{"id":66987,"date":"2024-04-24T08:35:12","date_gmt":"2024-04-24T06:35:12","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=66987"},"modified":"2024-04-24T08:35:12","modified_gmt":"2024-04-24T06:35:12","slug":"komkojiya-ermeniyan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=66987","title":{"rendered":"Komkojiya Ermeniyan"},"content":{"rendered":"<p><strong>Deriya \u00c7iya\/Qami\u015flo<\/strong><\/p>\n<p><strong>Komkujiya Ermeniyan di destp\u00eaka sedsala 20&#8217;an de, di dema \u015eer\u00ea c\u00eehan\u00ee y\u00ea yekem (1914\u20131918) de di nav s\u00eenor\u00ean \u00cemperatoriya Osman\u00ee de p\u00eak hat. Li gor\u00ee rapor\u00ean w\u00ea dem\u00ea di komkujiy\u00ea de milyoneke Ermen\u00ee bi awayek\u00ee hov hatin qetilkirin. <\/strong><\/p>\n<p>Di serdema daw\u00ee ya \u00cemparatoriya\u00a0 Osman\u00ee de \u00fb beriya avab\u00fbna \u00a0komara Tirkiyey\u00ea bi \u00a0107 salan, li dij\u00ee Ermeniyan komkuj\u00ee p\u00eak hat. L\u00ea heta niha hik\u00fbmeta Tirkiyeye li hember\u00ee \u00a0komkujiy\u00ea b\u00eadeng e \u00fb bi ti away\u00ee \u00a0ferm\u00ee komkuj\u00ee qeb\u00fbl nekiriye. Civaka ermen\u00ee 23-24&#8217;\u00ea Nisana 1915&#8217;an wek\u00ee Bazara Zor p\u00eanase dikin. W\u00ea \u015fev\u00ea Hik\u00fbmeta Osman\u00ee Ermeniy\u00ean li Stenbol\u00ea girtin \u00fb sirg\u00fbn kirin. Piran\u00ee kes\u00ean entelektuel, p\u00ea\u015feng\u00ean r\u00eaxistin \u00fb saziyan, aktivist \u00fb n\u00fbner\u00ean siyas\u00ee girtin \u00fb sirg\u00fbn kirin. Ermeniy\u00ean girtin \u015fandin Kamp\u00ean komkirin\u00ea y\u00ean li Aya\u015f \u00fb \u00c7ankiriy\u00ea. Qan\u00fbna ko\u00e7beriy\u00ea di 29&#8217;\u00ea Gulana 1915&#8217;an de di meclisan re derbas b\u00fb. Piraniya civaka ermen\u00ee an bi zor\u00ea ko\u00e7ber kirin an j\u00ee qetil kirin. Di encama ko\u00e7beriy\u00ea \u00a0de her\u00ee k\u00eam melyonek \u00fb n\u00eev\u00a0 ermen\u00ee hatin qetilkirin. Di komkujiy\u00ea de bi deh hezaran ermen\u00ee bi zor\u00ea ji malbat\u00ean xwe hatin qutkirin. Gelek zarok j\u00ee bi zor\u00ea kirin misliman.<\/p>\n<p><strong>Peyva komkoj\u00ee<\/strong><\/p>\n<p>Peyva \u2018komkuj\u00ee\u2019 cara yekem\u00een di sala 1944\u2019an de ji aliy\u00ea Rafael Lemkin ve hatiye bikaran\u00een. Di sala 1948\u2019an de, di Peymana Netewey\u00ean Yekb\u00fby\u00ee de hatiye nivis\u00een. Lemkin gotiye; \u201cMin ev peyv ji bo Komkujiya Ermenan bi kar aniye.\u201d<\/p>\n<p><strong>Komkojiya Ermeniyan<\/strong><\/p>\n<p>Biryara Komkujiya Ermenan a mezin bi \u015fer\u00ea cihan\u00ea y\u00ea yekem\u00een ve destp\u00eadike. (Di nav sal\u00ean 1894-1896\u2019an de j\u00ee li gelek her\u00eaman li hember\u00ee Ermenan hin komkuj\u00ee p\u00eak t\u00ean. Hejmara miriyan bi ya Ermeniyan, li dora 300.000 an e.) Pi\u015ft\u00ee \u015fore\u015fa Frans\u00ee pad\u00ee\u015fah\u00ean Osman\u00ee \u00fb Partiya \u00cettihat Terakk\u00ee \u00fb jontirkan biryara ji hol\u00earakirina -kurd j\u00ee t\u00ea de- tevahiya gel\u00ean \u201cne tirk\u201d sitand\u00eeb\u00fbn. Ji ber ku xetereya mezin gel\u00ean xir\u00eestayan \u00ean di nava tix\u00fbb\u00ea dewleta Osmaniyan de b\u00fbn \u00fb li rojhilat ew bi \u00dbris re bi tifaq b\u00fbn, cara yekem ermen\u00ee ji xwe re kirin hedef. Nijadperest\u00ean tirk, di ser\u00ee de di umetpar\u00eaziy\u00ea de, pa\u015f\u00een rasterast bi nijadperestiyek hovane dest bi qirkirin gelan kir. Di ser\u00ea sala 1915\u2019an de bi dora 60.000 ermeniyan bi hinceta le\u015fkeriy\u00ea birin wan\u00a0 wek kom\u00ean ji 50-60 kesan p\u00eakhat\u00ee ji hev veqetandin \u00fb ku\u015ftin. Bi v\u00ee avay\u00ee\u00a0 ermenan b\u00ea parastin hi\u015ftin. D\u00fbv re bi al\u00eekariya h\u00eaz\u00ean param\u00eel\u00eeter\u00ean, art\u00ea\u015fa tirk \u00fb endam\u00ean Te\u015fk\u00eelat- I Maxs\u00fbsa p\u00eakehat\u00ee Ermenan bi gelemper\u00ee di cih de ku\u015ftin an ber bi de\u015ft\u00ean b\u00ea ser\u00ee \u00fb b\u00ea bin\u00ee ve nef\u00ee kirin \u00fb bi mirin\u00ea ve r\u00fbbir\u00fb hi\u015ftin. Hejmara miriyan li dora 1,5 m\u00eelyon\u00ee ye \u00fb her sal ew di 24 \u00ea N\u00eesan\u00ea de ji aliy\u00ea c\u00eehan\u00ea ve t\u00ean b\u00eeran\u00een.<\/p>\n<p>Ev encamek ji \u015eer\u00ea Yekem\u00een\u00ea y\u00ea c\u00eehan\u00ea ye. Ev di rastiya xwe de xirecireke bo li hev parvekirina dewlemendiy\u00ean c\u00eehan\u00ean b\u00fb \u00fb di 1\u2019\u00ea Tebaxa 1914\u2019an de r\u00fb da, l\u00ea binesaziya w\u00ea di dawiya sedsala 19\u2019an de hatib\u00fb amadekirin. Li al\u00eek\u00ee \u00ceng\u00eel\u00eestan, Frensa \u00fb \u00dbris; li aliy\u00ea din Alemanya , Awistirya-Macaristan \u00fb \u00cemparatoriya Osmaniyan b\u00fbn navend\u00ean \u015fer. 1,5 m\u00eelyar mirov bi f\u00eetkirina van dewletan bi awayek ji \u015fer \u00fb zirar d\u00eet; 10 m\u00eelyon\u00ee z\u00eadetir mirov mir , bi 20 m\u00eelyonan j\u00ee bir\u00eendar b\u00fb.<\/p>\n<p><strong>K\u00ea ferman daye?<\/strong><\/p>\n<p>Li gor\u00ee d\u00eeroknas Arnold Toynbee, huk\u00fbmeta CUP bi awayek\u00ee s\u00eestemat\u00eek rew\u015fa awarte ya le\u015fker\u00ee bikar an\u00ee da ku siyasetek demdir\u00eaj a nif\u00fbs\u00ea bime\u015f\u00eene ku armanc ew e ku h\u00eaman\u00ean tirk li Anatolyay\u00ea li ser hesab\u00ea nif\u00fbsa Xiristiyan (bi giran\u00ee Ermen\u00ee, l\u00ea hem j\u00ee As\u00fbriy\u00ean Xiristiyan) bih\u00eaz bikin. Li gor\u00ee belgey\u00ean Ermen\u00ee, Emer\u00eek\u00ee, \u00ceng\u00eel\u00eez \u00fb Frans\u00ee hatine we\u015fandin, serkirdayetiya Cemiyeta &#8220;Yek\u00eet\u00ee \u00fb Terakk\u00ee&#8221; bi qest\u00ee \u015f\u00eaniy\u00ean Ermeniy\u00ean li Anatolyay\u00ea kirine hedef, ji ber ku Komeley\u00ea tal\u00eemat\u00ean ji Konstant\u00eenopol\u00ea derxistiye \u00fb pi\u015ftrast kiriye ku ew tal\u00eemat bi r\u00eaya ajanan hatine bicihan\u00een. Di r\u00eaxistin \u00fb r\u00eaveberiy\u00ean xwe y\u00ean her\u00eam\u00ee de. \u00cen\u00eesiyat\u00eef \u00fb koord\u00eenasyon ji xeleka desthilatdar a &#8220;Yek\u00eet\u00ee \u00fb Terakk\u00ee&#8221; dihat, ku belk\u00ee y\u00ean her\u00ee navdar ji wan Talat Pa\u015fa (Wez\u00eer\u00ea Hundir), \u00cesma\u00eel Enwer Pa\u015fa (Wez\u00eer\u00ea \u015eer), Behaedd\u00een Saqr (R\u00eaveber\u00ea Qayiy\u00ea) b\u00fbn. R\u00eaxistina Taybet), \u00fb Mihemed Nazim (R\u00eaber\u00ea Plankirina Demograf\u00eek).<\/p>\n<p>Li gor\u00ee Toynbee, di nav sedem\u00ean v\u00ea p\u00eavajoy\u00ea de, hewldan\u00ean rej\u00eema Osman\u00ee y\u00ean ji bo xurtkirina poz\u00eesyona xwe ya di dema \u015fer de \u00fb f\u00eenansekirina veguhertina Anatolyay\u00ea bo &#8220;Tirkkirin&#8221;\u00ea, bi destdan\u00eena ser saman\u00ean ermeniy\u00ean ku hatine ku\u015ftin an ders\u00eenorkirin, b\u00fb. Ji n\u00fb ve parvekirina milk\u00ean ermeniyan ji bo gelek mirov\u00ean asay\u00ee b\u00fb te\u015fw\u00eeqek ku be\u015fdar\u00ee \u00ear\u00ee\u015fa li ser ermeniyan bibin.<\/p>\n<p><strong>Welat\u00ean ku komkoj\u00ee nas kirin<\/strong><\/p>\n<p>Enqerey\u00ea komkujiya ku di sal\u00ean 1915 \u00fb 1916&#8217;an de li dij\u00ee ermeniyan p\u00eak hat, ne weki &#8220;Komkuj\u00ee&#8221; wek\u00ee \u201ctehcir\u201d qeb\u00fbl kir. Di sala 2019&#8217;an de Almanya, Brezilya, Fransa, \u00cetalya, Kanada \u00fb Rusya \u00fb 29 welat\u00ean din komkuj\u00ee qeb\u00fbl kirin. Ji 50 eyalet\u00ean DYA 49 eyaletan komkuj\u00ee qeb\u00fbl kirin. Her sal 24&#8217;\u00ea N\u00eesan\u00ea wek\u00ee roja Komkujiya Ermeniyan t\u00ea p\u00eanasekirin. Her sal bi hezaran ermen\u00ee li Paytext\u00ea Ermen\u00eestan\u00ea li Erivan\u00ea li Kompleksa B\u00eerdariya Komkujiya Ermeniyan ango Tsitsernakaberd \u00ea li hev kom dibin \u00fb kes\u00ean di komkujiy\u00ea de hatin qetilkirin bib\u00eer tinin. Ev b\u00eerdari di heman dem\u00ea de ji bo Ermeniyan wek\u00ee &#8220;Zay\u00eena ji n\u00fbve&#8221; t\u00ea p\u00eanasekirin.<\/p>\n<p><strong>Ji komkujiya Ermeniyan bo komkujiya Kurdan<\/strong><\/p>\n<p>Ne ten\u00ea Ermeniyan para xwe ji dagirker\u00ee \u00fb \u00eari\u015f\u00ean dewlata Tirk a fa\u015f\u00eest girtine. Bi salene Kurd j\u00ee ji aliy\u00ea dewleta Tirk ve t\u00ean qetilkirin \u00fb heb\u00fbna wan t\u00ea \u00eenkar kirin. Bi salane hewl dide demograsiya her\u00eam\u00ean Kurdan biguhere \u00fb Kurdan tune bike. Heta roja \u00eero j\u00ee ev hewldan berdewam dike.<\/p>\n<p>Her pi\u015ft\u00ee \u015fer\u00ea \u00c7ard\u00earan\u00ea, \u00ead\u00ee pi\u015ft\u00ee Sefewiyan Osmaniyan dest bi komkuj\u00ee \u00fb qirkirina l idij\u00ee Kurdan kir. Komkujiya D\u00earsim\u00ea, Amed, \u00e7iyay\u00ea Agir\u00ee, Geliy\u00ea Z\u00eelan, Rob\u00fbsk\u00ee \u00fb hwd ku t\u00eade bi hezaran Kurd hatin qetilkin p\u00eak hatine.<\/p>\n<p>Ev\u00ean ku me qal kir ten\u00ea dilopek in ji s\u00fbc\u00ean dewleta Tirk \u00ean derqan\u00fbn\u00ee li dij\u00ee gel\u00ean azad\u00eexwz \u00fb a\u015ft\u00eexwaz \u00ean weke gel\u00ean Ermend\u00ee, Yewnan\u00ee, Kurd \u00fb A\u015f\u00fbr\u00ee p\u00eak aniye.<\/p>\n<p>Tev\u00ee ku li ser qirkirina Ermeniyan re 109 sal derbas b\u00fbn j\u00ee, h\u00een dewleta\u00a0 Tirk a fa\u015f\u00eest bi heman z\u00eehniyet\u00ea kar ji bo tunekirina gel\u00ea Kurd dike. Armanca Tirkiyey\u00ea tunekirina tevahiya gel\u00ea Kurd e. Lewma di yek dem\u00ea de \u00eari\u015f\u00ee, Ba\u015f\u00fbr, Bak\u00fbr \u00fb Rojavay\u00ea Kurdistan\u00ea dike \u00fb hewldana dagirkirin\u00ea dide. Di nava 4 sal\u00ean bor\u00ee de, Efr\u00een, Ser\u00eakaniy\u00ea \u00fb Gir\u00ea Sp\u00ee ji aliy\u00ea dewleta Tirk ve hatine dagirkirin. Bi seden kes qetil \u00fb ko\u00e7ber kirin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Deriya \u00c7iya\/Qami\u015flo Komkujiya Ermeniyan di destp\u00eaka sedsala 20&#8217;an de, di dema \u015eer\u00ea c\u00eehan\u00ee y\u00ea yekem (1914\u20131918) de di nav s\u00eenor\u00ean \u00cemperatoriya Osman\u00ee de p\u00eak hat. Li gor\u00ee rapor\u00ean w\u00ea dem\u00ea di komkujiy\u00ea de milyoneke Ermen\u00ee bi awayek\u00ee hov hatin qetilkirin. Di serdema daw\u00ee ya \u00cemparatoriya\u00a0 Osman\u00ee de \u00fb beriya avab\u00fbna \u00a0komara Tirkiyey\u00ea bi \u00a0107 salan, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":66988,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-66987","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-rojev"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66987","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=66987"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66987\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":66989,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66987\/revisions\/66989"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/66988"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=66987"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=66987"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=66987"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}