Lîloz Hisên/Qamişlo
Li Qamişlo sektora avakirinê vê salê geşbûneke berbiçav hatiye dîtin herwiha tevgera lêkirinê hêdî hêdî dîsa vedgere piştî demeke ji rawestandinê. Ev yek başbûneke nisbî di bazara xanûberan û aramiya buhayên kelûpelên lêkirinê yên bingehîn nîşan dide.
Tevgera avakirin û lêkirinê li bajarê Qamişlo bi awayekî berbiçav geş bûye û li gorî sala borî îsal tevger berfireh bûye, berovajî sala borî ku ji ber rewşa ne zelal a welêt û metirsiyên şer hatibû rawestandin. Di mehên dawîn yên sala 2025’an de tevgera avakirinê hat dest pê kirin û hêdî hêdî projeyên avakirina avahiyên nû berfireh û zêde bû di heman demê de bi aramiya nisbî ya buhayên kel û pelên lêkirinê yên bingehên hevdem bû.
Sektora avakirinê li bajarê Qamişlo îsal li gorî sala borî çalakiyeke zêdetir nîşan dide. Herwiha gel û kesên eleqedar bi xanûberan vegera berbiçav a çalakiyên avakirinê li gelek taxên bajêr dîtine. Ev başbûn piştî demeke ji rawestandina çakaliya nisbî ya sektora avakirinê di piraniya mehên 2025’an de jiyan kir, tê.
Tevger û rastiya avakirinê
Li gorî peymankaran, çalakiya avakirinê di sala 2025’an de pir kêm bû, ji ber ku projeyên avakirina nû ji ber çend şert û mercên aborî û jiyanê, ji bilî rewşa bendewariyê ya ku di wê demê de di nav veberhêner û xwediyên sermayeyê de serdest bû, bi awayekî mezin kêm bûn.
Lêbelê, di mehên dawî yên sala 2025’an de dest bi başbûneke gav bi gav di çalakiyên avakirinê de hat kirin, ji ber ku hin veberhêner û xwediyên erd dest bi vegera pêkanîna projeyên nû yên niştecîhî kirin, ku ev yek di destpêka vê salê de bi awayekî xurttir xuya bû. Peymankarek ji bajarê Qamişlo piştrast dike ku bajar niha hejmareke zêde ya avakirinê dibîne ku li ser avakirina avahiyên niştecîhî yên pirqatî dixebitin.
Projeyên avakirinê li gelek deverên bajêr belav bûne, nemaze li taxên ku berfirehbûna bajarî ya berdewam dijîn, ji ber ku gelek şênî hewil didin ku di sektora xanûberan de wekî yek ji sektorên herî ewledar veberhênanê bikin, da ku nirxa pereyan di ber çavan re derbas bikin, di çaroveya şert û mercên aborî yên guherbar de.
Buhayên kelûpelên bingehîn ên lêkirinê
Li gorî çend pisporên karsazên avahiyan, tevî zêdebûneke berbiçav a di çalakiyên avakirinê de ji bo îsal, buhayên madeyên bingehîn ên avakirinê li gorî sala borî guherînên girîng nedîtine. Buhayê tonek hesin li dora 750 dolarê Amerîkî sabît maye, ku bi qasî sala borî ye herwiha di hin demên diyarkirî de ji ber guhertinên di peydakirin û daxwazê de tenê guherînên piçûk hene.
Di heman demê de buhayê tonek çemento bi qasî 110 dolarê Amerîkî ye, ev buha jî di van demên dawî de nisbetên sabît maye. Çemento yek ji madeyên herî bingehîn a avahiyê ye, ji ber vê yekê îstîqrara buhayê faktorek girîng di teşwîqkirina çalakiyên avakirinê de dike.
Derbarê madeyên din ên avakirinê de, buhayê yek blokek nêzîkî 35 sentan e, buhayek ku ji bo peymankar û karkerên di vî warî de nisbetên maqûl tê hesibandin, her çend lêçûnên avakirinê yên giştî ji bo beşek mezin a gel hîn jî bilind in.
Hin karsazên di warê avahiyan de dibînin ku aramiya van buhayên madeyan di vegera çalakiyê de ji bo bazara xanûberan rolek lîstiye, ji ber ku guhertinên mezin ên buhayê pir caran dibin sedema rawestandin an paşxistina projeyên nû.
Lêçûna avakirina avahiyan
Lêçûna avakirina avahiyên niştecihbûnê li Qamişlo li gorî çend faktoran tê guhertin, di nav wan de rûbera erd, hejmara qatan, cûreya madeyên avahiyê, wekî din lêçûna karsazên avahiyê û xizmetên girêdayî projeyê. Lêçûna avakirina avahiyek çar qatî dighêje ji 120 hezar dolar heta 200 hezar dolar.
Ev lêçûn bi gelemperî girêdayî karê bingehîn ê avahîsaziyê ye. Ev qonax tiştê ku wekî bingeh û karê avahîsaziyê tê zanîn, wekî kolandin, rijandina bingehên betonê û danîna stûn, dîwar û banan digire nav xwe, ew qonaxek ku beşa herî mezin a lêçûnên avakirinê pêk tîne. Qûnaxên paşîn, wekî karê qedandina hundurîn, di nav de danîna kaşî, boyaxkirin, derî, pencere û sazkirinên elektrîkê, ku li gorî kalîteya madeyên ku têne bikar anîn û asta qedandina xwestî lêçûnên din zêde dikin.
Peymankar dibînin ku lêçûnên avakirinê yên heyî hîn jî li gorî hêza kirînê ya gelek şêniyan nisbetên bilind in, ev yek jî dike ku xwedîtiya xaniyek an avahiyeke ji bo piraniya malbatan plansaziyek darayî ya demdirêj hewce dike.
Lêbelê, veberhênana di avakirin û milkên nekêşbar de ji bo hin veberhêneran vebijarkek bijarte dimîne, nemaze ji ber ku vebijarkên din.
Di çarçoveya daxwaza berdewam a ji bo xanîyan di nav bajêr de, peymankar li bendê ne ku çalakiyên avakirinê di serdema pêş de berdewam bikin, nemaze eger buhayên madeyên avahiyê di asta xwe de ya heyî bimîne û zêdebûnên mezin çênebin ku bandorê li ser şiyana veberhêneran bikin ji bo pêkanîna projeyên nû.
Kêmbûna çalakiya avakirinê di salên borî de
Tevgera avakirinê li herêmê di salên borî de ji ber rewşa ewlehiyê ya xirab û bilindbûna buhayên madeyên avakirinê yên wekî çîmento, hesin û yên din herwiha kêmbûna karkeran ji ber pêla koçberiyê ber bi Ewropa û welatên cîran ve ku li herêmê çêbû, kêm bibû.
Şerê ku bi salan ê li Sûriyê bandorek giran li ser aboriyê kiriye, êdî bû sedema daketina nirxa lîreya Sûriyê li hember dolarê Amerîkî. Herwiha şerê ku li herêmê derket û heya niha encamên wê berdewam dike, hişt ku bazara reş geş bibe, buhayan ferz bike û derfetan ji bo bazara reş biafirîne.
Girtina deriyên bejahî, zehmetiya hawirdekirina madeyên avahiyê û bacên ku li ser kamyonên ku madeyên wekî hesin û çîmentoyê hildigirin hatin ferz kirin, hemî di salên dawî de bibûn sedema kêmbûna çalakiyên avakirinê.
Şerê li Sûriyê, ku di sala 2011’an de dest pê kir, heta sala 2023’an bû sedema hilwişandineke berfireh a binesazî û avahiyan. Li gorî texmînên navneteweyî, nêzîkî sêyeka sermayeya veberhênanê ya berî şer; zirar dîtiye di heman demê de bi wêraniyeke girîng a rê, elektrîk, xanî û sektora aborî bi giştî, ku gelek projeyên avakirinê bi awayekî pratîkî ne mumkin kiriye.
Şer û pevçûna ku Ii welêt qewimî hişht ku bandorek kûr li ser aboriyê bike; hilberîna herêmî ya Sûriyê di navbera salên 2011 û 2023’an de bi awayekî mezin kêm bû, ev yek pereyên berdest ji bo veberhênan û avakirinê bi giranî sînordar kir. Ev tengbûna aborî tê vê wateyê ku ne dewlet û ne jî kes di wan salan de nekarîbûn projeyên mezin an demdirêj fînanse bikin.
