Hemza Sêvo/ Hesekê
Hevserokê Desteya Çandê ya kantona Cizîrê Ilyas Sîdo diyar kir ku hebûna beşek ji pirtûkên bi zimanê Kurdî li Pêşangeha Pirtûkan a Şamê weke cara yekem bingehek girîng a çandî ye û got “Baskê Kurdî wekî înîsiyatîfek ji aliyê Wezareta Çandê ya Sûriyê ve ne wekî înîsiyatîfek hevbeş an vexwendinek rasterast ji bo desteyên fermî yên Kurdî ye.”
Pêşangeha Şamê ya Navdewletî û vekirina beşekî taybet a pirtûkên zimanê Kurdî mijareke bingehîn û cihê nîqaşê ye di nav rewşenbîr, nivîskar û civakê de ye, derbarê heman mijarê hevserokê Desteya Çandê ya kantona Cizîrê Ilyas Sîdo bersiva pirsên rojnameya me da û hevpeyvîn wiha bû:
-Di 6’ê Sibatê de Pêşangeha Şamê ya Navdewleît li ser asta 10 rojan dest pê kir, tê de jî beşek taybet a Pirtûkên Kurdî hat vekirin û pêşandan, gelo hûn vê yekê çawa dinirxînin?
Pêngava veqetandina baskek ji bo pirtûkên bi zimanê Kurdî li Pêşangeha Pirtûkan a Navdewletî ya Şamê ji bo cara yekem bingehek girîng a çandî ye ku dikare bandorek berfireh li ser astên civakî, çandî û siyasî li Sûriyê û herêmê bike. Hebûna baskekî ji bo pirtûkên Kurdî li pêşangehek li Şamê pejirandineke eşkere ya hebûna çand û zimanê Kurdî wekî beşek ji tevna çandî ya welêt e. Ev naskirin di hawîrdorekê de girîng e ku tê de, di dîrokê de, zimanê Kurdî her gav beşek girîng a qada giştî nebûye. Baskekî wisa ne tenê ji bo temaşevan re xizmetê dike, lê beşdarî dike ji Nasandina çanda Kurdî ji bo kesên ne Kurd bi rêya gihîştina xwendevanên Ereb û yên din bo pirtûkên wergerandî an berhemên orîjînal. Teşwîqkirina danûstandinê di navbera çandên cihêreng ên Sûriyê de çêdike. Ev yek têgihîştinê pêş dixe û tenêtiya çandî kêm dike. Ew asoyên berfirehtir ji bo nivîskar û helbestvanên Kurd vedike da ku di qadeke navneteweyî de derkevin holê. Ew teşwîq dike ku bêtir xebat û lêkolînên bi zimanê Kurdî werin weşandin. Her çend bûyerên çandî xuya bike jî, aliyên wê yên siyasî yên nerasterast hene û gavek ber bi naskirina nasnameya Kurdî di nav dewleta fermî ya Sûriyê de. Ev dikare wekî hewldanek ji bo entegrekirina pêkhateya Kurdî di diyalogên neteweyî de piştî salên nakokiyên li ser polîtîkayên ziman, perwerdehî û çandî were şîrovekirin. Bask dikare bibe xala destpêkê ji bo komxebatên hevbeş di navbera rewşenbîrên ji paşxaneyên cuda de ji bo wergerandina berheman ji zimanên Erebî û Kurdî û berevajî vê. Ji bo pêşxistina hevkariya di navbera weşanxaneyên Sûriyê û weşanxaneyên Kurdî yên ji Îraq, Tirkiye û Îranê de, gaveke girîng e. Eger weşanxaneyên Kurdî beşdar bibin, baskê pêşangehê bi zimanê Kurdî dikare bibe navendeke balkêş ji bo kesên ku bi wêje û lêkolînên akademîk re eleqedar dibin. Ev destpêşxerî dikare bibe platformek birêkûpêk ji bo weşan û wergerandinê. Herwiha derfetên ji bo projeyên çandî yên Kurdî di nav bername û pêşangehên piştgiriya pirtûkan ên navdewletî de dema bi fermî weşanxaneyên Kurdî beşdar bibin hêsan dike. Baskê Pirtûkên Kurdî li Pêşangeha Navdewletî ya Şamê ne bûyerek derbasbûyî ye; berevajî vê, ew gaveke stratejîk a çandî û civakî ye ku di hundirê xwe de xurtkirina pêşvebirina pirrengiyê, piştgiriya wêjeya Kurdî û vekirina rê ji bo diyalogek kûrtir di navbera pêkhateyên cihêreng ên li Sûriyê û derveyî wê de dihewîne. Ew nimûneyeke ku çawa bûyerên çandî dikarin bibin amûrên guhertinê û ji bo avakirina piran di navbera çandan de.
Wekî tê zanîn ev beş ji hêla hin weşanan an jî kesên nivîskar ve hatiye vekirin, gelo çima vexwendin ji Desteya Çandê ya Bakur û Rojhilatê Sûriyê an ya kantona Cizîrê an jî weşanên fermî yên Kurdî, hem jî Yekîtiyên Rewşenbîrî re nehatiye (siyaseta hikumeta demkî di vê derbarê de çawa tê dîtin)?
Baskê Kurdî wekî înîsiyatîfek ji aliyê Wezareta Çandê ya Sûriyê ve di çarçoveya Pêşangeha Navdewletî de hate organîzekirin, ne wekî înîsiyatîfek hevbeş an vexwendinek rasterast ji bo desteyên fermî yên Kurdî ye. Ew beşek ji hewldaneke ji bo nîşandana cihêrengiya çandî di bin rêveberiya navendî de. Tevî fermana ku ziman û çanda Kurdî nas dike, têkiliyên siyasî yên di navbera hikumeta navendî ya li Şamê û dezgehên Kurdî (wek Rêveberiya Xweser an desteyên wê yên çandî) de hîn jî gumanbar û nakok in. Aliyên Kurd nûnertiyeke siyasî û çandî ya berfirehtir û mafên destûrî yên kûrtir dixwazin ku ji beşdariya sembolîk a li standeke pêşangehê wêdetir biçin. Rexne hene ku saziyên navendî gavên sembolîk diavêjin bêyî ku van desteyan roleke çalak di çêkirina polîtîkayê de an jî di organîzekirina çalakiyan de di çarçoveya hevkariyeke rastîn de bidin .Nebûna vexwendinekê ji bo saziyên fermî yên Kurdî an beşdariya rêxistinî ya rastîn nîşan dide ku siyaseta çandî ya hikumeta demkî ya li Şamê hîn jî li gorî nerînên navendî tê birêvebirin û pirrengiyê wekî rûyekî nîşan dide ne wekî hevkariyek saziyî ya rastîn dide pêş. Ev nîşanek ji rewşa siyasî ya berfirehtir e, ku tê de têkiliyên di navbera rayedarên navendî û desteyên Kurdî de hîn jî di pêvajoya danûstandin û diyarkirina hevbeş a rol û statuya destûrî de ne.
–Heta ku çanda Kurdî ya resen, pê re jî zimanê Kurdî ji wiha bêhtir bikeve warê fermiyetê de, weşanên fermî yên Kurdî yên Rojava tevlî pêşangehan bibin, gelê Kurd bi rengê ku ew dixwazê perwerdeyê bibîne û wêjeya xwe li pêş bixe, erka ku dikeve ser milê saziyên çandî li Rojava çi ne û pêwîst e hikumeta Şamê çi gavan bavêje?
Rola saziyên çandî li Rojava dezgehên çandî çi fermî bin çi jî civaka sivîl dikarin di pêşvebirina çand û zimanê Kurdî de li ser bingehên saxlem û domdar rolên girîng bilîzin, dikare bi rêya belgekirina dîroka devkî û folklorê (stran, çîrok, merasîm, muzîk piştgiriya weşangeriya Kurdî pirtûkên wêjeyî, zanistî, dîrokî û perwerdeyî. Hem jî avakirina weşanxane û pirtûkxaneyên pispor ên li ser çanda Kurdî. Li aliyekî din wergerandinê ji û bo zimanê Kurdî ber bi zimanên çandên din girêdide. Di heman demê de bernameyên hînkirina zimanê Kurdî li dibistan û zanîngehan û perwerdekirina mamosteyan li pêş dixe. Herwiha lidarxistina pêşangehên pirtûkan û festîvalên hunerî û wêjeyî yên ku çanda Kurdî derdixe pêş. Li aliyê din jî hevkariyê di navbera çandên cuda yên li Bakur û Rojhilatê Sûriyê (Kurd, Ereb, Suryanî, Asûrî…) de, ji bo civakek piralî û wekhev ava dike. Gavên girîng ên ku hikumeta demkî avêtine piştgiriya ziman û çanda Kurdî dikin. Eger xwestekeke rastîn ji bo naskirin û pêşketinê hebe, kiryarên berbiçav ên hikumetê dikarin ev bin: Naskirina fermî ya zimanê Kurdî. Bila Kurdî li herêmên ku piraniya wan Kurd in, ligel Erebî, bibe zimanekî fermî. Derxistina qanûnekê ji bo rêkxistina karanîna zimanê Kurdî di rêveberî, perwerde û medyayê de. Maf û beşdarbûn di weşan û pêşangehan de. Vekirina pêşangehên pirtûkan ên fermî ji bo weşanxaneyên Kurdî bê cudakarî. Piştgiriya weşanxaneyên Kurdî ji hêla darayî û teknîkî ve ji bo beşdarbûna di çalakiyên çandî yên navdewletî de. Destûrdayîna zanîngeh û peymangehên taybet û giştî ku bernameyên perwerdehiyê bi zimanê Kurdî vekin. Di heman demê de tevlîkirina rewşenbîr û nûnerên Kurd di komîteyên çandî û perwerdeyî de di asta wezîran de. Avakirina diyalogeke vekirî li ser polîtîkayên çandî û zimanî di navbera Şam û nûnerên civaka Kurdî de. Hem jî naskirina fermî ya şûnwar û mîrata çandî ya Kurdî wekî pêkhateyek ji mîrata neteweyî ya Sûriyê.
