{"id":64251,"date":"2024-02-28T08:58:09","date_gmt":"2024-02-28T06:58:09","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=64251"},"modified":"2024-05-07T13:18:09","modified_gmt":"2024-05-07T11:18:09","slug":"diroka-romana-kurdi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=64251","title":{"rendered":"D\u00eeroka romana kurd\u00ee"},"content":{"rendered":"<p><strong>Deriya \u00c7iya\/Qami\u015flo<\/strong><\/p>\n<p><strong>Roman di c\u00eehana w\u00eajey\u00ea de be\u015feke w\u00eajey\u00ee ya kevnar e \u00fb tevahiya netew\u00ean c\u00eehan\u00ea xwed\u00ee xebat\u00ean destp\u00eak\u00ea ne \u00fb di roja \u00eero de di war\u00ea roman\u00ea de li p\u00ea\u015f in. L\u00ea niv\u00eeskar\u00ean kurd ji ber re\u015fwa siyas\u00ee ya qedexekirina ziman\u00ea xwe bi dereng\u00ee pabend\u00ee xebata niv\u00ees\u00een \u00fb p\u00ea\u015fxistina romana kurd\u00ee b\u00fbne. Herwiha di sala 1935&#8217;an<\/strong> de <strong>Romana yekem\u00een ya bi ziman\u00ea Kurd\u00ee bi nav\u00ea \u201c\u015eivan\u00ea Kurd e\u201d ya <\/strong><strong>Ereb\u00ea \u015eemo <\/strong><strong>hat \u00e7apkirin<\/strong> <strong>.<\/strong><\/p>\n<p><strong>D\u00eeroka romana kurd\u00ee<\/strong><\/p>\n<p>Di gel ku d\u00eeroka romana c\u00eehan\u00ee pir kevnar e, l\u00ea bel\u00ea romana kurd\u00ee weke cureyeke w\u00eajey\u00ee dereng maye. Herwiha t\u00eakil\u00eeya v\u00ea cureya w\u00eajey\u00ee bi pex\u015fan\u00ea re j\u00ee temendir\u00eaj e, d\u00eesa ev j\u00ea re neb\u00fb al\u00eekar ku w\u00eajevan\u00ean kurd dest bi niv\u00ees\u00eena roman\u00ea bikin. Dibe ku hem peydab\u00fbna derfeta niv\u00ees\u00een\u00ea, hem j\u00ee t\u00eakil\u00eeya w\u00eajevan\u00ean kurd bi y\u00ean r\u00fbs\u00ee \u00fb ermen\u00ee re b\u00fbb\u00fb al\u00eekar di derketina v\u00ea janre \u00fb c\u00fbreya w\u00eajey\u00ee ya ku temen\u00ea w\u00ea li Ewr\u00fbpa vedigere sedsala 7\u2019an. Di gel ku roman weke ce\u015fneke w\u00eajey\u00ee ya sereke di w\u00eajeya r\u00fbs\u00ee ya pi\u015ft\u00ee \u015fore\u015fa R\u00fbs\u00ee de diyar dibe, weke ku Japharova (2001) j\u00ee bal\u00ea diki\u015f\u00eene ser. Ev celeb di nava kurdan de nedihat bikaran\u00een, ji ber w\u00ea ye ku cara yekem, di sala 1935&#8217;an de romanek kurd\u00ee derket \u00fb ew j\u00ee romana \u015eivan\u00ea Kurde ya Ereb\u00ea \u015eemo b\u00fb ku li Ermenistan\u00ea, li \u00carewan\u00ea hatiye \u00e7apkirin. H\u00eajay\u00ee gotin\u00ea ye ku ev berhem di nava civata kurd\u00ee de, tim weke yekem romana kurd\u00ee t\u00ea nasandin. L\u00ea bel\u00ea, l\u00eesteya kronoloj\u00eek ya romana kurd\u00ee ku Mamed Jemo (1989) amade kirib\u00fb, hay\u00ea me j\u00ea \u00e7\u00eadike ku ev roman \u00e7ar sal ber\u00ea, di sala 1931&#8217;\u00ea de, bi r\u00fbs\u00ee hatiye \u00e7apkirin \u00fb niv\u00eeskar\u00ea w\u00ea bi d\u00fb re ew kiriye kurd\u00ee. Di w\u00ea dem\u00ean de yekem romana ku rasterast bi kurmanc\u00ee hatiye niv\u00eesandin \u00fb \u00e7apkirin, Xat\u00ea Xanim a Eliy\u00ea Evdilrehman e ku sala 1958&#8217;an hatiye \u00e7apkirin.<\/p>\n<p>Yekem romana bi zaravay\u00ea soran\u00ee j\u00ee ku ya bi nav\u00ea \u2018Jan\u00ee Gel\u2019 a \u00cebrah\u00eem Ahmed e \u00fb di sala 1969&#8217;an de hatiye \u00e7apkirin. Di gel van agahiyan j\u00ee, niv\u00eesandina romana ya bi kurd\u00ee heta pi\u015ft\u00ee sala 1980&#8217;\u00ea j\u00ee di nava niv\u00eeskar\u00ean kurd de neb\u00fb adet. Pi\u015ft\u00ee ku rew\u015fenb\u00eer \u00fb siyasetmedar\u00ean kurd pi\u015ft\u00ee c\u00fbntaya 1980&#8217;\u00ea ya ji Bakur\u00ea Kurdistan\u00ea \u00fb Tirkiy\u00ea ber bi Ewropay\u00ea, \u00ead\u00ee mirov kar\u00eeb\u00fb behsa tevgereke gi\u015ft\u00ee ya w\u00eajey\u00ee bikiraya. Lewre, weke p\u00ea\u015feng\u00ean xwe y\u00ean destp\u00eaka sedsala 20&#8217;an, rew\u015fenb\u00eer\u00ean kurd \u00e7alakiy\u00ean w\u00eajey\u00ee \u00fb gir\u00eaday\u00ee ziman\u00ea kurd\u00ee weke \u00e7alakiy\u00ean \u00eedeoloj\u00eek di nava xebat\u00ean xwe de bi c\u00eeh kirin. Herwiha di w\u00ea serdem\u00ea de hejmara berhem\u00ean ku bi kurd\u00ee hatine \u00e7apkirin, ji ni\u015fka ve z\u00eade b\u00fb.<\/p>\n<p><strong>Bandora rew\u015fa siyas\u00ee ya kurdan li ser roman\u00ea<\/strong><\/p>\n<p>Ji ber rastiya kurdan a ku weke komek etn\u00eek di nav \u00e7ar netewdewlet\u00ean weke; Tirkiy\u00ea, \u00ceran, \u00ceraq \u00fb S\u00fbriy\u00ea de hatine dabe\u015fkirin, romana kurd\u00ee b\u00fbye am\u00fbra diyarkirina v\u00ea rastiy\u00ea. Romana kurd\u00ee, bi taybet\u00ee j\u00ee ji aliy\u00ea \u015f\u00eawey\u00ea ve t\u00eara xwe di bin bandora vegotina roman\u00ea ya van welatan de maye. L\u00ea ji aliy\u00ea babet\u00ea ve, xwe ji v\u00ea vegotin\u00ea d\u00fbr kirib\u00fb. Di heman dem\u00ea de vegotin\u00ean siyas\u00ee \u00fb civak\u00ee ku li ser civaka kurdan hatine ferzkirin, di romana kurd\u00ee de r\u00ea li ber curbicuriy\u00ea vekiriye. Ji ber ku civak mijara roman\u00ea ya sereke ye, ango jiyana mirov bi xwe bi saz\u00ee an adet\u00ean civak\u00ean cuda re di nava hevbandoriyeke b\u00earawestan de ye, guher\u00een\u00ean civak\u00ee li ser roman\u00ea xwed\u00ee bandoreke mezin b\u00fbn.<\/p>\n<p>Di civak\u00ean Rojhilata Nav\u00een de ge\u015fb\u00fbna roman\u00ea ji aliyek\u00ee ve, bi guher\u00een\u00ean civak\u00ee y\u00ean hundir\u00een \u00fb derketina takekesiy\u00ea ve j\u00ee gir\u00eaday\u00ee ye. L\u00ea li Rojhilata Nav\u00een kevne\u015fopiya romana Rojavay\u00ee wek cureyek\u00ee di belavb\u00fbna vegotineke wisa de roleke mezin l\u00eestiye. Di gel ku romana kurd\u00ee bandor ji derbasb\u00fbna vegotina roman\u00ea ya Rojavay\u00ee ya ber bi Rojhilata Nav\u00een girtiye j\u00ee, ji aliyek\u00ee din ve j\u00ee \u015f\u00eawe, weke \u015f\u00eawaz\u00ea netew\u00ee bi p\u00ea\u015f ve ketiye ku ev \u015f\u00eawey\u00ea roman\u00ea, ji aliy\u00ea Jameson (1986) weke taybetmendiya w\u00eajeya \u201cc\u00eehana s\u00eayem\u201d hatiye pejirandin. Bi rast\u00ee, ji bo ku kurd xwe weke neteweyek ku li ser kok\u00ean xwe y\u00ean \u00e7and\u00ee cih girtiye, romana kurd\u00ee b\u00fbye \u00e7avkaniyek gir\u00eeng.<\/p>\n<p><strong>Di d\u00eerok\u00ea de hin roman\u00ean kurd\u00ee ji romanniv\u00ees\u00ean kurd.<\/strong><\/p>\n<p>Romana yekem ya ku bi kurd\u00ee hatiye \u00e7apkirin \u015eivan\u00ea Kurd e \u00a0Ereb\u00ea \u015eemo ye.<\/p>\n<p>Di heman dem\u00ea de, yekem romana ku rasterast bi kurmanc\u00ee hatiye niv\u00eesandin Xat\u00ea Xanim a Eliy\u00ea Evdilrehman e d\u00eeroka w\u00ea vedgere sala 1958\u2019an. Bi gi\u015ft\u00ee, hejmara romanniv\u00ees\u00ean ku heta niha hay\u00ea me ji wan \u00e7\u00eab\u00fbye 104 romanv\u00eesin \u00fb hejmara roman\u00ean kurmanc\u00ee y\u00ean ku heta niha hay\u00ea me ji wan \u00e7\u00eab\u00fbye j\u00ee 197 roman in. H\u00eajay\u00ee bi b\u00eerxistin\u00ea ye ku di 75 salan de 197 roman\u00ean kurmanc\u00ee hatine \u00e7apkirin. Herwiha di sal\u00ean 1940&#8217;\u00ee de \u00fb sal\u00ea 1970&#8217;\u00ee \u00a0tu roman\u00ean kurmanc\u00ee nehatine \u00e7apkirin. Di sala 1980&#8217;\u00ee, ji bil\u00ee Ereb\u00ea \u015eemo, Eliy\u00ea Evdirehman, M\u00eeroy\u00ea Esed, Heciy\u00ea Cind\u00ee \u00fb Se\u00eed\u00ea \u00cebo romanniv\u00ees\u00ean kurmanc\u00eeax\u00eav derneketine. Di w\u00ea dem\u00ea de j\u00ee, heta sala 1980&#8217;\u00ee hejmara romanniv\u00eesan 5 \u00fb hejmara roman\u00ean kurd\u00ee j\u00ee 12 b\u00fbn. Heta sala 1990&#8217;\u00ea hejmara romanniv\u00eesan b\u00fbne 14 \u00fb hejmara roman\u00ean kurmanc\u00ee heta sala 1990&#8217;\u00ee 27 roman b\u00fbn. Kurd\u00ean sovyet\u00ea ber\u00ee kurd\u00ean din dest bi niv\u00eesandina romanan kirine, weke Ereb\u00ea \u015eemo, Eliy\u00ea Evdirehman \u00fb Haciy\u00ea Cind\u00ee. Di heman dem\u00ea de piraniya romanniv\u00ees\u00ean kurd li Sw\u00ead\u00ea bi c\u00eeh b\u00fbne \u00fb roman\u00ean xwe li wir niv\u00eesandine. Weke Mehmed Uzun, Lale\u015f Qaso, Lokman Polat, Mahm\u00fbd Baks\u00ee, Sil\u00eaman Dem\u00eer, B\u00fbb\u00ea Eser, Mustafa Aydogan, Bav\u00ea Naz\u00ea \u00fb hwd&#8230;<\/p>\n<p>Yekem romana ku ji aliy\u00ea kurd\u00ean Ewropay\u00ea ve hatiye \u00e7apkirin romana Xan\u00ea, \u00a0ku ji aliy\u00ea romanniv\u00ees Bir\u00eendar ve di sala 1982\u2019an de hatiye \u00e7apkirin.<\/p>\n<p>H\u00eajay\u00ee gotin\u00ea ye ku niv\u00eeskar\u00ea kurd y\u00ea ku her\u00ee pir berhem di war\u00ea roman\u00ea de bi kurmanc\u00ee dane, Mehmed Uzun \u00fb Lokman Polat in \u00fb herduyan j\u00ee heryek\u00ee ji wan 8 roman niv\u00eesandine. Pi\u015ft\u00ee wan j\u00ee, Mezher Bozan 7 roman niv\u00eesandine \u00fb Meden\u00ee Ferho j\u00ee 7 roman p\u00ea\u015fk\u00ea\u015f\u00ee kurdan kirine. Herwiha hejmara we\u015fanxaney\u00ean ku roman\u00ean kurd\u00ee \u00fb kurmanc\u00ee \u00e7ap kirine, bi qas\u00ee ku hay\u00ea me j\u00ea heye, ji 50 \u00e7apxaneyan derbas b\u00fbye. Bi qas\u00ee ku em dizanin, 11 we\u015fanxaney\u00ean kurd\u00ee li Sw\u00ead\u00ea bi c\u00eeh b\u00fbne j\u00ee ev in: N\u00fbdem, Roja N\u00fb, Orfeus, Apec, Helwest, Sara, Welat, Pelda, J\u00eendan, Newroz, Kurdistan. Pi\u015ft\u00ee sala 1990\u2019\u00ee, ji nav we\u015fanxaney\u00ean kurdan \u00ean ku li Bakur\u00ea Kurdistan \u00fb Tirkiy\u00ea \u00a0bi c\u00eeh b\u00fbne, 12 we\u015fanxaneyan di ber berhem\u00ean din re roman j\u00ee \u00e7ap kirine j\u00ee ev in: Doz, S\u00ee\/M\u00eer\/Elma, Avesta, P\u00ear\u00ee, Aram, Berf\u00een, Belk\u00ee, Bajar, Veng, L\u00ees, Do, Ronah\u00ee. Herwiha we\u015fanxaneya ku her\u00ee pir roman \u00e7apkirine, P\u00ear\u00ee ye ku 18 roman l\u00ea hatine \u00e7apkirin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Deriya \u00c7iya\/Qami\u015flo Roman di c\u00eehana w\u00eajey\u00ea de be\u015feke w\u00eajey\u00ee ya kevnar e \u00fb tevahiya netew\u00ean c\u00eehan\u00ea xwed\u00ee xebat\u00ean destp\u00eak\u00ea ne \u00fb di roja \u00eero de di war\u00ea roman\u00ea de li p\u00ea\u015f in. L\u00ea niv\u00eeskar\u00ean kurd ji ber re\u015fwa siyas\u00ee ya qedexekirina ziman\u00ea xwe bi dereng\u00ee pabend\u00ee xebata niv\u00ees\u00een \u00fb p\u00ea\u015fxistina romana kurd\u00ee b\u00fbne. Herwiha di [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":64253,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-64251","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64251","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=64251"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64251\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":64254,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64251\/revisions\/64254"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/64253"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=64251"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=64251"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=64251"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}