaneyên cihêreng (Kurd, Ereb û Suryanî) tîne cem hev. Performansên muzîkê, reqsên gelêrî û berhemên şanoyî dihewîne. Festîvala Şehîd Yekta Herkol ew li ser stranên şoreşger û kevneşopî disekine, ku hunermendên herêmî tê de beşdar dibin. Festîvala Çand û Hunerê ya Jinan, ji bo balkişandina ser rola jinan di hunerê de, performans û beşdariyên jinan di muzîk û şanoyê de dihewîne. Festîvala Fîlman a Rojava ku li ser belgefîlm û fîlmên dirêj ên ku rastî û pirsgirêkên herêmê nîşan didin disekine. Di heman demê de Festîvala Orkêş a Mûzîkê û festîvala Ronahî Bawer li dar dixin.
Ji bilî festîvalan, tevger pêşangehên birêkûpêk û taybet li dar dixe, di nav wan de: Pêşangehên Hunerên Bedew, ev pêşengeh tabloyên wênesazên herêmî nîşan didin, ku mijarên nasname, şer û aştiyê nîşan didin. Pêşangehên Mîrata Gelêrî, ev pêşengeh cilên gelêrî, amûrên antîk û hunerên destan nîşan didin, bi armanca belgekirina bîra kolektîf. Pêşengehên Pirtûkan, ev pêşengeh bi hevkariya weşanxaneyên herêmî têne organîzekirin, pirtûkan bi gelek zimanan (kurdî, erebî, suryanî) nîşan didin. Pêşangehên Wênekêşiyê, ev pêşengeh jiyana rojane belge dikin û guhertinên civakî û çandî yên li herêmê ronî dikin. Ev çalakî ne tenê bi aliyê hunerî ve sînordar in, lê di heman demê de roleke girîng a civakî jî dilîzin, ji ber ku ew beşdarî xurtkirina hevgirtina civakî dibin û cihek ji bo derbirîna azad, nemaze ji bo ciwan û jinan, peyda dikin.
Tevî van çalakiyan jî, tevger bi zehmetiyên wekî çavkaniyên sînorkirî, nebûna piştgiriyê û pirsgirêkên ewlehiyê re rû bi rû dimîne, ku carinan bandorê li ser berdewamiya hin bûyer û li dar xistina festîvalan dike. Lê belê xebatên tevgera çandî û hunerî ya Mezopotamyayê modelek rêxistina çandî ya li ser bingeha beşdarbûn û pirrengiyê nîşan didin. Bi van rêya festîval û pêşangehên xwe, ew kariye çandê vegerîne rola wê ya girîng di jiyana rojane de û qadeke ku huner û nasnameyê dike yek biafirîne, tevî hemî zehmetiyan.
Rola hunerê di ji nû ve avakirinê de
Tevgerê di ji nû ve avakirina tevna civakî de roleke girîng lîst, beşdarî afirandina qadên ji bo diyalog û têgihîştinê bû. Di vê çarçoveyê de, huner ne tenê ji kêfxweşiyê bû, lê amûrek ji bo îfadekirina êş, hêvî û nasnameyê bû. Bi rêya şano û muzîkê, hunermend karibûn ezmûnên xwe û êşên civakên xwe vebêjin û hevgirtinê xurt bikin.
TEV-ÇAND xwedî têgihîştineke şoreşger, demokratîk û komînal a hunerê ye. Ew nêzîkatiya takekesî red dike û li şûna wê dibêje ku divê huner nirxên komînal ên civakê pêş bixe. Tevgera çandî û hunerî a Mezopotamyayê wekî dengekî jiyanê û peyamekî hêviyê derdikeve pêş. Ew ezmûnek e ku nîşan dide ka çand çawa dikare bibe amûrek guhertinê û pirek ji bo ragihandinê di navbera gelan de. Her çend dijwarî berdewam bikin jî, pabendbûna bêdawî ya bi afirînerî û îfadeyê re ew e ku vê tevgerê didomîne û berdewamiya wê misoger dike. Di encamê de, ev tevger piştrast dike ku çand ne tenê nîşanek rastiyê ye, lê hêzek e ku dikare wê ji nû ve şekil bide û pêşerojek cihêrengtir û berfirehtir ava bike.
