{"id":70132,"date":"2024-06-30T08:59:02","date_gmt":"2024-06-30T06:59:02","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=70132"},"modified":"2024-06-30T08:59:02","modified_gmt":"2024-06-30T06:59:02","slug":"serhildana-agiri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=70132","title":{"rendered":"Serhildana Agir\u00ee"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ikram I\u015fler<\/strong><\/p>\n<p>Serhildan\u00ean sedsala 20\u2018em\u00een hem\u00fb ji bo armancek\u00ea ye \u00fb xelek\u00ean zinc\u00eerek\u00ea ne. Yek ji y\u00ean din cudatir nikare b\u00ea xwendin. Bi hev re gir\u00eaday\u00eene. Dema ku mirov bixwaze behsa serhildana Agir\u00ee bike div\u00ea mirov behsa serhildana \u015e\u00eax Seid \u00fb zagona Taqr\u00eer\u00ee Sk\u00fbn bike. \u00a0Serhildana \u015e\u00eax Seid b\u00ea Ko\u00e7gir\u00ee ne watedar e.<\/p>\n<p>Di 30\u2019\u00ea Tebaxa 1920\u2019\u00ee de peymana Serv\u00ea hate imzekirin. Li gor\u00ee v\u00ea peyman\u00ea kurdan dikarib\u00fbn\u00a0 xwe bir\u00eave binin. Dewleta xwe ava bikin \u00fb bibin endam\u00ea\u00a0 Netevey\u00ean Yekb\u00fby\u00ee (Peymana Serv\u00ea xala 62-64).<\/p>\n<p>Zekirina Serv\u00ea ji aliy\u00ea r\u00eavebir\u00ean Tirkan ve tu gav nehate av\u00eatin. Pi\u015ft\u00ee sekna \u015fe\u015f mehan li S\u00eawas\u00ea e\u015f\u00eereta Ko\u00e7gir\u00ee peymanek ji Ataturk re \u015fand \u00fb waha got: \u201cJi kerema xwe re \u00ead\u00ee karmend \u00fb le\u015fger\u00ean xwe\u00a0 ji welat\u00ea me derxin. Em \u00ea maf\u00ean ku peymana Serv\u00ea daye me bi kar b\u00eenin. Em \u00ea karmend\u00ean xwe \u00fb le\u015fger\u00ean xwe dayn\u0131n \u015f\u00fbna wan. Dewleta xwe ava bikin\u201d.<\/p>\n<p>Ev ti\u015ft ji aliye Tirkiyey\u00ea ve nehate pejirandin \u00fb bi awayek\u00ee tund\u00ee hate p\u00ea\u015fwaz\u00ee kirin. W\u00ea dem\u00ea e\u015f\u00eereta Ko\u00e7gir\u00ee serhildan destp\u00ea kirin di 6 Adara 1921\u2019\u00ee de. Serhildana Ko\u00e7gir\u00ee hate 17\u2019\u00ea P\u00fb\u015fpera 1921\u2019\u00ee domiya. Di v\u00ea d\u00eerok\u00ea de serhildan t\u00eak \u00e7\u00fb \u00fb bi komkujiyek\u00ea encam b\u00fb.<\/p>\n<p>Di dema serhildana Ko\u00e7gir\u00eey\u00ea de kurd ji serhildanek\u00ee re ne amade b\u00fbn. Serhildan ten\u00ea li der \u00fb dora ko\u00e7gir\u00eey\u00ea ve s\u00eenordar ma. Hetta li gor\u00ee gotina Nur\u00ee Ders\u00eem\u00ea Diyap Axa \u00fb \u00e7end kes\u00ean din di nava ixanet\u00ea de b\u00fbn. Lewma serhildan bi ser neket (Ders\u00eem\u00ee, 1987, r. 117).<\/p>\n<p>Di sala 1924\u2019an de xilafet hate rakirin 3 Adar 1924\u2018 de \u00fb maf\u00ean kurdan h\u00ea j\u00ee nehatib\u00fb dayin, Kurdan careke din neraz\u00eeb\u00fbn\u00ean xwe ni\u015fan dan.\u00a0 Serok\u00ea r\u00eaxistina AZAD\u00ce\u2019y\u00ea\u00a0 Binba\u015f\u00ee Xalit Beg\u00ea Cibr\u00ee ni her du hevling\u00ea xwe \u015e\u00eax Seid \u00fb binba\u015f\u00ee Qaso ji bo serhildaneke din amadekariy\u00ea xwe kirin. Binba\u015fi Qaso ajan\u00ea Ataturk b\u00fb.\u00a0 Binba\u015f\u00ee Xalid Beg j\u00ee hate girti\u0131n. Giran\u00ee ma li ser mil\u00ean \u015e\u00eax Seid. Serhidan\u00ea di 13\u2019\u00ea Sibata 1925\u2019\u00ee de destp\u00eakir. Heta 31\u00ea Avr\u00eala 1925an domiya. \u00db bi girtina \u015e\u00eax Seid re serhildan bi daw\u00ee b\u00fb.<\/p>\n<p>Ji ber ku Alay\u00ea hem\u00eediy\u00ea \u00fb Dersim\u00ea destek nedane \u015f\u00eax Seid. Desteka wan heb\u00fbya d\u00ea serbiketana.<\/p>\n<p>Bi agahdarkirineke \u015fa\u015f \u00fb berevaj\u00ee, Netewey\u00ean Yekbuy\u00ee ji bo jihol\u00earakirina serhild\u00ear\u00ean kurdan al\u00eekar\u00ee dane Ataturk. \u201cWan dixwest xelifetiy\u00ea ji hol\u00ea rakin kurd dib\u00fbne asteng\u201d. Bi f\u00eamkirineke bi v\u00ee away\u00ee netewey\u00ean yekbuy\u00ee al\u00eekar\u00ee nedane serhildana Agir\u00ee j\u00ee. Ji ber v\u00ea yeke bandora serhildana \u015e\u00eax Seid li ser siyaseta kurdan pir neyini b\u00fb.<\/p>\n<p>Pi\u015ft\u00ee ku serhildan qediya Ataturk zagona belavkirina malbatey\u00ean kurdan derxist.\u00a0 Bi zagona \u201cTaqr\u00eer\u00ee sk\u00fbn\u201d\u00a0 1800 malbateyan kurdan hate sirg\u00fbn kirin. Di nav\u00ea de mala Kor Kuseyin pa\u015fa \u00fb Bedi\u00fbzzeman j\u00ee heb\u00fb. Bi r\u00eaw\u00eetiyeke pir bi zehmet (\u0130\u015eLER, 2015, r. 18) derbas b\u00fb.<\/p>\n<p>Kes\u00ean ku \u00e7\u00fbne anatolyay\u00ea cih\u00ea xwe ne pejirandin. Li ser axa welat\u00ea xwe axa \u00fb pa\u015fa b\u00fbn \u00e7\u00fbne Anatolyay\u00ea b\u00fbne r\u00eancber\u00ea axa xwe. Dewlet\u00ea axeke bi\u00e7\u00fbk dab\u00fb wan ku debara xwe p\u00ea bikin. Para vegeriyan. Kes\u00ean li Stenbol\u00ea derbast\u00ee Beyr\u00fbt\u00ea b\u00fbn. Ev kes ronakb\u00eer \u00fb rew\u015fenb\u00eer\u00ean kurdan b\u00fbn. \u00c7\u00fbn li Beyr\u00fbt\u00ea r\u00eaxistina XWEB\u00dbN\u00ca avakirin. Helbesta wan helwesteke netew\u00ee b\u00fb. Xweb\u00fbn r\u00eaxistineke netewperwer b\u00fb.<\/p>\n<p>Hinek kes\u00ean ku hatib\u00fbne sirg\u00fbnkirin ji \u00e7\u00fbn gih\u00ee\u015ftin Xweb\u00fbn\u00ea. R\u00eaxistin\u00ea, \u0130hsan Nur\u00ee Pa\u015fa wek\u00ee general peywirdar kir \u00fb \u015fande al\u00eekar\u0131ya Bro hesk\u00ea T\u00eal\u00ee.<\/p>\n<p>Biro Hesk\u00ea T\u00eali ji Baz\u00eed\u00ea b\u00fb. Di dema \u015fer\u00ea Uris de Baz\u00eet ji dest\u00ea Uris bi qehremaniyeke zurt derxistib\u00fb \u00fb p\u00ea\u015fk\u00ea\u015f\u00ea dewleta Osman\u00ee kirib\u00fb. Ji xwe\u00a0 pir bawer b\u00fb \u00fb digot \u201cdewlet k\u00ea bi\u015f\u00eene j\u00ee min na\u015f\u00eene mefiy\u00ea. Ji ber ku ez li hember\u00ean wan nesekin\u00eem. Zirara min negih\u00ee\u015ftiye wan\u201d. L\u00ea dewlet\u00ea xwest w\u00ea j\u00ee bi\u015f\u00eene mefiy\u00ea. W\u00ee ev ti\u015ft ne pejirand \u00fb \u00e7eka xwe hilda derket sere \u00e7iyay\u00ea Agir\u00ee.\u00a0 E\u015fireta w\u00ee ya Celal\u00ee j\u00ee ew li ser\u00ea \u00e7iy\u00ea ten\u00ea nehi\u015ft.<\/p>\n<p>Dema ku Ihsan Nur\u00ee Pa\u015fa gih\u00ee\u015fte ser\u00ea \u00e7iyay\u00ea Agir\u00ee du sal b\u00fb Biro Hesk\u00ea T\u00eal\u00ee \u015fer dikir.\u00a0 Dewlet\u00ea p\u00ea nikarib\u00fb. \u00a0Pi\u015ft\u00ee \u0130hsan N\u00fbr\u00ee du kur\u00ea Kor Huseyin Pa\u015fa j\u00ee t\u00ean xwe digih\u00eene wan. \u00a0Qehremanek\u00ee wek\u00ee Ferzender\u00ea Hesenan j\u00ee hat xwe gihande wan.\u00a0 Li ser\u00ea \u00e7\u0131yay\u00ea Agir\u00ee r\u00eaxistina xwe saz dikin. Al, mar\u015f \u00fb karbe\u015f\u00ee p\u00eakhan\u00een.\u00a0 Ji dewletek\u00ee re \u00e7i p\u00eawist bibe hem\u00ee hate p\u00eakhan\u00een. Ji bo \u00e7ekan peyay\u00ee j\u00ear\u00ea dib\u00fbn davetine ser le\u015fgeran \u00e7ek\u00ean wan ji wan distandin \u00fb dibirin p\u00ea \u015fer dikrin. Van \u00a0lehengan li ser\u00ea v\u00ee \u00e7iyay\u00ee bi p\u00eanc dewlet\u00ea mezin\u00ean cihan\u00ea re \u015fer dikirin. Ev dewlet \u0130ngil\u00eestan, \u00dbris, \u00ceran \u00fb Elmanya b\u00fbn. Tirkan bi 90 Hezar le\u015fker dora wan girtib\u00fbn. Elmanya bi \u00e7ek\u00ean naml\u00fbdir\u00eaj alikariya Tirkan dikirin, j\u00ear\u00ea disekin\u00een \u015ferker li jor\u00ea diku\u015ftin.<\/p>\n<p>Ingil\u00eezan bi balafir\u00ean ku w\u00ea dem\u00ea n\u00fb \u00e7\u00eakirine bi nav\u00ea \u201cBlack Bird\u201d alikar\u00ee dane Tirkan. Ti\u015ft\u00ean zora kurdan dibin ev balafir b\u00fbn. Atat\u00fcrk Musul\u00ea bi 500 hezar sterline firotib\u00fbn Ingilizan. Ing\u00eelizan j\u00ee li hember\u00ean van pereyan balafir dane Tirkan. Blackbird (\u00c7\u00fbk\u00ean Re\u015f) pir zirar da \u015fervan\u00ean Agiriy\u00ea.<\/p>\n<p>Dewleta \u00dbris j\u00ee z\u0131rareke mezin dane kurdan. Ji ber ku al\u00eekariy\u00ea bide Ataturk h\u00ea \u015fervan li ser\u00ea \u00e7iy\u00ea b\u00fbn \u00a0Stalin Kurdistana sor belav kir(23 T\u00eermeha 1930).\u00a0 Wek\u00ee din Stal\u00een dery\u00ea R\u00fbsyay\u00ea li ber kurdan girt ku ji v\u00ea der\u00ea tu al\u00eekariy\u00ea nebinin.\u00a0 Kurd\u00ean R\u00fbsyay\u00ea dixwestin al\u00eekar\u00ee bidin \u015fervanan, Stal\u00een b\u00fb asteng \u00fb neh\u00ee\u015ft desten kurdan bigih\u00eeje hev. Bi \u00ea\u015f \u00fb elemeke pir mezin kurd li her der\u00ea \u00dbris belav kir.<\/p>\n<p>Esas dewleta \u00ceran\u00ea zerara her\u00ee mezin da kurdan. Tirkan le\u015fker\u00ean xwe new\u00earib\u00fbn ku di navbera \u00c7iyay\u00ea Agir\u00ee \u00ea mezin \u00fb bi\u00e7\u00fbk de bi cih bikirana. Kurdan ji kurd\u00ean \u00ceran\u00ea pir alikar\u00ee did\u00eetin. Hem \u00e7ek, hem xwarin \u00fb vexwarin\u00ean xwe ji aliy\u00ea \u00ceran\u00ea dihan\u00een. \u00a0\u00cer\u00e2n\u00ea ev \u00e7iya dane Tirkan \u00fb erdeke rast ji wan xwestin. Bi hev hate guhartin \u00fb \u00e7iyay\u00ea Agir\u00ee y\u00ea bi\u00e7\u00fbk kete dest\u00ea Tirkan. Le\u015fker\u00ean Tirkan \u00e7iyay\u00ea bi\u00e7\u00fbk j\u00ee dorp\u00ea\u00e7 kirin \u00fb r\u00ea nedan ku dest\u00ean kurd\u00ean \u00ceran\u00ea \u00fb \u015fervan\u00ean Agir\u00ee bigih\u00eejin hev \u00fb din.<\/p>\n<p>Der \u00fb dora wan hate hev \u00fb bi civ\u00eenek\u00ee xwestin ku v\u00ea rew\u015fa giran hink\u00ee belav bikin.\u00a0 Biryar hate hildan ku du cih\u00ean din j\u00ee cephe were vekirin da ku le\u015fker\u00ean Tirk li van deran belav bibe. Xwestin ku dijmin dora wan sist bike. Her du kur\u00ean Huseyin pa\u015fa ji \u00e7iyay\u00ea Agir\u00ee di tariyek\u00ea de derketin \u00fb ber\u00ea xwe dane Geliy\u00ea Z\u00eelan \u00fb \u00a0\u00e7iyay\u00ea Sipan\u00ea.\u00a0 Nadir Beg Bi heval\u00ean xwe ve \u00e7\u00fb \u00fb li ser\u00ea \u00e7iyay\u00ea Sipan cepheyek\u00ea veke.<\/p>\n<p>Dewlet\u00ea p\u00eaida agah\u00ee hildab\u00fbn \u00fb derfet nedane wan ku derbas\u00ee bajar\u00ea Panos\u00ea bibin.\u00a0 Bi alikariya heval\u00ean ku hatine Geliy\u00ea Z\u00eelan ew hatin rizgaekirin \u00fb hatine Geliy\u00ea Z\u00eelan\u00ea. Taybatmendiya Geliy\u00ea Z\u00eelan j\u00ea ev b\u00fb. Di dema \u015fer\u00ea \u00dbris de qehremaniyeke b\u00ea hempa ni\u015fan didin \u00fb nah\u00ealin \u00dbris bikeve nava g\u00eal\u00ee. Ji ber v\u00ea yek\u00ea di g\u00eal\u00ee de cephe t\u00ea vekirin. \u015eervan bi t\u00eakiliy\u00ean e\u015f\u00eer\u00ean g\u00ealiy\u00ea Zilan ve dibin 64 kes. Diav\u00eajine ser Qereqol\u00ea di nav g\u00eal\u00ee bi piran\u00ee dixin dest\u00ean xwe.\u00a0 Dest didin ser \u00e7ek\u00ean wan \u00fb le\u015fger\u00ean wan dil digrin.<\/p>\n<p>Dema ku qereqol\u00ean gel\u00ee diqedin \u015fervan di\u00e7in bajar\u00ea Erd\u00ee\u015f\u00ea dorp\u00ea\u00e7 dikin. Erdi\u015f ber xwe dide.\u00a0 \u015eervan riya le\u015fger\u00ean ku de ji wan\u00ea werin nagrin.\u00a0 Qederek\u00ee \u015fer dikin \u00e7ek\u00ean wan diqedin.\u00a0 Le\u015fger\u00ean ji wan\u00ea t\u00ean j\u00ee xwe digih\u00eene wan \u00fb \u015fervan radibin ber bi \u00e7iyay\u00ea agir\u00ee ve vediki\u015fin. \u00a0Dema ku ew di\u00e7in Geliy\u00ea Z\u00eelan b\u00ea parastin dim\u00eene.\u00a0 Dikeve dest\u00ean le\u015fger\u00ean tirk \u00fb komkujiyeke mezin li v\u00ea der\u00ea t\u00ea bi kar an\u00een. Komkujiya g\u00eal\u00ee di 12eh\u00ea\u00a0 T\u00eermeh\u00ea ya 1930\u00ee de\u00a0 \u00a0destp\u00ea dike \u00fb heta du mehan b\u00ea navber didome. Li gor\u00ee rojnameya Cumhuriyet\u00ea ku rojnameya Ataturk b\u00fb, 15 hezar kes hatin qetilkirin. \u00a0Ev komkuji ji aliy\u00ea ps\u00eekoloj\u00ee y\u00ea ve bandorek\u00ee mezin a ney\u00ean\u00ee li ser \u015fervanan dike. Hem\u00fb jin, zar \u00fb kal pir k\u00eam ciwan di komkujiy\u00ea de t\u00ean ku\u015ftin.<\/p>\n<p>Rew\u015fa \u015fervanan ji ber bi\u00e7\u00eeb\u00fbn, t\u00eeb\u00fbn \u00fb tuneb\u00fbna \u00e7ekan xiradibe. Ji aliyek\u00ee ve balafir\u00ean \u00cengilizan\u00a0 derfeta jiyan\u00ea li ser wan qut dike. Biryar digrin ku derbas\u00ee \u00ceran\u00ea bibin. Bi le\u015fkeran re \u015fer dikin wan didin aliyek\u00ee \u00fb derbas\u00ee \u00ceran\u00ea dibin. Hinek di\u00e7in tesl\u00eem\u00ea \u00ceran\u00ea dibin hinek j\u00ee \u00e7ek\u00ean xwe danaynin. Wek\u00ee Ferzende Beg\u00ea Hesen\u00ee bir\u00eendar dikevin dest\u00ea \u00ceran\u00ea.\u00a0 Di hundur de ji ber ku ser\u00ee natew\u00eenin bi \u00ea\u015fkenceyan t\u00eane ku\u015ftun. \u00a0Serhildana Agir\u00ee li gor\u00ee rojnameya cumhuriyeta w\u00ea dem\u00ea di d\u00eeroka 15\u2019\u00ea \u00celona 1930\u2019\u00ee de diqede. Dema ku ev serhildan bi ser nakeve p\u00ea dewlet\u00ea erd digre \u00fb plana Dersim\u00ea amade dike.\u00a0 Di komkujiy\u00ea Ko\u00e7gir\u00ee, Pal\u00fb \u00fb Geliy\u00ea Zilan de bi deh hezaran kes dikuje, c\u00eehan b\u00ea deng dim\u00eene dixwaze Dersim\u00ea j\u00ee ji hol\u00ea rake.<\/p>\n<p>Bi van komkujiyan Ataturk li rojavay\u00ea Tirkiy\u00ea ji desthiletdariya xwe qed\u00eem dike. Kes nikare ser\u00ee hilde.\u00a0 W\u00ea deme di ser\u00ea w\u00ee de \u00e7i hebe hem\u00fb bi h\u00easan\u00ee p\u00eak t\u00eene. Tu kes nikare \u00ead\u00ee ti\u015ftek\u00ee bib\u00eaje. Her helqeyek di ya pi\u015ft xwe de mezin dibe. \u015ea\u015fiy\u00ean ber\u00ea neye kirin em d\u00ea bi serkevin.\u00a0 Hem\u00fc \u015fervan\u00ean gele kurd re serkeftin\u2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ikram I\u015fler Serhildan\u00ean sedsala 20\u2018em\u00een hem\u00fb ji bo armancek\u00ea ye \u00fb xelek\u00ean zinc\u00eerek\u00ea ne. Yek ji y\u00ean din cudatir nikare b\u00ea xwendin. Bi hev re gir\u00eaday\u00eene. Dema ku mirov bixwaze behsa serhildana Agir\u00ee bike div\u00ea mirov behsa serhildana \u015e\u00eax Seid \u00fb zagona Taqr\u00eer\u00ee Sk\u00fbn bike. \u00a0Serhildana \u015e\u00eax Seid b\u00ea Ko\u00e7gir\u00ee ne watedar e. Di 30\u2019\u00ea [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":70133,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-70132","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70132","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=70132"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70132\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":70134,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70132\/revisions\/70134"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/70133"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=70132"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=70132"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=70132"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}