Hêvî Keleş/ Qamişlo
Her sal di 24’ê Nîsanê de, Ermeniyên li çaraliyê cîhanê trajediyek kûr bi bîr tînin, ne tenê wekî bûyerek dîrokî, lê wekî birînek vekirî ku hîn neqediyaye. Ev roj wekî destpêka yek ji tawanên herî tirsnak ên dîroka nûjen tê hesibandin, Qirkirina Ermeniyan a 1915’an.
Di şeva 24’ê Nîsana 1915”an de, rayedarên Osmanî li Stenbolê pêlek mezin a girtinan dan destpêkirin ku rewşenbîr, nivîskar û siyasetmedar Ermenî hedef digirtin. Ev ne tenê tedbîrek ewlehiyê bû, wekî ku di wê demê de dihat nîşandan, lê gava yekem a planeke berfirehtir bû ji bo hilweşandina tevahiya civatekê. Yên ku hatin girtin bi zorê hatin sirgûnkirin û piraniya wan qet venegeriyan. Ew şev, ku bi bêdengî dest pê kir, bû xalek werçerxê di dîroka trajediya Ermenî de.
Her sal di 24’ê Nîsanê de, Ermeniyên li çaraliyê cîhanê trajediyek kûr bi bîr tînin, ne tenê wekî bûyerek dîrokî, lê wekî birînek vekirî ku hîn neqediyaye. Ev roj wekî destpêka yek ji tawanên herî tirsnak ên dîroka nûjen tê hesibandin, Qirkirina Ermeniyan a 1915’an. Ev bîranîn ne tenê ji bo Ermeniyan girîng e, lê di heman demê de pirsek mirovî ya berfirehtir li ser edalet, bîranîn û sînorên bêdengiya navneteweyî li hember trajediyên wisa mezin derdixe holê.
Împaratoriyek hildiweşe û gelekî dibe hedef
Di destpêka sedsala 20’an de, Împeratoriya Osmanî di serdema lawazî û hilweşînê de bû. Di nav vê aloziyê de, Ermenî ku di nav împeratoriyê de hindikahiyek Xiristiyan bûn bi taybetî di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, rastî tohmetên xiyanet û hevkariya bi dijminên dewletê re hatin. Ev tohmet, ku qet bi awayekî sîstematîk nehatin îspatkirin, wekî hincet hatin bikar anîn da ku polîtîkayên tepeserkirinê yên ku bi sirgûnkirin û kuştinên girseyî gihîştin lûtkeyê rewa bikin.
Piştî girtinan, sirgûnkirina girseyî ya Ermeniyan ji malên wan ên li Anatoliyê dest pê kir. Bi sed hezaran kes neçar man ku bi rêyên dûr û dirêj ber bi çolên Sûriyeyê ve biçin, di şert û mercên dijwar de bi kêm xwarin, av an lênihêrîna bijîşkî re rûbirû bibin. Ev rêwîtî ne tenê veguhastina nifûsê bûn, lê li gorî gelek dîroknasan meşên mirinê bûn ku di dema wan de bêhejmar Ermenî ji birçîbûn, nexweşî an şîdeta rasterast mirin. Texmînên hejmara qurbaniyan ji hev cuda ne, lê gelek lêkolîn destnîşan dikin ku di wê heyamê de nêzîkî 1.5 milyon Ermenî hatine kuştin. Tevî mezinahiya hejmarê, tiştê ku îro nakokî dimîne bersiva dudil a navneteweyî ya wê demê ye. Tevî raporên dîplomatîk û vegotinên şahidan, ji bo rawestandina komkujiyan gavên biryardar nehatin avêtin, ev yek bêdengiya cîhanî kir beşek ji çîrokê.
Di navbera naskirin û înkarkirin
Piştî zêdetirî sedsalekê, Qirkirina Ermeniyan hîn jî mijarek siyasî ya pir hesas e. Gelek welat û parlamentoyên li çaraliyê cîhanê ew wekî qirkirin nas kirine, lê Tirkiye vê taybetmendiyê red dike û dibêje ku tiştê qewimî encama şer û kaosa navxweyî ye. Ev dabeşbûn ji siyasetê wêdetir diçe, bandorê li bîra kolektîf û edaleta dîrokî dike. Ji bo Ermeniyan, bîranîna 24’ê Nîsanê ne tenê êşeke salane ye, lê çalakiyek berxwedanê ye li dijî jibîrkirinê. Meş têne lidarxistin, mûm têne vêxistin û çîrok ji nifşekî bo nifşekî din têne veguhestin. Li vir, bîranîn ne tenê bîranînek ji dema berê ye, lê hewldanek e ji bo parastina nasnameyê û pêşîgirtina li dubarebûna trajediyê. Qirkirina Ermeniyan pirsên kûr li ser cewhera tundûtûjiya girseyî, rola dewletê û berpirsiyariya civaka navneteweyî derdixe holê. Gelo dikaribû pêşî lê bigirta? Gelo cîhan dikare ji şaşiyên berê dersan derxe? Ev pirs hîn jî têkildar in, nemaze ji ber pevçûnên berdewam û binpêkirinên mafên mirovan li deverên cûda yên cîhanê. Di 24’ê Nîsanê de, ji bo hesabpirsînê tê gazîkirin. Dîrok ne tenê bi bûyeran tê nivîsandin, lê di heman demê de bi awayê ku ew têne bîranîn jî tê nivîsandin. Di navbera pejirandin û înkarê de, rastiya mirovan ji siyasetê mezintir dimîne û bîr şahidek dimîne ku dengê wî nayê bêdengkirin.
