Lîloz Hisên/Qamişlo
Çandiniyên zivistanê li Sûriyê stûneke aborî ya giring pêk tînin, ji ber rola wan a rasterast di bidestxistina ewlehiya xwarinê û peydakirina derfetên kar. Nemaze di çarçoveya pirsgirêkên avhewayî û aborî ku welêt tê de derbas dibe.
Cewhera çandiniya zivistanê li gorî jîngehên erdnîgarî û avhewayî tê guhertin, lê giringiya wê ya aborî li welatên çandiniyê sabît dimîne. Li Sûriyê, berhemên zivistanê ji bo hilberînê demsalek stratejîk temsîl dikin, ku serkeftina wan bi plansaziyek baş, pabendbûna bi bernameyên çandiniyê û rêveberiya bi bandor a çavkaniyên sînorkirî ve girêdayî ye.
Zivistan demsala herî sar a salê ye, ji ber ku germahî dadikeve asta herî nizm, tevî şert û mercên dijwar û sar, gelek sebze û fêkî hene ku dikarin di zivistan û payîzê de werin çandin û di biharê de bigihîjin, her çend hin ji wan demek dirêjtir dibe, heta dawiya havînê. Ji ber vê yekê, zivistan ji bo dabînkirina mîqdarên mezin ên xwarinê ji bo mirovan girîng e. Çandiniya zivistanê bi zêdekirina karbona organîk û enerjiya ku bi rêya nebatan diherike nav axê, alîkariya baştirkirina axê û kalîteya wê ya kîmyewî, fîzîkî û biyolojîk dike, ji ber vê yekê zivistan ji bo çandiniyê pir girîng e.
Rola çandiniyê di aboriya Sûriyê de
Çandiniya zivistanê yek ji giringtirîn sektorên berhemdar li Sûriyê ye, ji ber ku beşek mezin ji gelê wê wekî çavkaniyek sereke ya dahat û xwarinê dibîne. Di şert û mercên heyî de, ev çandinî du qat giringiya aborî bi dest xistiye, ji ber ku ew beşdarî zêdekirina xweseriya di kelûpelên xwarinê yên bingehîn de dibe, zexta li ser bazaran sivik dike û guherînên bihayê kêm dike.
Berhemên zivistanê xwedî taybetmendiyeke ku lêçûna hilberînê kêmtir e li gorî berhemên havînê, ev yek di encama germahiyên nerm û rêjeyên dûmanê yên kêmtir e, ku xerckirina av û enerjiyê kêm dike. Herwiha ev berhem di demekê de têne çandin ku li gorî avhewaya Sûriyê ye, nemaze li deverên çandiniyê yên sereke yên wekî herêmên Bakur û Rojhilatê Sûriyê, Deşta Xab, gundewarê Helebê û gundewarê Şamê.
Ji aliyê aborî ve, çandiniya zivistanê derfetên kar ên demsalî û daîmî peyda dike, çi di çandinî, çi berhevkirin, hem jî veguhestin û depokirinê de be, ku çalakiya aborî li gundan zêde dike û koçberiya ber bi bajaran kêm dike.
Genim: Çandiniyeke stratejîk e
Genim giringtirîn berhema zivistanê li Sûriyê ye, ji ber ku ew xwarineke sereke ye ji bo nifûsê û rola wê ya giring di polîtîkayên çandinî û aborî yên welêt de ye. Çandina genim bi gelemperî di Mijdar û Kanûnê de dest pê dike, li gorî herêmê û mîqdara baranê.
Çandiniya genim ji hêla aborî ve giringiyeke wê ya mezin heye, ji ber ku berfirehkirina hilberîna navxweyî dibe alîkar ku fatoreya anîna wê kêm bibe herwiha pereyê biyanî were parastin û ewlehiya xwarinê ya neteweyî zêde bibe. Di heman demê de Genim ji bo hejmareke mezin ji cotkaran, nemaze li herêmên Bakur û Rojhilatê Sûriyê, çavkaniyek sereke ya dahatê pêk tîne. Baştirkirina hilberîna genim yek ji giringtirîn pirsgirêkên aborî ye, ji ber ku ew bi dabînkirina kelûpelên hilberînê, baştirkirina tovan û pejirandina rêbazên çandiniyê yên nûjen ve girêdayî ye ku lêçûnan kêm dikin û vegerandin zêde dikin.
Çandiniyên êmên sewalan û bandora wan li ser sewaldariyê
Çandiniyên êmên sewalan yên zivistanê, bi taybetî Persîm, roleke aborî ya nerasterast a giring li Sûriyê dilîzin. Ew çavkaniya sereke ya êmê sewaldariyê ye, ku ew bi xwe sektoreke temamker a aboriya çandiniyê ye. Çandiniya êmê sewalan dibe alîkar ku lêçûnên çandiniya ajalan kêm bibin, ku ev yek di bihayên goşt, berhemên şîr û berhemên wan ên li bazarên herêmî de jî nîşan dide. Herwiha ev çandinî berhemdariya axê baştir dikin û hewcedariya bi semada kîmyewî kêm dikin, ku ev yek ji bo cotkaran xerciyên aborî yên zêdetir, kêm dike.
Nîsk: Nirxa xurekî û vegera aborî
Ji ber nirxa wan a xurekî ya bilind û lêçûnên hilberînê yên nisbeten kêm, nîsk li Sûriyê berhemên zivistanê yên giring in. Fasûlî di vê kategoriyê de wekî berhemeke bingehîn derdikeve pêş, di heman demê de beşek ji sîstema xwarinê ya rojane ji bo hejmareke mezin ya malabatan e.
Ji aliyê aborî ve, hilberîna nîskiyan dibe alîkar ku çavkaniyên dahata cotkaran pirreng bibin û xetereyên girêdayî xwesiparatina yek çandiniyê kêm dike. Lêbelê, hesasiyeta van çandiniyan li hember dîrokên çandiniyê, dihêle ku pabendbûna bi demên guncav re ji bo dûrketina ji windahiyên ji ber kêzik û nexweşiyan sektoreke giring be.
Kartol
Kartol di nav berhemên zivistanê de li Sûriyê cihekî giring digire, ji ber ku ew berhemeke pereyî ye ku di demek kurt de vegera aborî ya baş çêdike. Kartol di mehên payîz û destpêka zivistanê de têne çandin û di navbera 100 û 120 rojan de digihêje pileya berhemê. Giringiya aborî ya kartolan di pirrengiya wan de ye, çi ji bo vexwarina rasterast an jî ji bo hilberandina xwarinê be, ji bilî rola wê di teşwîqkirina bazirganiyê de yên têkildarî hilanîn, veguhastin û bazarê, bi vî rengî nirxa çandiniyê xurt dikin.
Sebzeyên pelî û aramiya bazarê
Çandiniyên zivistanê li Sûriyê cûrbecûr sebzeyên pelî yên wekî xes, cercîr, sebanix û lehane dihewîne. Ev çandinî kurtbûna dewreya xwe ya hilberînê xwedî taybetmendiye, ku vegera aborî ya bilez peyda dike. Sebzeyên pelî di demsala zivistanê de beşdarî aramiya bazarên herêmî dibin di heman demê de dibin alîkar ku kêmasiyên xwarinê werin çareser kirin û berhemên teze bi bihayên maqûl peyda bikin, ku bandorek erênî li ser xerîdaran dike.
Sebanix çandiniyeke ku dikare li hember germahiyên nizm li ber xwe bide, lê lehane hewceyê avhewayek nerm û sar e, ji ber vê yekê ew ji bo avhewaya Sûriyê di zivistanê de guncav e.
Sîr
Sîr yek ji giringtirîn berhemên zivistanê li Sûriyê ye, bi gelemperî di payîzê de tê çandin da ku sûdê ji sermaya zivistanê werbigire. Ew li gelek deverên çandiniyê, bi taybetî li erdên berhemdar ên bi hewakirina baş a axê, belav e.
Ji aliyê aborî ve, ji ber pirrengiya wê di xwarin û dermanan de, sîr li gorî gelek berhemên din ên zivistanê xwedî nirxek bilind a bazarê ye. Di heman demê de ew berhemeke ku dikare ji bo demên dirêj bêyî windabûna girîng a kalîteyê were hilanîn, ev yek di dema firotanê de nermbûnê dide cotkaran û dibe alîkar ku windahiyên ji guherînên bihayên demsalî kêm bikin.
Sîr di pîşesaziya xwarinê de wekî madeyek sereke jî tê bikar anîn herwiha dikeve çêkirina derman û pîşesaziyên kevneşopî de jî, ku derfetên ji bo hilberîna herêmî vedike dê dikare nirxa zêdekirî ya çandiniyê zêde bike. Wekî din, sîr bi şiyana xwe ya li hember germahiyên nisbî ya nizm xwedî taybetmendiyeke, ku ew ji bo çandiniya zivistanê li piraniya herêmên Sûriyê guncan dike.
Pîvazên kesk
Pîvazên kesk çandiniyeke zivistanê ya zû mezin û dubare dibe, di payîz û destpêka zivistanê de tê çandin, dikare di demek kurt de gav bi gav were berhevkirin. Giringiya wan di şiyana wan a çêkirina dahatiyek bilez de ye, nemaze ji bo cotkarên ku xwe dispêrin herikîna drav a domdar. Ji hêla aborî ve, pîvazên kesk di seranserê zivistanê de ji ber karanîna wan a berfireh di xwarina rojane de daxwazek mezin li bazarên herêmî heye. Wekî din, çandina wan li gorî çandiniyên din lêçûnên zêde hewce nake, ku wan dike vebijarkek guncav ji ber lêçûnên zêde yên têketinên hilberînê.
Pîvazê kesk ji aliyê bazarkirinê ve berhemeke nerm e, ji ber ku ew dikarin piştî çinînê yekser teze werin firotin, bêyî ku hewcedariya wan bi depoyeke dirêj an operasyonên pêvajoyê yên tevlihev hebe, ku ev yek windahiyên çandiniyê kêm dike û qezenca tam ji bo cotkaran zêde dike.
Şewender Sikerî
Şewender Sikerî li Sûriyê çandiniyeke zivistanê ya di piraliyan de tê bikar anîn, ji bo hilberîna şekir tê bikaranîn. Şîyana wê ya geşbûna di avhewayên sar de dihêle ku ew ji bo çandina zivistanê li gelek herêman guncav be.
Çandiniyên zivistanê li Sûriyê stûneke aborî ya giring pêk tînin, çi ji aliyê ewlehiya xwarinê ve, çi ji aliyê piştgiriya dahata gundan ve, çi jî ji aliyê aramkirina bazaran ve. Di çarçoveya pirsgirêkên aborî û avhewayê, pêwistiya xurtkirina vê sektorê bi rêya plansaziya çandiniyê ya baş, piştgiriya cotkaran û baştirkirina hilberînê heye, da ku domdariya çandiniya zivistanê wekî yek ji bingehên aboriya Sûriyê were misogerkirin.
