Lîloz Hisên/Qamişlo
Bilindbûna fatoreyên elektirîkê ji aliyê hikumeta demikî ya Sûriyê ve bûye cihê nerazîbûna gel, ji ber ku ev kiryar barê welatiyan girantir dike û bandoreke neyênî li jiyana wan dike.
Di nava şert û mercên dijwar û zehmet ên ku gelê Sûriyê tê de derbas dibe, bi taybet piştî hilwişîna rêjîma berê, polîtîkayên hikûmeta demkî ya Şamê wekî faktorek sereke xuya dike ku aloziyan girantir dike bi taybet aloziyên jiyanî, ji ber ku berê xwe daye gelê kurd da ku wekî rêjîma berê wan bide helandin û rewşên jiyanî ya welatiyan paşguh kiriye.
Li şûna ku çavkaniyên dewletê ber bi baştirkirina jiyana welatiyan û sivikkirina êşên wan ve werin bikaranîn, ev çavkanî ji bo şerê li dijî gelê Kurd têne bikaranîn, di hewldaneke mezin de ku hedef dike hebûna wan tune bike, pêşeroja wan bixe xeteriyê de û qirkirinan der heqê vî gelî pêk bîne bi piştgirya rasterast a deweleta Tirk a dagrker ku gelê kurd wekî dijmin ji xwe re esas girtiye, di heman demê de çend dewletên erebî ku destwerdanê di kar û barên Sûriyê dikin û aramnca hemûyan jî ew e dewlemendiya vê xakê ye bi taybet destserkirina petrolê.
Hikumeta demikî ya Şamê piraniya gelê Sûriyê bi xizaniyê û paşguhkirinê rû bi rû hiştiye, ji pirsgirêkên av û elktrîkê û hwd.. niha rojeva gelê Sûriyê yê hundir fatoreyên elektrîkê ye, ku ji milyonek lîreyên Sûrî derbas dibin di demekê de ku piraniya gel di bin xeta xizaniyê de dijîn û nikarin pêdiviyên herî bingehîn jî peyda bikin.
Ev nakokiya eşkere di navbera xerckirina li ser pevçûnê û paşguhkirina pêdiviyên bingehîn de aloziyeke kûr a rêveberiyê eşkere dike, civakê bi pirsgirêkên hebûnî re rû bi rû dihêle ku hesabpirsîn û polîtîkayên alternatîf ên ku rûmet û rêzgirtina mafên mirovan vedigerînin, hewce dike.
Pirsgirêka elktrîkê li Sûriyê
Rewşa jiyanî li Sûriyê bi sepandina fatoreyên nû yên elektrîkê re pir xirab bûye. Ji bo gelek malbatên Sûriyê, lêçûna elektrîkê niha ji lêçûna xwarinê zêdetir e, ku ev jî cudahiya mezin di navbera dahata malbatê û barê zêde yê lêçûnên enerjiyê de nîşan dide.
Ev pirsgirêk ne tenê encama kêmkirina alîkariyê ye, lê di heman demê de ji têkçûna hikûmetê ya pêşxistina stratejiyek aborî ya berfireh ku jiyanek baş ji bo welatiyên Sûriyê garantî dike jî tê, nemaze ji ber asta dahata kêm, kêmbûna derfetên kar û veqetandina çavkaniyan ji bo sektorên ewlehî û leşkerî.
Fatoreyên elktrîkê barê gel girantir dike
Fatoreyên elektrîkê li Sûriyê bûne mijara nîqaşeke berfireh li ser medyaya civakî, bi derxistina fatûreyên yekem piştî biryara Wezareta Enerjiyê ya zêdekirina bihayên elektrîkê ji sedî 600 zêdetir di dawiya sala borî de, gelê Sûriyê dest bi parvekirina wêneyên fatûreyên xwe yên nû kirin li gorî dahata xwe ya mehane ferqê behs dikin, ku gelek fatore gihaştine 4 milyonan.
Ev fatore, ku vedigerin serdemên fatoreyên Mijdar û Kanûna 2025’an, ji hêla welatiyan ve wekî bêhempa û ne mentqî hatine wesifandin, ku mîqdarên wan gihîştine astên ku gelek kes ji derfetên xwe yên darayî wêdetir dibînin.
Daneyên navneteweyî nîşan didin ku bi qasî %90’ê ji gelê Sûriyê di bin xeta xizaniyê de dijîn, di heman demê de nêzîkî sêyeka wan ji xizaniyek dijwar dikişînin, ku fatoreyên nû yên elektrîkê barekî zêde li ser malbatan dike.
Li gorî rewşên ku di medyayê de hatine ragihandin, fatore ji sed hezaran heta bi mîlyonan lîreyên Sûrî diguherin.
Her ku hêrs zêde dibû, bang li ser medyaya civakî belav bûn û ji mirovan xwestin ku fatoreyan nedin, di heman demê de yên din jî banga xwepêşandanan li dijî tiştên ku wan wekî bihayên ne maqûl bi nav kirin ku ji rastiyê dûr in, kirin.
Fatoreyên bilind
Berî çend mehan, hikûmeta demikî ya Şamê biryar derxist ku tarîfeya elktrîkê zêde bike, di çarçoveya hewildanên kêmkirina windahiyan û reformkirina sektora elktrîkê. Lê belê pêkanîna pratîkê ya biryarê di rêya dewreyên dawî yên fatoreyan, valahiyeke zelal eşkere kirin di navbera xîtaba fermî û rastiya jiyanî de.
Bi hezaran welatî matmayî mane ji ber fatoreyên ku du qat zêdetirî wekî ku berê didan, heta di malên ku tenê di çend demjimêrên pir kêm de elektrîk werdigirin de jî.
Beyî şert û mercên welatiyan bigrin guhertin hatin pêkanîn
Li gorî çend pisporên aborî, divê her reformek di sektora elektrîkê de li ser bingeha hevsengiyekê be ku di navbera lêçûnên hilberînê, kapasîteya darayî ya dewletê û hêza kirîna welatiyan li ber çavan bigire. Lêbelê, ev reform bi rêkûpêk nehat pêkanîn, ji ber ku guhertin bêyî ku şert û mercên civakî û aborî yên welatiyan li ber çavan bigirin hatin bicihanîn, ev yek di navbera xizmeta ku tê pêşkêş kirin û lêçûna pêwîst de valahiyek eşkere çêkir.
Li gorî Çavdêriya Mafên Mirovan a Sûriyê, Di vê çarçoveyê de êşa welatiyan hîn bêtir eşkere dibe, ji ber ku saetên elektrîkê yên ku ew distînin bi tevahî ne li gorî mîqdara fatoreya wan in, ev yek jî cudahiya di navbera xerckirina rastîn û lêçûnê de neheq dike. Wekî din, gelek malbat neçar dimînin ku tenê ji bo çend saetan elektrîkê pereyên pir zêde bidin, ev yek jî hesta neheqiyê di nav welatiyan de zêde dike.
Ji ber vê rewşa dijwar, gelek welatiyan dest bi alternatîfan kirine, wekî pergalên enerjiya rojê, da ku barê xwe yê darayî sivik bikin. Lêbelê, welatiyên Sûrî careke din bi lêçûnên pir zêde yên sazkirina van pergalan re rû bi rû dimînin, ku ji ber bihayên bilind ên alav û amûrên pêwîst, dê gelek malbat nikaribin peyda bikin.
Malbatên kêmdahat ji van guhertinan herî zêde bandor dibin. Bi kêmbûna mûçeyan re, dabînkirina pêdiviyên bingehîn ên wekî xwarin, xanî, veguhastin û perwerde pir dijwar bûye, ev yek fatoreyên elektrîkê dike barekî zêde ku aramiya wan a rojane dixe xeterê.
Hûrgiliyên fatoreyên nû
Derbarê hûrgiliyên bihayê nû de, lêçûna her kîlowat-saetê ji bo asta yekem a xerckirinê gihîştiye nêzîkî 600 lîreyên Sûrî, lê lêçûna asta duyem gihîştiye 1400 lîreyan. Ev tê wateya ku malbatên Sûrî yên dahatên wan kême wê di navbera 800,000 û 3 milyon lîreyên Sûrî (pereyê kevin) de ji bo her dewreyek fatoreyê bidin, ku şert û mercên jiyanê yên jixwe dijwar bi giringî xirabtir dike, nemaze ji ber hêza kirînê ya kêm a welatiyan.
Bandora vê guhertinê ne tenê bi malbatan ve sînordar bû; ew gihişt sektorên pîşesazî û bazirganî jî, di heman demê de dibe ku gef li ser bihabûna kelpelan bike, ger bazar neyê dispilînkirin û li hember yekdestdariyê bêne seikandin. Wekî din, rewşa derûnî û civakî ya welatiyan ji ber fikara domdar a li ser lêçûna zêde ya her dewreya fatoreyê xirabtir bûye, ku barekî zêde li jiyana wan a rojane zêde kiriye.
Ev fatore di demekê de tên ku mûçe û fon hîn jî di astên nizm de ne ku bi lêçûna mehane ya elektrîkê re li hev nayên, di ronahiya demjimêrên dabînkirina navber de ku hewcedariyên rojane nagirin, dê dewreya fatûreya yekem piştî bilindkirina tarîfê vediguherîne barekî nû ku li rêze aloziyên jiyanê yên berhevkirî zêde dibe. Di heman demê de tehdîdê li şiyana malbatan dike ji bo xweragirtinê.
Daxwazên welatiyan ku buhayê fatoreyên elektirîkê ji nû ve bê nirxandin
Welatî daxwaz dikin ku Wezareta Elektrîkê fatoreyên elektrîkê yên heyî ji nû ve binirxîne da ku hêza kirîna welatiyên Sûriyê û hejmara rastîn a saetên xerckirina elektrîkê çêtir nîşan bide. Ew tekez dikin ku zêdebûna zêde ya lêçûnên elektrîkê bûye barekî zêde yê netehemûlbar li ser malbatan. Daxwazên wan li ser pêwîstiya reformên rastîn di sektorê de ne, da ku dabînkirina enerjiya erzan misoger bikin ku şert û mercên aborî yên dijwar li ber çavan bigire û barê darayî yê li ser welatiyên Sûriyê sivik bike.
