Lîloz Hisên
Piştî ku Hêzên Piştgiriya Bilez herêm kontrol kir, rayedarên Başûrê Sûdanê bi her du aliyên Sûdanî yên pevçûnê re peymanek imze kir da ku ewlehiya zeviya petrolê ya Heglig misoger bike.
Zeviya Heglig li başûrê herêma Kerdevan (başûr) e li hember sînorê Başûrê Sûdanê ye. Ev herêm ji dema ku Hêzên Piştgiriya Bilez di Cotmehê de tevahiya herêma Darfûrê li rojavayê Sûdanê kontrol kir, şer lê qewimî. Heglig zeviya petrolê ya herî mezin a Sûdanê ye û avahiya sereke ya hilberandina petrolê ya Başûrê Sûdanê ye di heman demê de çavkaniya yekane ya dahatê ji bo hikûmeta Juba ye.
Berdevkê hikûmeta Başûrê Sûdanê Ateny Wek Ateny di civîneke çapemeniyê de got: “Lihevkirinek sêalî di navbera Hêzên Çekdar ên Başûrê Sûdanê, Hêzên Çekdar ên Sûdanê û Hêzên Piştgiriya Bilez de hatiye çêkirin, ku berpirsiyariya ewlehiyê ya sereke ji bo zeviya petrolê ya Heglig dide Hêzên Çekdar ên Başûrê Sûdanê… di çarçoveya zêdebûna aloziyan de.”
Metirsiyên Sûdana Başûr
Ateny metirsiya Sûdana Başûr li ser bêewlehiya zêdebûyî li zeviya petrolê anî ziman û tekez kir ku welatê wî her tim daxwaza çareseriyek aştiyane û dîplomatîk kiriye, bêyî ku hûrgiliyên din li ser naveroka nivîsê eşkere bike.
Ateny zelal kir ku Serokê Sûdana Başûr Salva Kiir piştî ku bi serokên her du aliyên şer ên li Sûdanê, serokê artêşa Sûdanê Abdel Fattah el-Burhan û Mohamed Hamdan Dagalo (Hemedti) re têkilî danî, gihîşt rêkeftinê û ji wan xwest ku şerê li dora zeviyê rawestînin. Tekez kir ku her du alî jî karin zeviya petrol wêran bikin, lê dema ku şer destpê dike, ew nikarin rewşê rawestînin.
Di derbarê xebata li zeviyê, Ateny piştrast kir ku hilberîn bênavber berdewam dike û tu raporên zirara ku dikare hilberînê rawestîne tune ne. Zeviya Heglig rojane di navbera 40,000 û 80,000 bermîl petrola xam a Sûdanê de hildiberîne, lê hilberîn ji destpêka şer ve bi qasî 20,000 heta 25,000 bermîl petrola ku di zeviyê de tê hilberandin kêm bûye, ji ber girtina gelek bîran û zirara ku gihaşt binesaziyê. Zevî di heman demê de wekî avahiyeke hilberandinê ji bo petrola xam a Sûdana Başûr berî hinardekirinê jî kar dike. Enerjiya wê ya hilberandinê rojane dighaşt dora 130,000 bermîl petrola xam ku ji Sûdana Başûr dihat.
Dema ku Sûdana Başûr di sala 2011’an de ji hev veqetiya, ji sedî 75’ê rezervên petrolê yên Sûdanê bi dest xist. Zeviya petrolê ya Heglig hîn jî di navbera her du welatan de xalek nakokiyê ye.
Cuba hinardekirina petrola xwe bi rêya PortSudan xwe dispêre binesaziya Sûdanê, ji ber ku deryayî wê tune ye.
Piştî revîna leşkerên artêşa Sûdanê, Hêzên Piştgiriya Bilez ragihandin ku wan herêma Heglig kontrol kir. Peymana sêalî piştî danûstandinên di navbera Burhan û Salva Kiir de pêk hat da ku vekişîna hêzên artêşa Sûdanê hêsan bikin û valakirineke ewle ya karkeran misoger bikin, da ku dûrî pevçûnên leşkerî bikevin dê bibe sedema hilwişandina avahiyên petrol li Heglig.
Ziyanên Girîng
Peyman vekişîna hêzan ji herêma zeviya petrolê ber bi herêmên derdorê ve destnîşan dike, lê di heman demê de artêşê qedexe dike ku li herêmên derdora hilberîna petrolê tu çalakiyek leşkerî li dijî wan bike. Rawestandina xebata li Heglig ziyanên girîng ji bo Başûrê Sûdanê dike, ku bi qasî 95% xwedispêre dahata petrol ku bi rêya benderên Sûdanê tê hilberandin û hinardekirin. Di heman demê de tê wateya ku Sûdan dê rojane 28,000 bermîl petrola xam winda bike, ji bilî xercên transîtê yên petrola Başûrê Sûdanê ku salane bi qasî 400 mîlyon dolar tê texmîn kirin.
Di destpêka Îlûnê de, Wezareta Enerjî û Petrolê ya Sûdanê perspektîf ji bo kampaniyên ku li herêma Heglig dixebitin derxist, da ku plana xwe ya girtina awarte çalak bikin û ji bo derxistina karmendên xwe hevrêz bikin, da rê bigrin li ber êrişeke muhtemel a Hêzên Piştgiriya Lezgîn bin.
Sektora Petrolê
Wezîrê berê yê Enerjî û Madenê, Adel Îbrahîm, ji ajnsan re gotibû, “Heta ku çek bêdeng nebin û ev şer neyê rawestandin, ji bo sektora petrolê ya li Sûdanê tu hêvî û pêşeroj tune ye.” Lê zêde kir, “Hilweşîna sektorê di roja yekem a şerê li welêt de dest pê kir”, û got ku “Heglig di bin gefên domdar de bû, heta berî ku şer bighêje nava zeviyên petrol herwiha hêviya xwe anî ziman ku aliyên şer dê pabend bibin ku ewlehiya avahiyan biparêzin û pêşî li cemidandina petrola xam di nav boriyan de bigirin.
Pisporê leşkerî Mutasim Ebdul Qadir yê teqawîtbûyî îhtîmala peymanek dualî di navbera hikûmeta Sûdana Başûr û Hêzên Piştgiriya Lezgîn de ji bo vekişîna hêzên petrolê yên Heglig; dûr nexist, û got, “Ev nayê wê wateyê ku di navbera Salva Kiir, Burhan û Hemedti de peymanek heye.” Lê zêde kir ku serokê artêşa Sûdanê Ebdul Fettah El Burhan Hemedti nas nake û berî niha ew wekî çekdarek li dijî artêşê bi nav kiriye, ku li dijî wê şerên leşkerî dike.
Ebdel Qadir zelal kir ku lihevkirinên di navbera hikûmetên Sûdan û Sûdana Başûr de hatine kirin, çalakkirina peymanek berê vedihewîne diyar dike ku di rewşên awarte û pêwîst dê di navbera wan de hevrêzî bê kirin, ji bo ewlekirina avahiyên petrolê ku bi hevsengiya hêzên ji her du welatan pêk were, wekî ku vê dawiyê li Heglig qewimî.
Li gorî vê yekê, hêzên Sûdana Başûr mudaxele kirin da ku herêmê ewle bikin, piştî êrişa dawî ya Hêzên Piştgiriya Lezgîn li ser artêşa Sûdanê, ku paşê neçar man ku ji derdora zeviyên petrolê vekişin.
