Botan Amed
Wisa xuya dike ku Rojhilata Navîn vê dawiyê ketiye nav aloziyeke jeopolîtîk a nû û kûr. Aloziyên leşkerî û siyasî yên li ser Îranê ne tenê krîzek bi du an sê dewletan ve sînordar mane, lê veguheriye hevkêşeyeke ewlehiyê ya berfirehtir ku Tirkiye, Sûriye û Iraqê dihewîne. Lêkolîneke li ser hevsengiyên heyî yên herêmê nîşan dide ku ev pêşketin ne tenê bûyerên leşkerî yên yekser in; berevajî vê, ew nîşanên pêvajoyeke stratejîk a demdirêj in ku dikare mîmariya hêza Rojhilata Navîn ji nû ve şekil bide. Wêneya encam nîşan dide ku dewlet ji polîtîkayên ewlehiya sînor ên klasîk derdikevin û hewl didin ku hevsengiyên hêza herêmî ji nû ve diyar bikin. Stratejiya dawî ya Îranê yek ji hêmanên herî berbiçav ên vê serdema jeopolîtîk a nû ye. Hikûmeta Îranê nêzîkatiyek ewlehiyê ya hişktir dipejirîne ku hem kapasîteya wê ya leşkerî û hem jî qada bandora wê ya herêmî tekez dike. Pêşketina pergalên mûşekan û çalakiya leşkerî ne tenê amadekariya leşkerî lê di heman demê de peyamek siyasî ya bihêz ji bo reqîban nîşan dide. Bi rêya vê nêzîkatiyê, Îran armanc dike ku kapasîteya xwe ya astengkirinê li herêmê zêde bike û zextên li dijî wê hevseng bike. Wekî din, xuya dike ku nîqaşên potansiyel ên hevsengiya hêzê di nav siyaseta navxweyî ya Îranê de bi helwestek hişktir di siyaseta derve de têne hevseng kirin. Ev rewş, ku di dîrokê de li gelek welatan hatiye dîtin, têkiliya di navbera xurtkirina siyasî ya navxweyî û hişkkirina siyaseta derve de ji nû ve tekez dike. Van pêşketinan bandorên rasterast li ser Tirkiyeyê jî dikin. Mîna piraniya krîzên li Rojhilata Navîn, Tirkiye ji ber cihê xwe yê erdnîgarî û kapasîteya xwe ya leşkerî û siyasî di navenda pêşketinan de ye. Rageşiya li ser Îranê bi du awayan bandorê li hesabên ewlehiyê yên Tirkiyeyê dike. Ji aliyekî ve, xetereyên leşkerî yên rasterast ên wekî ewlehiya sînor û parastina hewayî derdikevin pêş, lê ji aliyê din ve, encamên aborî û dîplomatîk ên bêîstîqrariya herêmî derdikevin holê. Ji ber vê yekê, zêdebûna amadekariyên parastinê yên Tirkiyeyê û aktîvkirina mekanîzmayên ewlehiyê yên vê dawiyê ne tenê wekî tedbîrek leşkerî lê di heman demê de wekî beşek ji stratejiya astengkirina herêmî jî tê hesibandin. Armanca sereke ya vê nêzîkatiyê ew e ku pêşî li bandora rasterast a dînamîkên pevçûnê yên li Rojhilata Navîn li ser sînorên Tirkiyeyê bigire. Mîna her krîzek mezin a li Rojhilata Navîn, ev pêvajo rasterast bandorê li qada Sûriyeyê dike. Sûriye, bi salan e, bûye xaçerêyek stratejiyên herêmî, qada şer ji bo hêzên reqabetê. Siyasetên Îran, Tirkiye, Rûsya û aktorên din ên navneteweyî bi berdewamî di vê qadê de hevsengiyên nû diafirînin. Hebûna avahiyên siyasî û leşkerî, bi taybetî li bakurê Sûriyeyê, di hevkêşeya ewlehiya herêmê de roleke girîng dilîze. Ev herêm ne tenê qadeke şer e ku hêzên leşkerî lê pevçûnê dikin; ew di heman demê de wekî qadeke ceribandinê derdikeve pêş ku modelên rêveberiyê yên cûda û şêweyên rêxistina civakî derdikevin holê. Ji ber vê yekê, pêşketinên li Sûriyeyê ji bo mîmariya siyasî ya pêşerojê ya Rojhilata Navîn girîngiya sembolîk û stratejîk hene. Di vê peyzaja herêmî ya tevlihev de, deverên ku civakên Kurd lê dijîn jî bûne qadeke jeopolîtîk a girîng. Her ku hevsengiyên hêzê li Rojhilata Navîn diguherin, herêmên ku Kurd lê dijîn hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla leşkerî ve cihekî girîng digirin. Ev rewş hin derfetan, lê di heman demê de xetereyên cidî jî bi xwe re tîne. Krîzên herêmî pir caran dibin sedema ku civakên herêmî bêtir xuya bibin û bala aktorên navneteweyî bikişînin ser van herêman. Lêbelê, ev heman pêvajo di heman demê de xetera kişandina civakên herêmî di navenda pêşbaziya hêzê ya mezin de jî hildigirin. Ji ber vê yekê, pirsgirêka herî krîtîk ji bo avahiyên civakî yên li herêmê şîrovekirina rast a hevsengiyên jeopolîtîk ên guherbar û pêşxistina stratejiyên ku dê ewlehiya demdirêj misoger bikin e . Dema ku li dîroka Rojhilata Navîn tê nihêrtin, tê dîtin ku dabeşkirinên etnîkî an mezhebî pir caran di demên krîzê de têne bikar anîn. Destpêkirina dabeşbûnên weha dikare bibe beşek ji hesabên stratejîk ên hêzên herêmî. Ji ber vê yekê, parastina hevsengiya civakî û xurtkirina mekanîzmayên diyalogê di navbera gelên cûda de ji bo aramiya herêmî pir girîng in. Bi taybetî li herêmên ku Kurd, Ereb, Tirk û gelên din bi hev re dijîn, parastina têkiliyên aştiyane ne tenê ji bo ewlehiya herêmî lê di heman demê de ji bo aramiya tevahiya Rojhilata Navîn faktorek diyarker e. Nirxandina pêşketinên heyî senaryoyên cûda ji bo pêşeroja Rojhilata Navîn eşkere dike. Yek ji wan ev e ku rageşiya di navbera Îran û reqîbên wê de di asta bûyerên leşkerî yên sînorkirî de dimîne û venaguhere şerekî herêmî yê mezin. Di rewşek wisa de, hevsengiyên hêzê yên heyî dikarin bi piranî werin parastin, û krîz dikare bi rengek kontrolkirî were birêvebirin. Îhtîmalek din jî ev e ku rageşî berfireh bibe, veguhere qadeke pevçûnê ku rasterast bandorê li welatên wekî Tirkiye, Iraq û Sûriyeyê dike. Ev senaryo ne tenê dê encamên leşkerî hebin, lê di heman demê de dikare hevsengiyên aborî û siyasî yên li herêmê jî bi kûrahî têk bibe. Îhtîmalek sêyemîn û xuya ye ku aramtir e, ji nû ve aktîvkirina kanalên dîplomatîk û alî rageşiyê di astek kontrolkirî de bihêlin. Ev hemû pêşketin nîşan didin ku Rojhilata Navîn di pêvajoyek veguherînek nû de derbas dibe. Gavên stratejîk ên Îranê, polîtîkayên ewlehiyê yên Tirkiyeyê û hevsengiyên hêzê yên aloz ên li Sûriyeyê rasterast bandorê li hev dikin. Ji ber vê yekê, pêşketinên li herêmê divê ne tenê ji perspektîfa welatekî tenê, lê ji perspektîfek jeopolîtîk a berfireh werin nirxandin. Pêşeroja Rojhilata Navîn dê bi giranî bi awayê ku ev hevsengiyên hêzê têne şekildan ve girêdayî be. Lêbelê, bidestxistina aramiya mayînde hewce dike ku ewlehiya civakî, beşdariya siyasî û mekanîzmayên diyaloga herêmî xurt bibin, ne ku tenê li ser pêşbaziya leşkerî bisekinin. Li Rojhilata Navîn a ku ev hêman lê nehatine xurtkirin, her çend agirbestên demkî mimkun bin jî, derketina aştiyek mayînde pir ne mimkûn xuya dike.
