{"id":63394,"date":"2024-02-04T10:14:56","date_gmt":"2024-02-04T08:14:56","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=63394"},"modified":"2024-02-04T10:14:56","modified_gmt":"2024-02-04T08:14:56","slug":"pesvecuna-zanisti-ya-kurdan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=63394","title":{"rendered":"P\u00ea\u015fve\u00e7\u00fbna zanist\u00ee ya Kurdan"},"content":{"rendered":"<p>Bip\u00ea\u015fxistina zanistiy\u00ea ji aliy\u00ea zanistvan\u00ean Kurd ve; B\u00eaguman xwezaya Kurdistan\u00ea, ji ber\u00ea \u00fb p\u00ea\u015f ve xwezayeke wisan ge\u015f \u00fb xwe\u015f b\u00fbye ku hertim zanist \u00fb \u015fax\u00ean w\u00ea t\u00ea de ge\u015f b\u00fbne \u00fb berep\u00ea\u015f \u00e7\u00fbne. T\u00ea d\u00eetin ku di k\u00fbrahiya d\u00eerok\u00ea de herdem zanistvan ji nava Kurdan derketine \u00fb di gelek waran de zanist bi p\u00ea\u015f ve birine.<\/p>\n<p>Di van dem\u00ean dawiy\u00ea de Sosyolog\u00ea Fars El\u00ee \u015eer\u00eeet\u00ee (1933-1977) li ser xebata zanay\u00ean Kurd rawestiyaye \u00fb gotiye: \u015earistaniya Yewnan\u00ea koka xwe digeh\u00eene zanay\u00ean Kurd.<\/p>\n<p>Ji dema Kurd\u00ean Gut\u00ee \u00fb \u00cemperatoriya Med\u00ea heta dema \u00ceslamiyet\u00ea j\u00ee, zanistvan\u00ean mezin ji Kurdan rab\u00fbne, xasma j\u00ee di Serdema Z\u00ear\u00een a \u00ceslam\u00ea de pir t\u00eane d\u00eetin.<\/p>\n<p><strong>Tabletek\u00ee Gutiyan, Bi ziman\u00ea Akadiyan ve niv\u00eesand\u00eeye<\/strong><\/p>\n<p>Muz\u00eekolog\u00ea bi nav\u00fbdeng Ziryab t\u00eala 5&#8217;an li \u00fbd\u00ea z\u00eade kir \u00fb yekem car bi pirtikek\u00ee \u00ealo li \u00fbd\u00ea da. W\u00ee bandoreke mezin li muz\u00eeka Spanya kir \u00fb weke damezr\u00eaner\u00ea kevne\u015fopiya muz\u00eeka Endulus\u00ee t\u00ea nas\u00een.<\/p>\n<p>D\u00eenewer\u00ee, (z. 815- m. 896) di Sedsala 9&#8217;an de li ser astronomiy\u00ea, girtina ber\u00ea roj\u00ea, lajwerd, riweknas\u00ee, erdn\u00eegar\u00ee, matemat\u00eek, d\u00eerok \u00fb wek\u00ee din pir xebat kiriye \u00fb pirt\u00fbk niv\u00eesiye. Pirt\u00fbka w\u00ee ya her\u00ee navdar Kitab el-Nebat e li ser Riweknas\u00eey\u00ea ye \u00fb 8 c\u00eeld e, ji ber w\u00ee yek\u00ea weke &#8220;Bav\u00ea riweknasiy\u00ea&#8221; t\u00ea nas\u00een.<\/p>\n<p>D\u00eenewer\u00ee xwediy\u00ea \u00c7avd\u00ear\u00eeya astronomiy\u00ea b\u00fb ku ew \u00e7avd\u00ear\u00eeya n\u00eazik\u00ee du sed sal hatiye xebitandin.<\/p>\n<p>Bruno Silberberg (L\u00eakol\u00eener\u00ea Alman) ji bo D\u00eenewer\u00ee dib\u00eaje; Pi\u015ft\u00ee l\u00eakol\u00een\u00ean hezar sal\u00ee, b\u00eahtir ji pirt\u00fbk\u00ean D\u00eescorides \u00fb Teofrastos y\u00ean Gr\u00eakan s\u00fbd dihate wergirtin. L\u00ea di v\u00ea mijar\u00ea de berhema D\u00eenewer\u00ee ji aliy\u00ea agah\u00ee \u00fb naverok\u00ea ve berfirehtir e. D\u00eenewer\u00ee ne ten\u00ea aliy\u00ea nebatan y\u00ean xuya dike, aliy\u00ea wan y\u00ean tib\u00ee, xwarin\u00ea \u00fb hem\u00fb taybetmendiy\u00ean din tar\u00eef dike. Hem\u00fbyan tasn\u00eef dike \u00fb \u015fert \u00fb merc\u00ean l\u00ea \u015f\u00een dibin \u00fb digihin tar\u00eef dike. Berhema D\u00eenewer\u00ee ji berhem\u00ean Dioscorides \u00fb Teofrastos y\u00ean yewnan ku wan j\u00ee li ser netaban niv\u00eesaniye berfinehtir e.<\/p>\n<p>F\u00eelozof\u00ea navdar y\u00ea Rojhilata Kurdistan\u00ea \u00cebn Quteybe (z. 828 &#8211; m. 885) li ser hed\u00ees\u00ean Mihemed, tefs\u00eera Qur&#8217;an\u00ea, d\u00eerok \u00fb f\u00eelolojiy\u00ea gellek\u00ee berhem\u00ean giring niv\u00eesiye.\u015eihabed\u00een\u00ea Suhrewerd\u00ee (z. 1155 &#8211; m. 1191) damezr\u00eaner\u00ea \u00ce\u015fraq\u00eet\u00eey\u00ea ye, felsefeya Rojhilata nav\u00een ya \u00ceslam\u00ea de f\u00eelozof\u00ea her\u00ee bandordar e. Bi fikr \u00fb raman\u00ean xwe r\u00ea li p\u00ea\u015f piraniya f\u00eelozof\u00ean misilman \u00fb gelek f\u00eelozof\u00ean Ewropay\u00ee vekiriye.<\/p>\n<p>Felsefevan\u00ea navdar Am\u00eed\u00ee (z. 1156 &#8211; m. 1233) li ser felsef\u00ea, mentiq \u00fb fiqih\u00ea n\u00eazik\u00ee s\u00ee berhem niv\u00eesiye, Am\u00eed\u00ee bi xwe ji bajar\u00ea Amed\u00ea ye ji ber w\u00ea yek\u00ea Am\u00eed\u00ee t\u00eaye nas kirin. D\u00eesa ji Amed\u00ea \u00cebn el-Ezraq (z. 1116 &#8211; m. 1176) ku ji Farq\u00een\u00ea b\u00fb pirt\u00fbkek bi nav\u00ea Tar\u00eex\u00ee Meyafarkin (D\u00eeroka Meyafarq\u00een) bi ziman\u00ea ereb\u00ee diniv\u00eese \u00fb t\u00ea de behsa D\u00eeroka Farq\u00een\u00ea \u00fb d\u00eeroka dewlet\u00ean kurdan dike.<\/p>\n<p>Di sedsala 13&#8217;an de Fexred\u00een\u00ea Exlat\u00ee li bajar\u00ea Bedl\u00ees\u00ea ji bo astronomiy\u00ea resetxanek\u00ee ava dike. Exlat\u00ee xebat\u00ean xwe bi zanyar\u00ea fars bi Nes\u00eered\u00een\u00ea T\u00fbs\u00ee ve dike.<\/p>\n<p>Fiz\u00eekvan\u00ea kurd \u00cesma\u00eel\u00ea Ciz\u00eer\u00ee bingeha zanistiya Robot \u00fb S\u00eebernet\u00eek\u00ea, di Sedsala 12&#8217;an de av\u00eat. El-Ciz\u00eer\u00ee pirt\u00fbkek bi nav\u00ea K\u00eetab ul-H\u00eeyel (Pirt\u00fbka Huneran) niv\u00eesiye \u00fb t\u00ea de digel n\u00eegaran, behsa \u00e7\u00eakirina 50 am\u00fbr\u00ean mekan\u00eek\u00ea j\u00ee kiriye. Her\u00e7iqas pirt\u00fbka w\u00ee ya orj\u00eenal xwe negihandibe dema me ya niha j\u00ee, l\u00ea kopyaya 15 ji wan xwe gehandine roja me, deh ji wan berhem\u00ean w\u00ee, di m\u00fbzey\u00ean Ewropay\u00ea de, 5 j\u00ee di m\u00fbzey\u00ean Tirkiye de li Stenbol\u00ea di m\u00fbzeya Suleymaniye \u00fb Topkap\u0131y\u00ea de ne. Pirt\u00fbka El-Ciz\u00eer\u00ee ji \u015fe\u015f be\u015fan p\u00eak t\u00ea. Di be\u015fa p\u00ea\u015f\u00een de deh tar\u00eef\u00ean cuda y\u00ean di derbar\u00ea \u00e7\u00eakirina saet\u00ean av\u00ea de hene. Di be\u015fa duyem de derbar\u00ea \u00e7\u00eakirina hin firaqan deh tar\u00eef\u00ean cuda hene. Di be\u015fa s\u00eayem de ji bo \u00e7\u00eakirina mis\u00een \u00fb am\u00fbr\u00ean destnim\u00eaj\u00ea \u00fb tasan, deh tar\u00eef\u00ean cuda hene. Di be\u015fa \u00e7arem de di derbar\u00ea \u00e7\u00eakirina hewz, fiskiye \u00fb \u00e7\u00eakirina otomat\u00ean muz\u00eek\u00ea de deh tar\u00eef hene. Di be\u015fa p\u00eancem de p\u00eanc tar\u00eef\u00ean di derbar\u00ea am\u00fbr\u00ean ku ava \u00e7al\u00ean ne gelek k\u00fbr \u00fb agahiy\u00ean ava z\u00eadekirina \u00e7emek\u00ee de hene. Di be\u015fa \u015fe\u015fem de p\u00eanc tar\u00eef\u00ean derbar\u00ea \u015fikl\u00ean ku na\u015fibin hev \u00fb agahiy\u00ean \u00e7\u00eakirin hene. Bi kurtas\u00ee di pirt\u00fbka w\u00ee de agahiy\u00ean di derbar\u00ea saeta av\u00ea, aman \u00fb avhilav\u00eaj\u00ean xwekar \u00fb otomat\u00eek, am\u00fbr\u00ean avdana ji robar \u00fb cokan, am\u00fbr\u00ean l\u00eadan \u00fb jen\u00eena xwekar \u00fb otomat\u00eek a bil\u00fbr\u00ea de hene.<\/p>\n<p><strong>Saeta f\u00eel\u00ea a El-Ciz\u00eer\u00ee<\/strong><\/p>\n<p>W\u00eaneyek ji pirt\u00fbka El-ciz\u00eer\u00ee, Diyagrama mak\u00eeney\u00ean bi h\u00eaza hilki\u015f\u00eena av\u00ea, (Ev li Stenbol\u00ea ye)<\/p>\n<p><strong>\u00c7\u00eakirina El-Ciz\u00eer\u00ee ya ji bo rakirina av\u00ea<\/strong><\/p>\n<p>Ji malbata \u00cebnul Es\u00eer ku bi xwe ji Ciz\u00eer\u00ea b\u00fbn, (Mecded\u00een, El\u00ee \u00fb Diyad\u00een) s\u00ea bira hers\u00ea j\u00ee niv\u00eeskar\u00ean serdema nav\u00een y\u00ean \u00ceslam\u00ea b\u00fbn. Ji van birayan y\u00ean navdar El\u00ee ibn el-Es\u00eer e ku bi berhema xwe ya bi nav\u00ea &#8220;El Kam\u00eel f\u00ee tar\u00eex&#8221; t\u00ea nas kirin. El\u00ee ev\u00ee pirt\u00fbka xwe di navbera sal\u00ean 1230-1231&#8217;an li bajar\u00ea M\u00fbsil\u00ea niv\u00eesiye.<\/p>\n<p>\u00cebn Xelikan (z. 1211 &#8211; m. 1282) niv\u00eeskar\u00ea b\u00eeyograf\u00eey\u00ea ye li pey xwe pirt\u00fbka xwe ya bi nav\u00ea Mirina Zadegan ku t\u00ea de qala jiyana 865 kesan dike h\u00ee\u015ftiye.<\/p>\n<p>\u015eemsed\u00een\u00ea \u015eehrez\u00fbr\u00ee li ser felsefe \u00fb tib\u00ea, xebitiye \u00fb felsefeya \u015eihabed\u00een\u00ea Suhrewerd\u00ee ya \u00ee\u015fraq\u00eet\u00eey\u00ea berdewam kiriye, li pey xwe p\u00eanc berhem h\u00ee\u015ftiye.<\/p>\n<p>Eb\u00fblfida fermandar\u00ea Dewleta Ey\u00fbbiyan b\u00fb li ser xweza, d\u00eerok \u00fb astronomiy\u00ea xebat kiriye. Kratera Eb\u00fblfida ya li ser heyv\u00ea bi nav\u00ea Eb\u00fblfida ve hatiye binavkirin. Du berhem\u00ean w\u00ee y\u00ean giring hene, yek Muxtasar\u00fb Tarix\u00eel Be\u015fer a d\u00eerok\u00ea ye \u00fb ya din j\u00ee Teqw\u00eem\u00fbl Buldan e ku ji 28 be\u015fan p\u00eak t\u00ea \u00fb li ser erdn\u00eegar\u00eey\u00ea ye.<\/p>\n<p>Niv\u00eeskar \u00fb d\u00eerokzan\u00ea Frans\u00ee Cara de Vaux (z. 1867 &#8211; m. 1953), Ji bo Eb\u00fblfida dib\u00eaje &#8220;Ew bi fermandariya xwe \u00fb bi biriqandina p\u00ean\u00fbsa xwe, h\u00eaza \u015f\u00fbran di bin\u00ea s\u00eeya p\u00eanus\u00ea de hi\u015ft.&#8221;<\/p>\n<p>Hunermend\u00ea kurd Mehm\u00fbd\u00ea Kurd\u00ee, di Sedsala 15&#8217;an de j\u00eeyaye \u00fb gelek berhem\u00ean gir\u00eeng \u00ean cuda afirandiye, ew berhem\u00ean w\u00ee niha li gelek welatan bi piran\u00ee li Ewropay\u00ea t\u00eane d\u00eetin. Hem\u00ee berhem\u00ean w\u00ee bi kurd\u00ee t\u00eaye nas kirin.<\/p>\n<p>Di sedsala 17&#8217;an de j\u00ee Ehmed\u00ea Xan\u00ee li ser erdn\u00eegar\u00ee \u00fb astronom\u00eey\u00ea pirt\u00fbkek\u00ee bi ziman\u00ea kurd\u00ee bi nav\u00ea Erd\u00ea Xweda diniv\u00eese \u00fb t\u00ea de behsa Gerst\u00earkan dike. L\u00ea mixabin ku ev berhema Xan\u00ee negihi\u015ftiye dest\u00ea me.<\/p>\n<p>Ebdurehman Kurd\u00ee ( m. 1655) li ser matemat\u00eek \u00fb zanist\u00ean din pirt\u00fbk niv\u00eesiye. Di derbar\u00ea jiyana Ebdurehman Kurd\u00ee de z\u00eade agah\u00ee tuneye.<\/p>\n<p>\u00cebrah\u00eem Heq\u00ee Erzirom\u00ee (z. 1703 &#8211; m. 1780) di Medresey\u00ean Kurd\u00ee xwendiye zanyarek\u00ee gir\u00eeng e. Erzirom\u00ee li ser astronom\u00ee, sosyoloj\u00ee \u00fb fiz\u00eek\u00ea xebitiye. pirt\u00fbka w\u00ee ya navdar Mer\u00eefetname ye. Erzirom\u00ee t\u00ea de qala pergala roj\u00ea kiriye.<\/p>\n<p>Ji pirt\u00fbka Mer\u00eefetnam\u00ea ya Erzirom\u00ee (Nex\u015feya dinyay\u00ea)<\/p>\n<p>Di sedsala 19&#8217;an de Melay\u00ea Erwas\u00ea pirt\u00fbkek bi ziman\u00ea kurd\u00ee li ser tib\u00ea niv\u00eesandiye, Erwas\u00ee di pirt\u00fbka xwe de qala nexwe\u015fiyan dike \u00fb derman\u00ea her nexwe\u015fiy\u00ea \u00fb \u00e7\u00eakirina dermanan j\u00ee dib\u00eaje.<\/p>\n<p>Evdirehman\u00ea Axtep\u00ee li ser fiqih, mentiq, tib, felsefe \u00fb astronomiy\u00ea xebat kiriye. Pirt\u00fbka Axtep\u00ee ya li ser astronomiy\u00ea hatiye niv\u00eesandin Axtep\u00ee t\u00ea de tevgera st\u00eark, h\u00eev, roj \u00fb ya exteran \u015firove dike, herwiha Evdirehman\u00ea Axtep\u00ee gutlek di reng\u00ea dinyay\u00ea de ji dara g\u00fbz\u00ea \u00e7\u00eakiriye \u00fb li ser\u00ea parzem\u00eenan j\u00ee daye n\u00ee\u015fandan. Pirt\u00fbkek\u00ee Axtep\u00ee j\u00ee li ser tib\u00ea, yek j\u00ee li ser felsef\u00ea ye \u00fb du c\u00eeld e<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bip\u00ea\u015fxistina zanistiy\u00ea ji aliy\u00ea zanistvan\u00ean Kurd ve; B\u00eaguman xwezaya Kurdistan\u00ea, ji ber\u00ea \u00fb p\u00ea\u015f ve xwezayeke wisan ge\u015f \u00fb xwe\u015f b\u00fbye ku hertim zanist \u00fb \u015fax\u00ean w\u00ea t\u00ea de ge\u015f b\u00fbne \u00fb berep\u00ea\u015f \u00e7\u00fbne. T\u00ea d\u00eetin ku di k\u00fbrahiya d\u00eerok\u00ea de herdem zanistvan ji nava Kurdan derketine \u00fb di gelek waran de zanist bi p\u00ea\u015f [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":63395,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-63394","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63394","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=63394"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63394\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":63396,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63394\/revisions\/63396"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/63395"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=63394"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=63394"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=63394"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}