Dîlan Mulhim\Qamişlo
Ji sala 2022’an ve û heta niha şerê di navbera Rûsya û Ukraniyayê de bênavber dewam dike, bandora vî şerî li ser asta tevahî cîhanê hebû. Li gorî raporên navneteweyî ji destpêka şer ve zêdeyî 500 hezar kes ji herdû aliyan hatine kuştin.
Şerê Rûsiya û Ukrayinya
Ji sala 2022’an ve şerê di navbera Rûsya û Ukraniyayê de berdewam dike, herwiha şerê bi telîmata Serokê Dewleta Rûsyayê Vladimir Putîn va dest pê kir bi taybetî li herêma Donetskê bi tundî didome. Di heman demê de, Krîza şerê Rûsya û Ukrayna bandor li ser aboriya hemû welatan bi taybet Ewropayê kiriye. Rûsya, Ukranya di çarçoveya serweriya xwe ya xwezayî de dibîne. Piraniya wê bi sedsalan beşek ji Împaratoriya Rûsyayê bû û beşekî mezin ji Ukraniyan bi zimanê Rûsî diaxivin. Herwiha welat beşek ji Yekîtiya Sovyetê bû heya ku di 1991’an de serxwebûna xwe bi dest xist. Li Ukranya yê jî nifûseke mezin a Rûsan heye. Li gorî serjimêriya ku di sala 2001’ê de hatiye kirin, nêzî 8 milyon Rûs li Ukranyayê dijîn û bi piranî li başûr û rojhilat dijîn. Ji bilî hesta Rûsyayê ya ji bo Kiyv, rastiyek nifûs jî heye ku ji bo Mosko pir girîng e. Piştî Şoreşa 1917’an û şerê cîhanê yê duyemîn, Rûsyayê Nîvgirava Balqanê, ji bilî Yewnanîstanê, bi rêya hevpeymanya Varşovayê bi dest xist. Bi vê yekê, di dema Şerê Sar de Derya Reş veguhirî herêmek bi piranî Sovyetê, lê beşa başûrê Deryaya Reş li dervayî serweriya wê ma ku ew beş jî di nava Tirkiyê de, endamê NATO`yê ye.
Ji aliyê stratejîk ve, gihîştina Deryaya Spî ji bo hêzên Sovyetê zehmet bû, lê ji bo yekîneyên NATO`yê zehmet bû ku derbasî Deryaya Reş jî bibin û tê de bixebitin. Di encamê de, hevsengiya hêzên deryayî ku xizmeta herdu aliyan dike, derket holê. Di Kanûna 2021’an de, zêdetirî sed hezar leşkerên Rûs li nêzî sînorê Rûsya û Ukranya bi cih bûn. Di heman demê de, rayedarên istîxbarata Amerîkayê hişyarî dan ku dibe Rûsya di destpêka sala 2022’an de dest bi êrişên dagirkeriyê bike.
Şerê Rûsya û Ukrayna di dîrokê ya têkiliyên navneteweyî ye
Şerê Rûsya û Ukrayna di dîrokê ya têkiliyên navneteweyî yên nuhîn de xeyaleke girîng e. Ev ne tenê têkiliyek di navbera du dewletan de ye, lê jî testeke li ser karînîya hêzên cîhanî û herêmî ye da ku balansên stratejîk biparêzin û pêvajoyên siyasî, aborî û civakî li Ewropa û cîhanê biguherînin. Rêkûpêkên vê têkiliyê dirêj in û di demek piştî şikandina Yekîtiya Sovyêtî de derdikevin, dema ku Ukrayna dest bi ava kirina dewletek modern kir ku bi normên demokratîk re girêdayî bû û hewl da ku bi Yekîtiya Ewropayê û NATO re têkiliyên nêzîkî ava bike. Rûsya lê, vê pêvajoya wekî biryarî rastî ji bo xwe yên stratejîk tê hesibandin û di vê wateyê de berfirehkirina NATO’yê rojava wekî tahdîd ji bo ewlehiya neteweyî û siyasî ya xwe tê dîtin. Ev tensîyonên dîrokî, civakî û siyasî dawî bûn ku şer di qada mezin de bidest xistin, dema ku hêzên Rûsya herêmên Ukraynayê dagirin da ku armancên stratejîkên pirçandî bigirin, di nav de kontrola herêmên sinorî, preskerdina rêkûpêkên serokatiya Ukrayna û xwestina rêxistina realîtya geopolitîk ya nû di herêmê de bûn.
Şer dimenên leşkerî yên pir kompleksî yên xwe girt. Rûsya stratejiyên hêsan û parastinê yên pêşkeftî bikar anîn, tê de hêza hewa, operasyona taktîkî û pêşveçûna zû ya erdî li herêmên taybetî hatin. Ukrayna jî li dijî wan stratejiyeke parastinê ya berhemhatî bi hewandina çarçoveyên avanser a xwe yên Rojavayî û piştgirîya lojîstîkî ya domdar kar kir. Ferqên li dijî leşkerî hatine xuyang kirin û xeta frontekan gûherî, ku şer bû şerê dirêj a têkişînê, bi encamên xwînperest û xebatên bingeha civakî. Vê rewşê de şer ne tenê şer li ser erdê bû, lê jî şer li ser nasnameya neteweyî, xelasiyên siyasî û civakî bû.
Ziyanên Aborî
Li ser aborî, şer bandoreke mezin li Rûsya, Ukrayna û Ewropa kir. Rûsya di encamê de xercên mezin ji ber sanksiyona navneteweyî têk çûn, tê de sinorên li ser sermayê, qada teknolojiya pêşkeftî û astengên malî hatine girtin. Ev çalakî, bi zêdebûna xercên leşkerî re, nirxa dravê ji ber xwar û pergalên hilberîna endüstriyel dijwar bûn, ku Rûsya bi stratejiyên xwe bo adaptação û stabîlkerdina aborî hat destnîşan kirin. Ukrayna jî ji hêla şerê ve qezaya aborî ya girîng xistin; bingeha civakî têk çû, bazirganiya domdar girtin û hilberîna endüstrî û cotkarî rawestî. Ev tesîrên aborî qada kar û beşên endüstriyê destabilîze kirin, bêkarî û fukarî zêde kirin û hewceyeke zû ji bo piştgirîya navneteweyî û xebatên vegerandina bingeha aborî hatin.
Şer bandoreke mezin li gelan kir
Li dor civakî û mirovahî şerê Rûsya û Ukraniya bandoreke mezin li ser gelan kir, wek xwepêşandin, rawestina karûbarên bingehîn û zêdebûna fukarî. Ev krîza mirovahî hewceyeke piştgirîya navneteweyî ye, da ku alîkariya gîhandin û planên dirêj a vegerandina civaka sivîl li herêmên têkildar û başkirina xweşbînî û civakî ya gelan ku ji têkoşîna rastî û ne rastî şerê hatine xetandin pêk bîne.
Bi hezaran kes koçber bûn
Di navbera salên 2022–2023’yan de, bi hezaran kes ji herêmê koçber bûn û li herêmên cude ên Ukranya bar kirin. Di bin pêşandana UNHCR de, hat eşkerekirin ku heta 2024’an ji 6–7 milîon mirov wekî pênaberan li Ewropa û herêmên din cih digirin. Ewqas ji koçberan dike ku hijmara niştecihan kêm bibe, bi vê yekê kontrola xwe li ser jiyana mirovan tînin ku bibin kole, ev rewş bi giştî bandora xwe li ser aborî jî pir mezin heye. Bi awayekî giştî, şerê Rûsya û Ukranya di 21’ê sedsalê de koçberiyeke mezin da çêkirin. Hêrs û qetandina jiyanên mirovan, bi taybetî penaberî û koçberî, ne tenê rewşa civakî, lê demografîk û aborî diyar dikin.
Bandora şerê Rûsiya û Ukraniya li ser mirovan
Şerê Rûsya û Ukrayîna ku ji salê 2022’yan ve dest pê kir, ne tenê li herêmê, lê belkî li ser astê cîhanê jî bandora girîng çêkir. Ev şer bandora xwe di nav çar çarçoveyan de nîşan da; çanda mirovî, rewşa civakî, aborî û demografîk. Bi bombebaran û şerê berhevkirî, gelek bajar û gundên li Ukranya hatin hewleşandin. Herwiha bi miloynan mirov ji tirsa jiyaneke bêewle û pêşerojeke winda, deroniya wan xerabûye û hatine windakirin. Ev rewş jî ji bo zarokan û jinan pir giran e. yên di bin qurbanî ji şer û pevçûnan, gel e ku jiyan û pêşeroja wan ber bi tarîtiyê ve diçe û gelek ji wan dibin qurbanî.
Li gorî rojnameya Amerîkî The New York Times ku artêşa Rûsyayê li hemû eniyên şer ên Ukraynayê pêşve diçe, di demekê de ku Serokê Rûsyayê Vladimir Putin ji daxwazên xwe yên ji bo çareserkirina nakokiyan paşve gav navêje.
Li gorî rayedarên Ukraynî, Rûsyayê ji şeva 5’ê berfenbarê zêdetirî 650 dron û 51 mûşekan êrîşeke berfireh li bajar û bajarokên Ukraynayê dane destpêkirin.
Li gorî rayedarên Ukraynî, Rûsyayê ji 5 ’ê Berfanbarê ve zêdetirî 650 dron û 51 mûşekan êrîşeke berfireh li bajar û bajarokên Ukraynayê da destpêkirin.
