Navenda Nûçeyan
Amerîkayê Girava Xarke ya li Kendava Fars ya Îranê ku navenda hinardekirina petrola Îranê ye bombebaran kiriye. Di demekê de ku Trump gef xwar ku binesaziya petrolê wêran bike, di nav hişyariyên li ser bandora êrişê li ser bazarên cîhanî de.
Di demekê de ku şerê Amerîka-Îsraîlê li dijî Îranê dikeve hefteya xwe ya sêyem, pevçûn ji êrişên hewayî yên rasterast ber bi gefên eşkere yên li ser binesaziya petrolê ve berfireh bûye, piştî ku Washingtonê ragihand ku wê hedefên leşkerî li Girava Xarkê bombebaran kiriye, di heman demê de Tehran bi gefên dijber li seranserê Kendav û Tengava Hurmuz bersiv da.
Ev aloziya leşkerî bi peyamên siyasî ve girêdayî bû, ji êrişên Amerîkî û Îsraîlê yên li ser tesîsên Îranî bigire heya gefên Îranê yên armanckirina tesîsên avêtina mûşekan û tesîsên enerjiyê yên girêdayî Dewletên Yekbûyî herwiha bi pêşketinên meydanî û ewlehiyê yên li hundirê Îran û herêmê.
Serokê Amerîkayê Trump gef xwar ku eger Tehran êrişên xwe yên li ser keştîyên li Tengava Hurmuzê nerawestîne, ew ê êrişî binesaziya petrolê ya li Girava Xark bike, di hişyariyekê de ku çavdêr dibêjin ew dikare bazarên ku ji ber qutbûnên dabînkirinê yên bêhempa dikişînin bêtir rewşê aloz bike.
Fermandariya Navendî ya Amerîkayê got ku hêzên wan “bi serkeftî li zêdetirî 90 hedefên leşkerî yên Îranî li Girava Xarkê xistine lê nehiştine ku zirar bighêje binesaziya petrolê”, di heman demê de artêşa Amerîkayê got ku êrişa depoyên mînên deryayî, cihê hilanîna depoyên mûşekan û çend deverên din ên leşkerî hilwişandine.
Herwiha Trump diyar kir ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê “cihên leşkerî yên li ser giravek girîng ji bo tora petrolê ya Îranê hilwişandiye” û hişyarî da ku binesaziya petrolê dikare bibe hedefa din ger Tehran destwerdanê di keştîvaniya di Tengava Hurmuz de bike.
Cihê stratejîk û girîngiya Girava Xarkê
Girava Xarkê bi qasî 15 mîlan dûrî peravên Îranê li Kendava Erebî ye û navenda sereke ya aboriya petrolê ya Îranê ye; nêzîkî ji sedî 90 ji hinardekirina petrolê ya Îranê di nav tesîsên wê re derbas dibe, ev yek wê dike xalek girîng di fînansmana dewletê û şiyana leşkerî de.
Girava Xarkê navenda herî girîng a hinardekirina petrola Îranê ye. Ew giravek e ku 8 kîlometre dirêj e li Kendava Farsê, bi qasî 43 kîlometreyan ji bejahiya sereke dûr e. Girav boriyên sereke ji zeviyên petrolê yên Îranê yên li beşên navîn û rojavayê welêt werdigire û bi qasî ji sedî 90 ji hinardekirina petrola Îranê ji wir derbas dibe.
Ew ji aliyê kampaniya Amerîkî Amoco ve hatiye çêkirin berî ku di sala 1979’an de ji aliyê Îranê ve were girtin. Tesîsên wê rojane di navbera 1.3 û 1.6 milyon bermîl petrol werdigirin, di heman demê de li gorî banka veberhênanê JPMorgan, Îranê di nîvê Sibatê de herikîna xwe ya rojane gihandiye 3 milyon bermîl, digel 18 milyon bermîlên din wekî rezerv.
Rojnameya Washington Post got ku qelsbûna Girava Xarkê ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê avantajên stratejîk ên girîng hene, ji ber girîngiya wê ya aborî, leşkerî û girêdana wê bi şiyana Tehranê ya hinardekirina petrolê û fînansekirina saziyên xwe, di nav de dayîna mûçeyên artêşê.
Li gorî Nour News, platforma Encumena Ewlekariya Neteweyî ya Îranê, ji cîgirê parêzgarê parêzgeha Bûşehrê ya başûrê Îranê ji bo karûbarên ewlehiyê Ehsan Cîhaniyan, got ku “operasyonên hinardekirin û hawirdekirinê herwiha çalakiyên kampaniyên li ser giravê” tevî êrişa Amerîkî jî berdewam dikin.
Ajansê got ku piştî êrişan herî kêm 15 teqîn çêbûn, ku cihekî parastina hewayî, baregeheke deryayî, bircê kontrolkirina balafirgehê û hangareke helîkopterê ya kampaniyeke petrolê ya deryayî hedef girtin û piştî êrişê dûyek qalind li ser hin beşên giravê bilind bû.
Tengava Hurmuzê
Di heman demê de, Wezîrê Derve yê Îranê Ebas Eraqçî got ku hêzên welatê wî dê bersiva her êrişekê bidin ku li ser tesîsên enerjiyê yên Îranê be û got ku Tengava Hurmuzê ji bo keştîvaniyê vekirî ye, lê ji bo tankerên petrolê û keştîyên “dijminan û hevalbendên wan” girtî ye.
Ebas Eraqçî piştrast kir ku Tehran dê tesîsên kampaniyên Amerîkî yên li herêmê an yên ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê de xwedî par in hedef bigire ger êrişî tesîsên wan bike û got ku êrişa li ser Girava Xerkê ji axa welatên cîran pêk hatiye
Di heman demê de Fermandarê Pasdarên Şoreşê Muhsen Rezayî got ku di bin şert û mercên heyî de Tengava Hurmuzê ji nû ve nayê vekirin û mafê ti keştiyeke şer a Amerîkî, tevî keştiyên balafirhilgir, tune ku bikeve Kendavê. Rezayî zêde kir ku hebûna leşkerî ya Amerîkî li herêmê sedema sereke ya bêîstîqrariya pênc dehsalên borî ye û divê ewlehiya Tengava Hurmuzê berpirsiyariya welatên herêmê, bi taybetî Îran û Omanê be, ji ber ku ew du welat in ku çavdêriya her du aliyên wê dikin.
Rezayî berdewam kir û got ku “dawîanîna şer di destê Îranê de ye” û Tehran heta ku tazmînata tevahî ya windahiyên xwe û garantiyên ji bo pêşerojê wernegire, dê dawîanîna şer nefikire û got ku ev yek bêyî derketina Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji Kendavê pêk nayê.
Metrsiyên aborî û siyasî
Pispor hişyar dikin ku êrişên li ser giravê dikare bibe sedema hilweşîneke karesatbar a bazarên cîhanî, ji ber ku hilweşandina tesîsên wê yên aloz dê zehmet be ku zû were sererastkirin, dibe ku bibe sedema bilindbûneke domdar a buhayên petrolê û qelskirina paşeroja her hikûmeteke muhtemel a Îranî ya piştî şer.
Li Washingtonê fikrên ji bo kontrola leşkerî ya giravê hatine pejrandin, di raporek Axios de hat nîşan dan ku rayedar li ser gavek wisa difikirin, di heman demê de The Guardian ji analîstan îşaret pê kir ku her êrişek li ser Girava Xarkê dikare aboriya cîhanî bixe nav aloziyek giran.
Giravên Ebû Mûsa û Qeşm
Serfermandariya Giştî ya Îranê gef xwar ku wê êrişî bajarên Îmaratên Erebî yên Yekbûyî bike û got ku Dewletên Yekbûyî “bender û bendergehên di nav bajarên Îmaratê de” bikar anî, da ku êrişî giravên Îranê bike. Herwiha bang li niştecihan kir ku ji herêmên ku dibêjin ji hêla hêzên Amerîkî ve têne bikar anîn derkevin.
Berdevkê Serfermandariya Giştî got ku Îran hedefgirtina cihên avêtina mûşekên Amerîkî yên ku Girava Ebû Mûsa hedef girtine “mafekî rewa” dibîne û diyar kir ku mûşek ji deverên di nav bajar û benderên li Îmaratên Erebî yên Yekbûyî de hatine avêtin.
Di beşek din a aloziya deryayî de, parêzgarê Girava Qeşm got ku êrişeke Amerîkî-Îsraîlî “bendergehên geştiyarî û bendergehên masîgiriyê” yên li ser giravê hedef girtiye û lê zêde kir ku bendergehên rêwiyan û geştiyarî yên li herêma Şahab rastî bombebarana mûşekî hatine.
Parêzgarê Girava Qeşm diyar kir ku ev bendergeh tenê ji bo geştiyariyê û masîgiriyê ne û beşek girîng ji aboriya niştecihên herêmê pêk tînin.
Girava Qeşm li Tengava Hurmuzê li ber deriyê Kendavê ye. Ew mezintirîn girava Îranê ye, tê de bender, tesîsên geştiyariyê û qadên masîgiriyê dihewîne ku beşek girîng ji aboriya herêmê pêk tînin.
