Ayşa Silêman/ Dêrik
Peyva Newroz tê wateya “nû” û “roz” jî tê wateya “roj”, ji ber vê yekê newroz sembola rojek nû û destpêkek nû ye. Ew destpêka salek nû û vegera biharê pîroz dike, demsalek bi girîngiya giyanî ya mezin, ku sembola serkeftina qenciyê li ser xerabiyê û şahiyê li ser xemgîniyê ye.
Wateya Newrozê
Newroz, ku hem bi Farisî û hem jî bi Kurdî tê wateya “Roja Nû”, bêhempa ji hêla gelek gel û olên li seranserê parzemînên cuda ve tê pîrozkirin. Bi mîlyonan Faris, Azerî, Tirkmen, Tacîk, Ozbek û Kazak wê pîroz dikin. Her wiha mirovên li Makedonyaya Bakur, Başûrê Qefqasyayê, Qirim, Balkanan, Keşmîr, eyaleta Gujarat a Hindistanê û Bakurê Rojavayê Çînê jî newrozê pîroz dikin. Ew di heman demê de li gelek welatan, di nav de Îran, Iraq, Kirgizistan û Azerbaycan, cejnek giştî ye. Her çend Newroz ji bo piraniya van koman bi bûyerên olî an çandî yên ku dîroka wan 3 hezar sal berê ve girêdayî be jî, di demên nûjen de di nav Kurdan de xwedî karekterek neteweyî ya cuda ye. Ew bûye bûyerek salane ku bi rêya wê ew nasnameya xwe ya neteweyî ji nû ve piştrast dikin û daxwazên xwe yên ji bo mafên siyasî û neteweyî nû dikin, nemaze li Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriyeyê.
Cejna Newrozê
Newroz yan jî Cejna Newrozê, cejneke çandî û dîrokî ye ku ji aliyê gelê kurd û gelek gelên din ên herêmê ve her sal di meha Adarê de li seranserê cihanê tê pîrozkirin. Di serdema nûjen de cejna Newrozê di çanda kurdan de wekî cejna azadî û vejînê her sal di 21ê adarê de li seranserê Kurdistanê tê pîrozkirin. Li gorî mîtolojiya Newrozê Kawayê Hesinkar di vê rojê de li dijî serdarê zilimkar a Dehaq serhildan pêk aniye û wî têk biriye. Bi têk birina Dehaq re gelên bajêr ji bin zilmê rizgar dibin û ev roj ji bo gelên bajêr dibe roja rizgarî û şahiyê. Ji ber vê yekê cejna Newrozê ji aliyê kurdan ve wekî cejna azadiyê, cejna vejînê û wekî roja şiyarbûna xwezayê tê pîrozkirin. Tê texmînkirin ku li seranserê cihanê ji aliyê 300 milyon kesan ve her sal Newroz tê pîrozkirin. Tê texmînkirin ku li seranserê cîhanê pîrozbahiya herî mezin a girseyî pîrozbahiya Newroza Amedê ye ku her sal bi beşdariya sed hezaran kesan li Amedê tê organîzekirin. Cejna Newrozê 3 hezar sal e ku ji aliyê gelên Kurdistanê, Asyaya Navendî, Qefkasya û Behra Reş, Balkan û Asyaya Başûr ve tê pîrozkirin.
Cejna newrozê ji aliyê çandî ve
Newroz demek e ku mirov bi hev re tên ba hev, bi cil û bergên xwe yên herî rengîn û xweşik li derve pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de, agirê Newrozê tê vêxistin, mirov li dora wê govendê digerînin, stranên kurdî têne gotin û xwarinên taybet têne amadekirin. Ev kevneşopî ne tenê şahiyekî tîne, lê di heman demê de hestên yekîtî û nasnameya neteweyî jî xurt dike. Herwiha, bihara ku bi Newrozê re dest pê dike, wekî sembola ji nû ve zindîbûnê tê dîtin; çawa ku xweza piştî zivistana sar bi kulîlk û rengên nû vedibêje, Newroz jî hêviya ji nû ve destpêkirinê û ronahiyê dide mirovan.
Newroz ji bo kurdan ne tenê cejneke xwezayî ye ku bihata biharê nîşan dide, lê di heman demê de bîranîna têkoşîna wan a dîrokî û hevdem e. Ew roj e ku gelê kurd bi agirekî sembolîk him zilmê dişewitîne him jî hêviya azadiyê di dilê xwe de zindî dihêle. Ji ber vê yekê, Newroz îro jî bi coş û kelecan tê pîrozkirin û wateya wê her ku diçe kûrtir dibe.
Pîrozkirina cejna Newrozê li Rojavayê Kurdistanê
Li Rojava, gel 21’ê Adarê wekî sembola azadî û nûjeniyê pîroz dikin. Amadekarî di 9’ê Adarê de bi xemilandina kolanan dest pê dikin û agirê Kawayê Hesinkar ji 14’ê Adarê ve li meydan û taxan têne vêxistin. Malbat cilên gelêrî yên rengîn ên Kurdî li xwe dikin û pîrozbahî bi çalakiyên çandî, stran û govendên kevneşopî dihewîne. Agirê Newrozê sembola navendî ya serkeftina li ser zilmê ye. Jin, mêr û zarokên Kurd cilên rengîn û kevneşopî yên Kurdî li xwe dikin. Tevgera Çand û Hunerê ya Mezopotamyayê (TEV-ÇAND) û Tevgera Hîlal Zerîn li gelek bajaran, di nav de Qamişlo, Hesekê, Kobanî, Dêrik û Amûdê, rê û resmên hunerî li dar dixin. Her wiha di 21‘ê Adarê de gotarên ku li ser çîroka Kawayê Hesinkar û sembola wî ya rizgarbûnê ji bindestiyê, têne pêşkêş kirin. Ev pîrozbahî derfeteke ji bo xurtkirina yekîtiya Kurdan û nîşandana pabendbûna bi nasname û çanda Kurdî re.
Pîrozbahiya cejna Newrozê li Başûrê Kurdistanê
Li Başur, kurd di 21’ê Adarê de Newrozê wekî Sersala Kurdî û cejneke neteweyî û dîrokî ku sembola rizgariyê ye pîroz dikin. Pîrozbahî derketina nav xwezayê, lixwekirina cilên rengîn ên gelêrî yên Kurdî, pêxistina agir (meşaleyên Nowrozê) wekî sembola serkeftinê û pêşkêşkirina govendên gelêrî. Gelê Başûr dibêjin ku agir hêmana navendî ye, lewma li ser giran, li malan û di pîrozbahiyên mezin ên civakî de pêdixin, ku sembola çîroka Kawa Hesinkar û serkeftina ronahiyê li ser tariyê ye. Mêr, jin û zarok cilên gelêrî yên kurdî yên rengîn li xwe dikin, ku nasname û çanda kurdî diyar dikin. Malbat ji bo pîknîk, çêkirina xwarinê û dîlan û muzîka kurdî diçin çiya, baxçe û qadên kesk.
Pîrozbahiya cejna Newrozê li Bakurê Kurdistanê
Li Bakurê Kurdistanê kurd di 21’ê Adarê de bi coşeke mezin Newrozê pîroz dikin, wê wekî sembola azadî û biharê dibînin. pêxistina agirên mezin li serê çiyayan û li meydanên giştî, li xwe kirina cilên rengîn ên Kurdî, pêşkêşkirina dîlanên kevneşopî û organîzekirina meş û festîvalên çandî yên mezin, bi taybetî li bajarên wekî Amed û Şirnexê. Pêxistina agirên mezin rêûresma herî girîng e, ku tê de agirên mezin wekî sembola serketina li ser zilmê. Di dîrokê de, pîrozbahî bi rûbirûbûna bi sînorkirinên ewlehiyê ve girêdayî ye, lê ew wekî nasnameyek neteweyî û çandî ya kûr maye, di van demên dawî de wekî cejnek neteweyî û çandî nasnameyek berfirehtir bi dest xistiye.
Pîrozbahiya cejna Newrozê li Rojhilatê Kurdistanê
Li Rojhilat Newroz wekî cejneke neteweyî ya Kurdan û Sersala Farisan tê pîrozkirin. Pîrozbahî di destpêka Adarê de dest pê dikin û di 21’ê Adarê de digihêjin lûtkeyê. Pêxistina agir li ser lûtkeyên çiyayan, lixwekirina cilên rengîn ên gelêrî yên Kurdî, pêşkêşkirina reqsên gelêrî yên komî, derketina nav xwezayê. Her wiha derketina nav xwezayê û baxçeyan, amadekirina xwarinên kevneşopî û sazkirina şahîya. Jinên kurd di organîzekirin û beşdarbûna çalak a pîrozbahiyan de roleke navendî dilîzin. Li Rojhilat newroz fersendek e ji bo nûkirina nasnameya neteweyî ya Kurd û çalakiyên çandî û hunerî ji bo îfadekirina mîrata Kurd têne lidarxistin.
Amadekariyên newroza 2026‘an
Îsal ji tevî hemû şert û mercên ku cîhan têre derbas dibe û êrişên ku li ser gelê kurd pêk tên jî lê gelê kurd li seranserî cîhanê amadekariyên xwe dikin da ku bi moral û heyecanekî mezintir pêşwaziya vê cejnê bikin. Lewma gelê kurd ji 14’ê Adarê ve dest bi çalakiyên cûr bi cûr dikin da ku ew mîras û kevneşopiya ku berî hezarê salan dihat pîroz kirin berdewam bikin û ji cîhanê re isbat bikin ku rewşa herêmê çi be jî gelê kurd dev ji rê û resmên xwe bernadin.
