Ronahî Sadûn/Qamişlo
Şerê li dijî gelê Kurd ne tenê bi çekan tê meşandin, lê bi rêbazên ne eşkere tê birêvebirin ku ew jî Şerê Taybet e. Di vî şerê de li şûna şerê leşkerî, propaganda, şerê agahdariyê, zexta psikolojîk û parçekirina civakê dibin amûrên bingehîn. Lê hevgirtina civakî û netewî dikare bibe astengiyek li dijî bandora Şerê Taybet.
Piştî dabeşkirina Rojhilata Navîn, Kurd di nav çend dewletan de hatin parçekirin. Di encama vê dabeşkirinê de pirsgirêka Kurdî di nav siyaseta her dewletê de bû mijarek girîng. Li hin welatan, rêbazên kontrol û siyaseta asîmîlasyonê bi awayekî berfireh hatin bikaranîn. Di vê çarçoveyê de, li Tirkiyê, Îran, Iraq û Sûriyê rêbazên cuda yên siyasî û ewlehiyê li hember civak û tevgera Kurdî hatin pêkanîn. Rêbazê herî zêde xwe da pêş jî ‘Şerê Taybet’ e.
Têgîna Şerê Taybet
Di nav teoriya siyasî û leşkerî de, Şerê Taybet tê wateya şerekî ku li dijî civakê bi awayekî ne eşkere tê meşandin. Armanca wê ev e ku moral, hevgirtin û nasnameya civakê lawaz bikin. Şerê Taybet yek ji stratejiyên siyasî û leşkerî ye ku bi taybetî di serdema nû de ji hêla dewletan ve tê bikaranîn, da ku civakan an tevgerên siyasî bêyî şerê rast û eşkere têk bibin. Ev şer ne tenê bi çekan tê meşandin, bi rêbazên psikolojîk, propagandayê, aborî, medyayî û civakî jî tê pêkanîn.
Şerê Taybet ji qada leşkerî derbasî qada civakî hat kirin
Di nav guhertinên siyasî û leşkerî yên herêmê de, mijara “Şerê Taybet” di salên dawî de zêdetir tê gotin û nîqaşkirin. Bi taybetî di çarçoveya pirsgirêka Kurdî de ku şerê li dijî kurdan ne tenê bi çekan tê meşandin, lê bi rêbazên ne eşkere jî tê birêvebirin. Şerê Taybet, stratejiyeke ku armanca wê qelskirina civakê ye. Di vê şerî de çek û leşker ne her dem amûrên sereke ne. Li şûna wan, propaganda, şerê agahdariyê, zexta psikolojîk û parçekirina civakê dibin amûrên bingehîn. Herwiha ev şer ji qada leşkerî derdikeve û dikeve nav jiyana rojane ya civakê.
Hevgirtina civakî û netewî astengiyek li dijî bandora Şerê Taybet
Di dîroka nêzîk de, Kurd di gelek deverên Rojhilata Navîn de bi şert û mercên dijwar rûbirû bûne. Di vê çarçoveyê de, polîtîkayên ku li dijî nasnameya Kurdî, zimanê Kurdî an jî rêxistinên civakî têne bikaranîn, dikarin wekî beşek ji stratejiya Şerê Taybet bêne dîtin. Armanca van rêbazan ew e ku civaka Kurdî ji hêla siyasî, civakî û piskolojîk ve bê qelskirin. Rola medyayê di vê şerî de pir girîng e. Di serdema medyayê nû de, agahdarî dikare zû belav bibe, lê di heman demê de agahdariya şaş an propaganda jî bi heman awayî zû digihîje civakê. Ev dibe sedema tevliheviyê û lawazbûna baweriya civakî. Lê çareseriya herî girîng hişmendiya civakî ye. Civakek ku agahdar be, dikare propaganda û şerê piskolojîk baştir nas bike. Herwiha hevgirtina civakî û netewî jî dikare bibe astengiyek li dijî bandora Şerê Taybet.
Bi rêya Şerê Taybet rêxistinên Kurd tên hedefgirtin
Şerê Taybet di nav de çend alî hene: Propaganda, şerê psîkolojîk, guhertina demografîk, kontrola medyayê, zexta siyasî û rêbazên civakî ku armancê wan qelskirina hişmendiya netewî ye. Yek ji bandorên herî mezin ên Şerê Taybet li ser civaka Kurdî qelskirina rêxistin û têkoşîna siyasî bû ku xebat hatin kirin, da ku di nav rêxistinên Kurdî de nakokî çêbibin.
Bandora Şerê Taybet di hin qadan de
Ev şer bandorên xwe di warên siyasî, civakî, çandî û ragihandinî de nîşan dide.
Bandora siyasî
Yek ji qada ku Şerê Taybet herî zêde bandorê li ser dike qada siyasî ye. Di gelek herêmên ku Kurd lê dijîn de, partî, rêxistin û kesayetiyên ku daxwaza mafên Kurdî dikin, pir caran bi zexta siyasî re rû bi rû dimînin. Girtin, qedexeyên siyasî an jî sînorên li ser çalakiyên siyasî dikarin beşdarîya civakê di siyaseta fermî de kêm bikin.Ev rewş di hin deman de dibe sedem ku civaka Kurdî di navbera heviya guhertinê û hestên bêhêviyê de bimîne. Di heman demê de, ew jî dibe sedem ku rêbazên din ên têkoşînê û berxwedanê di civakê de were guftûgokirin.
Bandora civakî
Şerê taybet di nav civaka Kurd de dikare bandorên civakî jî çêbike. Yek ji armancên girîng ên vî şerî ew e ku hevgirtina civakê qels bike. Ev carinan bi propaganda û agahdariya şaş tê kirin.
Di encamê de, nebawerî û guman di nav kesan de zêde dibin û civak di navbera fikr û rêbazên cûrbecûr de, parçe bibe. Lê li hember vê rewşê jî gelek hewl didin ku bi rêxistina civakî, çalakiyên sivîl û hevgirtina civakê vê kêm bikin.
Bandora çandî û nasnameyî
Şerê Taybet di warê çand û nasnameyê de jî xwedî bandor e. Di dîroka nêzîk de, gelek siyasetan hewl dan ku ziman, çand û nasnameya Kurdî kêmreng bikin, an jî di bin sînorên fermî de bihêlin. Sînorên li ser perwerdehiya bi zimanê Kurdî, kêmkirina cihê zimanê Kurdî di ragihandinê de an jî zext li ser çalakiyên çandî dikarin wekî aliyên vê siyasetê werin dîtin. Lê di heman demê de, di salên dawî de tê dîtin ku civaka Kurd bi awayek berfireh li ser parastina nasnameya xwe dixebite. Pirtûk, muzîk, huner, medyayên nû û çalakiyên çandî bûne amûrên girîng ji bo parastina ziman û çanda Kurdî.
Bandora aborî
Qada din a ku bandora Şerê Yaybet tê de tê dîtin aborî ye. Li gelek herêman, şertên ewlehiyê û pevçûnên siyasî dikarin pêşketina aborî rawestînin. Koçberiya hundirî û kêmbûna derfetên karê, li şertên jiyanê yên gel bandor dikin. Ev jî carinan dibe sedem ku kesên ciwan ji herêmên xwe koç bibin an jî di şertên dijwar de bijîn.
Şerê ragihandinê
Di serdema nû de, yek ji aliyên herî girîng yên Şerê Taybet, şerê ragihandinê ye. Medya, torên civakî û platformên dîjîtal bûne qada ku raya giştî ji aliyê vê we tê rêvebirin. Belavkirina agahdariya şaş, propaganda, dikare bandorê li ser têgihiştina civakê bike. Li hemberî vê yekê medyayên Kurdî û çalakiyên ragihandinê hewl didin ku nêrîna xwe ya li ser bûyeran bi awayekî rast bighînin raya giştî.
Hin mînakên Şerê Taybet ku em di roja îro de dibînin, ev in:
– Propaganda û şerê agahiyê ku di gelek welatan de medyaya dewletan an jî rêxistinên nêzî wan, têkildariya Kurdan bi “terorîzmê” ve girêdide, tevgerên siyasî yên Kurdan wekî xeter nîşan dide û agahiyên derew belav dike. Armanca vê yekê ew e ku desteka civakî ji bo mafên kurdan kêm bike.
– Dabeşkirina navbera pêkhateyan de yek ji rêbazên herî girîng ev e ku partî û rêxistinên Kurdî li dij hev werin bikar bînin, nakokîyên herêmî an partî zêde bikin û mirov di nav civakê de ji hev bawer nekin. Ji ber dema ku Kurd bi hev re dijmin dibin, dijmin hêza xwe zêde dibînin.
– Şerê çandî û asîmîlasyon ku li gelek deveran zimanê Kurdî tê astengkirin, perwerdehiya bi Kurdî kêm tê dayîn, çand û dîroka Kurdî tê paşguhkirin. Armanca vê yekê ew e ku nifşên nû ji nasnameya xwe dûr bixin.
– Şerê aborî ku li herêmên Kurdan pir caran bi kêmbûna kar, kêmbûna xizmetan an jî koçberiya bi zorê rûbirû tên. Ev jî dibe sedem ku civak belengaz bibe û hêza civakî kêm bibe.
– Şerê derûnî (pîskolojîk), ev jî rêbazek e ku tirs di civakê de belav bikin, mirov bê hêvî bikin,
baweriya gel bi serketinê kêm bikin.
Şerê Taybet dide diyarkirin ku şer ne tenê çek e
Şerê Taybet tê wateya ku şer tenê bi çekan nayê kirin. Ji ber vê yekê parastina xwe jî tenê bi hêzên leşkerî nabe, divê civak bi gelemperî hişyar be.
Hin rêbazên bingehîn ku Kurd dikarin xwe bi wan biparêzin, ev in:
– Hişyariya siyasî û civakî: Civak divê zanibe ka Şerê Taybet çawa dixebite. Mirov propaganda derew an planên ku civakê perçe dikin nas bike, wê demê bandora vî şerî kêm dibe. Di heman demê de hişyariya civakî yek ji çekên herî girîng e.
– Parastina yekîtiya neteweyî: Yek ji armancên sereke yên Şerê Taybet dabeşkirina Kurdan e. Ji ber vê yekê, divê rêxistin, partî û kesayetî bi hev re bixebitin û nakokî ne bi dijminan re, lê di navbera Kurdan de were çareserkirin.
– Hêzkirina çand û ziman:
Şerê Taybet pir caran li ser ziman, çand û nasname tê kirin. Lewra heke Kurd zimanê xwe fêr bibin û bi kar bînin, çanda xwe biparêzin, dîroka xwe bizanin, wê demê şerê asîmîlasyonê kêm bandor dike.
– Medyaya hişyar: Propaganda bi rêya medyayê pir tê bikaranîn. Ji ber vê yekê, mirov divê her agahiyê bê lêkolîn qebûl neke û piştgiriya medyaya ku rastiyê derdixe, bike.
– Rêxistina civakê: Civakê ku xwe rêxistin dike (di nav komîn û rêxistinên civakî de) li hember Şerê Taybet zêdetir parastî ye, ji ber mirov bi hev re têkildar dibin û bi hev re bersiv didin.
– Perwerdehiya nifşên nû: Nifşên nû heke,
dîrok, nasname û siyaseta herêmê baş bizanin, wê demê bi hêsanî nayên xapandin. Herwiha parastina li hember Şerê Taybet bi hişyariyê, yekîtiyê, çand, medyaya rast û rêxistina civakî pêk tê.
Encam
Şerê Taybet di pirsgirêka Kurdî de ne tenê wek şerê leşkerî, lê wek stratejiyek berfireh ku bandorên wê li ser civaka Kurdî di gelek waran de xuya dibin. Her çend ev rêbaz gelek zext û guhertinên kûr çêkiribe jî, di heman demê de di nav civaka Kurdî de hişmendiya nasnameyê, çand û mafên netewî jî zêde kir. Di encamê de, pirsgirêka Kurdî û şerê taybet mijarek piralî û giran e. Lê tiştek zelal e di serdema nû de şer tenê li meydanên leşkerî nayê kirin, ew di ziman, agahdarî, medyayê û hişmendiya civakê de jî tê meşandin. Ji ber vê yekê, hişmendî hevgirtin û agahdariya rast dikare bibe yek ji bingehên girîng ji bo parastin û berxwedana civakê.
