{"id":65361,"date":"2024-03-20T07:50:54","date_gmt":"2024-03-20T05:50:54","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=65361"},"modified":"2024-03-20T07:50:54","modified_gmt":"2024-03-20T05:50:54","slug":"15-jinen-ku-di-qada-bijisiki-de-mohra-xwe-li-diroke-dane","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=65361","title":{"rendered":"15 jin\u00ean ku di qada bij\u00ee\u015f\u00eek\u00ee de mohra xwe li d\u00eerok\u00ea dane"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ay\u015fa Sil\u00eaman\/ Qami\u015flo<\/strong><\/p>\n<p><strong>Tev zihniyeta desthilatdaran a baviksalar\u00ee ku jin di tevahiya aliy\u00ean jiyan\u00ea de di\u00e7ewisand \u00fb ew ji tevahiya maf\u00ea w\u00ea b\u00ea par dihi\u015ft, di her p\u00ea\u015fketinek\u00ea de \u015fopa jin\u00ea dihat d\u00eetin \u00fb ji bo xizmeta civak\u00ea herdem jin p\u00ea\u015feng b\u00fb. Yek ji qad\u00ean ku jinan rola xwe t\u00ea de l\u00eestin, qada pij\u00ee\u015fk\u00ee b\u00fb. Tev\u00ee \u015fert \u00fb merc\u00ean giran j\u00ee bi 10\u2019an jin di qada bi\u015f\u00eek\u00ee de mohra xwe li d\u00eerok\u00ea dane.<\/strong><\/p>\n<p><strong>Agnodes (sedsala 4&#8217;an BZ)<\/strong><\/p>\n<p>Li gor\u00ee d\u00eeroknasan yekem bij\u00ee\u015fka jin di c\u00eehan\u00ea de nav\u00ea w\u00ea Agnodis b\u00fb, \u00e7\u00eeroka w\u00ea bi gelemper\u00ee wek\u00ee efsane t\u00ea naskirin. Ev p\u00eerik \u00fb bij\u00eejka beriya zay\u00een\u00ea ye, di sedsala 4\u2019an de li At\u00eenay\u00ea jiyaye \u00fb dema ku d\u00eet ku di dema zay\u00een\u00ea de gelek jin dimirin bi bij\u00ee\u015fkiy\u00ea re eleqedar b\u00fbye.<\/p>\n<p>Di dema w\u00ea de p\u00eerik b\u00fby\u00een s\u00fbcek\u00ee sereke b\u00fb, ji ber v\u00ea yek\u00ea w\u00ea por\u00ea xwe bir\u00ee \u00fb xwe wek m\u00earek\u00ee l\u00eakir, da ku h\u00een\u00ee bij\u00ee\u015fkiy\u00ea bibe. Di heman dem\u00ea de ew ber\u00ea f\u00ear\u00ee hem\u00fb j\u00eahatiy\u00ean bij\u00eejk\u00ee y\u00ean ku ji bo zay\u00eena jinan b\u00fbb\u00fb. Di dawiy\u00ea de cezay\u00ea \u00eedam\u00ea l\u00ea hate bir\u00een, dema ku raza hate e\u015fkerekirin. L\u00ea pi\u015ft\u00ee ku xwep\u00ea\u015fandan\u00ean li dij\u00ee rej\u00eema desthilatdar derketin, qan\u00fbn hate guhertin \u00fb jin hatin dest\u00fbr kirin ku bij\u00ee\u015fkiy\u00ea bikin.<\/p>\n<p><strong>Marie Curie (1867-1934)<\/strong><\/p>\n<p>Marie Curie di ser\u00ee de wek\u00ee jinek p\u00ea\u015feng di war\u00ean f\u00eez\u00eek \u00fb k\u00eemyay\u00ea de t\u00ea zan\u00een, l\u00ea w\u00ea r\u00fby\u00ea bij\u00ee\u015fkiy\u00ea j\u00ee guherand. Curie jina yekem b\u00fb ku di sala 1903\u2019an de Xelata Nobel\u00ea ya F\u00eez\u00eek\u00ea wergirtib\u00fb. Ew \u00fb m\u00ear\u00ea xwe Pierre Curie \u00fb zanyarek din ku bi hev re radio akt\u00eev\u00eetey\u00ea ke\u015ff kirin. Di sala 1911\u2019an de pi\u015ft\u00ee ke\u015ffkirina h\u00eaman\u00ean polonium \u00fb rady\u00fbm\u00ea di sala 1898\u2019an de Xelata Nobel\u00ea ya K\u00eemyay\u00ea j\u00ee wergirtin. wan ved\u00eetinan bandorek mezin li ser war\u00ea bij\u00ee\u015fk\u00ee kir, ji ber ku rady\u00fbm r\u00ea da p\u00ea\u015fketina t\u00eer\u00eaj\u00ean X, ev yek al\u00eekariya bij\u00eejkan kir ku \u015fikestin\u00ean hest\u00ee \u00fb nexwe\u015fiy\u00ean giran \u00ean organ\u00ean hundur\u00een nas bikin.<\/p>\n<p><strong>Florence Nightingale (1820-1910)<\/strong><\/p>\n<p>Florence Nightingale yekem jina Bir\u00eetan\u00ee ya ku bi berfireh\u00ee n\u00fbjenkera hem\u015f\u00eereya n\u00fbjen t\u00ea nas\u00een. Nightingale di sala 1850\u2019\u00ee de di dema \u015eer\u00ea Kirim\u00ea de ezm\u00fbnek hem\u015f\u00eeretiy\u00ea ya berfireh bi dest xist, herwiha dema ku le\u015fker\u00ean Br\u00eetan\u00ee derman dikir li nexwe\u015fxaney\u00ean Stembol\u00ea rast\u00ee \u015fert \u00fb merc\u00ean tirsnak hat, li wir d\u00eet ku gelek ji wan ji tenduristiya neba\u015f a nexwe\u015fxaney\u00ea dimirin \u00fb ne ji bir\u00een\u00ean ku di \u015fer de bir\u00eendar b\u00fbne. V\u00ea yek\u00ea bala w\u00ea ki\u015fand ser veguhestina nexwe\u015fxan\u00ea li c\u00eehek paqij \u00fb xwe\u015f ji bo dermankirin\u00ea. Pi\u015ft\u00ee \u015fer w\u00ea ev tekn\u00eek veguhezand London\u00ea, piraniya bingeh\u00ean hem\u015f\u00eeretiy\u00ea ku \u00eero j\u00ee t\u00ea kirin \u00a0w\u00ea ava kirin.<\/p>\n<p><strong>Elizabeth Blackwell (1821-1910<\/strong><strong>)<\/strong><\/p>\n<p>Dr. Elizabeth Blackwell yekem jin b\u00fb ku bawernameya bij\u00eejk\u00ee li Dewlet\u00ean Yekb\u00fby\u00ee wergirt \u00fb w\u00ea biryar da ku bij\u00ee\u015fkiy\u00ea bixw\u00eene. Ji Blackwell re zehmet b\u00fb ku bigih\u00eeje armanca xwe, ji ber ku z\u00eadetir\u00ee 10 fakultey\u00ean bij\u00eejk\u00ee ew red kirin, herwiha zan\u00eengehek\u00ea j\u00ea xwest ku xwe bike m\u00ear da ku bikaribe bixw\u00eene, l\u00ea w\u00ea red kir. Di 1849\u2019an de Blackwell li fakulteya Bij\u00eejk\u00ee ya Cenevrey\u00ea ya li New York\u00ea hate qeb\u00fblkirin \u00fb d\u00fbv re nexwe\u015fxaneyek li New York\u00ea damezrand ku armanca w\u00ea al\u00eekariya jin \u00fb belengazan b\u00fb.<\/p>\n<p><strong>Rebecca Lee Crumpler (1831-1895)<\/strong><\/p>\n<p>Yekem jina re\u015f ya ku bawernameya bij\u00ee\u015fk\u00ee li Netew\u00ean Yekb\u00fby\u00ee digre dest. Herwiha ew 8 salan hem\u015f\u00eeretiy\u00ea dike. Pi\u015ft\u00ee \u015eer\u00ea Navxwey\u00ee Crumpler \u00e7\u00fb Ba\u015f\u00fbr da ku li mirov\u00ean koledar xwed\u00ee derkeve, pi\u015ft\u00ee ku vegeriya Boston w\u00ea tecr\u00fbbeya xwe bikar an\u00ee \u00fb tev\u00ee nijadperest\u00ee \u00fb cudahiya zayend\u00ee ya ku r\u00fb bi r\u00fb rast\u00ee w\u00ea dihat, l\u00ea w\u00ea \u015fopek e\u015fkere hi\u015ft. Di sala 1883\u2019an de w\u00ea pirt\u00fbka xwe ya referans\u00ea we\u015fand. Di c\u00eehana derman de pirt\u00fbka bi nav\u00ea &#8220;Got\u00fbb\u00eaj\u00ean Bjij\u00ee\u015fk\u00ea&#8221;.<\/p>\n<p><strong>Margaret Sanger (1879-1966)<\/strong><\/p>\n<p>Margaret Sanger r\u00ea li ber kontrolkirina zay\u00een\u00ea ya n\u00fbjen vekir. Di destp\u00eaka sedsala 20\u2019an de p\u00ea\u015f\u00ee l\u00ea girtina ducaniy\u00ea bi berfireh\u00ee peyda nedib\u00fb, ev kiryar ne exlaq\u00ee hate hesibandin. Sanger di sala 1902\u2019an de perwerdehiya xwe ya hem\u015f\u00eeretiy\u00ea qedand \u00fb di 1910\u2019an de \u00e7\u00fb New York City ku bibe \u00e7alakvanek kontrolkirina zay\u00een\u00ea \u00fb ew heya dawiya jiyana xwe xebit\u00ee .Sanger di sala1920\u2019an de li Dewlet\u00ean Yekb\u00fby\u00ee w\u00ea yekem kl\u00een\u00eek\u00ean kontrolkirina zay\u00een\u00ea vekir \u00fb di sala 1960\u2019an de 6 salan ber\u00ee mirina xwe di 86 saliya xwe de, al\u00eekariya p\u00ea\u015fketina p\u00ea\u015f\u00eel\u00eagirtina devk\u00ee ya ji bo ducaniy\u00ea kir.<\/p>\n<p><strong>Gertrude Elion (1918\u2019an-1999\u2019an)<\/strong><\/p>\n<p>Gertrude Elion biyok\u00eem\u00eest \u00fb dermansazek e ku di sala 1988\u2019an de Xelata Nobel\u00ea wergirtiye. Elion xwendina bij\u00ee\u015fkiy\u00ea hilbijart pi\u015ft\u00ee ku di 15 saliya xwe de d\u00eetib\u00fb ku \u00e7awa bap\u00eer\u00ea w\u00ea bi nexwe\u015fiya pence\u015f\u00ear\u00ea jiyana xwe ji dest dide. \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Duyem\u00een b\u00fb sedema k\u00eamb\u00fbna hejmara k\u00eemyazan\u00ean m\u00ear \u00ean ku dikarin li Dewlet\u00ean Yekb\u00fby\u00ee bixebitin \u00fb bi j\u00eahat\u00eeb\u00fbna xwe, Elion kar\u00ee derbas\u00ee v\u00ee war\u00ee bibe \u00fb derman \u00fb dermankirin\u00ean n\u00fb ji bo nexwe\u015f\u00ean pence\u015f\u00ear\u00ea p\u00ea\u015f bixe. B\u00fb sedema p\u00ea\u015fketina dermanan \u00fb p\u00ea\u015fenga ku heta roja \u00eero j\u00ee bi berfireh\u00ee t\u00ea pejirandin.<\/p>\n<p><strong>Mary Walker (1832\u2019an-1919\u2019an)<\/strong><\/p>\n<p>Di sala 1863\u2019an de Dr. Mary Walker di dema \u015eer\u00ea Navxwey\u00ee de, di Art\u00ea\u015fa Dewlet\u00ean Yekb\u00fby\u00ee de b\u00fb yekem cerrah a jin. Di sala 1855&#8217;an de ji zan\u00eengeha S\u00eerakiyus bawernameya xwe ya bij\u00eejk\u00ee wergirtiye. D\u00ea \u00fb bav\u00ea w\u00ea berxwed\u00ear b\u00fbn \u00fb ew te\u015fw\u00eeq kirin ku di temenek\u00ee pi\u00e7\u00fbk de pantilona li xwe bike \u00fb her ti\u015ft\u00ean\u00a0 ku m\u00ear dikarin bikin ew j\u00ee bike.Yekem hewldana \u00a0w\u00ea ya kar\u00ea bij\u00ee\u015fk\u00ee li gel art\u00ea\u015f\u00ea b\u00ea encam b\u00fb, ji ber ku ew jin b\u00fb, lewra w\u00ea xwe bex\u015f kir ku wek hem\u015f\u00eere kar bike. Walker pi\u015ft\u00ee \u015fer ji ber xebata w\u00ea ya ji bo l\u00ean\u00ear\u00eena bir\u00eendaran xelata Azadiy\u00ea ya Serokomariy\u00ea wergirt.<\/p>\n<p><strong>Sarah Josephine Baker (1873\u2019an-1945\u2019an)<\/strong><\/p>\n<p>Di nav gelek destkeftiy\u00ean Sarah Josephine Baker de k\u00eamkirina r\u00eajeya mirina zarokan li bajar\u00ea New York\u00ea b\u00fb. Di destp\u00eaka sedsala 20\u2019an de ew hat hilbijartin da ku bibe yekem r\u00eavebera of\u00eesa zarokan a li bajar. Li wir w\u00ea bernamey\u00ean p\u00ea\u015feng di l\u00eanih\u00ear\u00eena p\u00ea\u015f\u00eel\u00eagirtin \u00fb paqijiya bingeh\u00een de saz kir.<\/p>\n<p><strong>Mary Ingle Pennington ( 1872\u2019an-1952\u2019an) <\/strong><\/p>\n<p>pi\u015ft\u00ee ku xwendina xwe li zan\u00eengeha Bens\u00eelfaniya y\u00ea di sala 1892\u2019an de qedand, bawernameya l\u00eesans\u00ea wernegirt, ji ber ku ew jin b\u00fb. L\u00ea li \u015f\u00fbna w\u00ea belgeya j\u00eahat\u00eeb\u00fbna di k\u00eemiya y\u00ea de wergirt. V\u00ea yek\u00ea hi\u015ft ku s\u00ea salan \u015f\u00fbnde doktoriya k\u00eemiyay\u00ee ji heman zan\u00eengeh\u00ea werbigire.<\/p>\n<p><strong>Gerty Corey (1896\u2019an-1957\u2019an)<\/strong><\/p>\n<p>Di sala 1920\u2019an de Gerty bawernameya bij\u00ee\u015fk\u00ee di zan\u00eengeha Birag a ku li Almaniya y\u00ea wergirt. Pa\u015f\u00ee ew \u00fb hevj\u00een\u00ea xwe Dr. Karil Corey pi\u015ft\u00ee 2 salan ko\u00e7\u00ee Dewlet\u00ean Yekb\u00fby\u00ee b\u00fbn. Herwiha ew \u00fb hevj\u00een\u00ea xwe bi salan di l\u00eakol\u00eena bij\u00eejk\u00ee de bi hev re xebit\u00een. Di sala 1947\u2019an de Corey wek Profesora Biyok\u00eemyay\u00ea li Zan\u00eengeha Sant liw\u00ees ya bij\u00ee\u015fk\u00ee hat pejirandin.<\/p>\n<p><strong>Virginia Apgar (1909\u2019an-1974\u2019an)<\/strong><\/p>\n<p>Di sala 1952\u2019an de Virginia Apgar P\u00eevana Apgar afirand, ew p\u00eevaneke h\u00easan \u00fb bileze, ji bo nirxandina tenduristiya zarok\u00ea di xuley\u00ean yekem \u00ean pi\u015ft\u00ee zay\u00een\u00ea de. Ev p\u00eevan di war\u00ea tenduristiya zarok\u00ean n\u00fbb\u00fby\u00ee de p\u00eangavek p\u00ea\u015feng b\u00fb \u00fb \u00eero j\u00ee t\u00ea bikar an\u00een. Apgar di destp\u00eak\u00ea de plan kir ku bibe cerrah, l\u00ea di dawiy\u00ea de di war\u00ea anestehesiologiy\u00ea de pispor b\u00fb. Di 1949\u2019an de ew b\u00fb jina yekem ku waney\u00ean bij\u00ee\u015fkiy\u00ea li Zan\u00eengeha Columbia dane.<\/p>\n<p><strong>Antonia Novello (1944\u2019an)<\/strong><\/p>\n<p>Di sala 1990\u2019\u00ee de Novello yekem jina ku di Dewlet\u00ean Yekb\u00fby\u00ee de cihek\u00ee bilind di be\u015f\u00ea bij\u00ee\u015fkiy\u00ee de kar kir. Li Enst\u00eetuya Netewey\u00ee ya Tenduristiya Zarokan \u00fb P\u00ea\u015fketina Mirov\u00ee de c\u00eehek payebilind girt. T\u00eakiliya w\u00ea ya bi bij\u00eejk\u00ee re ji ezm\u00fbna w\u00ea ya kesane ya zaroktiy\u00ea derket.<\/p>\n<p><strong>Rosalind Franklin (1920\u2019an-1958\u2019an)<\/strong><\/p>\n<p>Bi l\u00eakol\u00eena xwe di p\u00ea\u015fve\u00e7\u00fbna t\u00eagih\u00ee\u015ftina DNA\u2019\u00ea de rolek gir\u00eeng l\u00eest. Di sala 1930&#8217;an de dema ku ew ciwan b\u00fb t\u00eakiliya w\u00ea bi bij\u00ee\u015fkiy\u00ea re dest p\u00ea kir, w\u00ea daxwaz\u00ean malbata xwe red kir \u00fb di sala 1941&#8217;an de ji Zan\u00eengeha Cambridge bawernameya bij\u00ee\u015fk\u00ee stend. Franklin di DNA\u2019\u00ea de avah\u00eeya cot afirand. Herwiha ew xwed\u00ee bandor\u00ean zanist\u00ee \u00fb bij\u00eejk\u00ee y\u00ean mezin b\u00fb, ew di sala 1958\u2019an de di 37 saliya xwe de jiyana xwe ji dest da.<\/p>\n<p><strong>Francoise Bar-Sinoussi (1947)<\/strong><\/p>\n<p>Sinoussi Profesora li Enst\u00eetuya Pasteur \u00fb R\u00eavebira R\u00fbmet\u00ea ya L\u00eakol\u00een\u00ea li Enst\u00eetuya Netewey\u00ee ya Tendurist\u00ee \u00fb Bij\u00eejk\u00ee li Frensa y\u00ea b\u00fb, bi be\u015fdariya w\u00ea di ved\u00eetina veyr\u00fbsa k\u00eamasiya berevaniy\u00ea ya mirov\u00ee de ku di sala 1983\u2019an de dibe sedema AIDS\u2019\u00ea t\u00ea nas\u00een. V\u00ea ved\u00eetin\u00ea al\u00eekariya bi m\u00eelyonan Nexwe\u015f\u00ean AIDS\u2019\u00ea y\u00ea kir, a ku dih\u00eale mirov jiyaneke dir\u00eajtir \u00fb saxlemtir jiyan bike, ji bo v\u00ea yek\u00ea xelata Nobel\u00ea ya bij\u00ee\u015fk\u00ea wergirtiye. Di sala 2008\u2019an de gelek pirt\u00fbk \u00fb gotar li ser v\u00ea mijar\u00ea niv\u00ees\u00eene.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ay\u015fa Sil\u00eaman\/ Qami\u015flo Tev zihniyeta desthilatdaran a baviksalar\u00ee ku jin di tevahiya aliy\u00ean jiyan\u00ea de di\u00e7ewisand \u00fb ew ji tevahiya maf\u00ea w\u00ea b\u00ea par dihi\u015ft, di her p\u00ea\u015fketinek\u00ea de \u015fopa jin\u00ea dihat d\u00eetin \u00fb ji bo xizmeta civak\u00ea herdem jin p\u00ea\u015feng b\u00fb. Yek ji qad\u00ean ku jinan rola xwe t\u00ea de l\u00eestin, qada pij\u00ee\u015fk\u00ee b\u00fb. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":65362,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-65361","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65361","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=65361"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65361\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":65363,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65361\/revisions\/65363"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/65362"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=65361"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=65361"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=65361"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}