{"id":56812,"date":"2023-07-16T08:50:25","date_gmt":"2023-07-16T06:50:25","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=56812"},"modified":"2023-07-16T08:50:25","modified_gmt":"2023-07-16T06:50:25","slug":"lozan-qirkirina-sedsale","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=56812","title":{"rendered":"LOZAN, QIRKIRINA SEDSAL\u00ca"},"content":{"rendered":"<p><strong>Demhat Tolhildan<\/strong><\/p>\n<p>Bi Peymana Lozan\u00ea ya ku sedsal ber\u00ea p\u00eak hat, di 24\u2019\u00ea T\u00eermeha 1923\u2019an de gel\u00ea Kurd ji aliy\u00ea pergala c\u00eehan\u00ea ya hegemon\u00eek ve nehat naskirin \u00fb hate tunekirin. Ji Lozan\u00ea heta niha li ser gel\u00ea Kurd pol\u00eet\u00eekaya \u00eemha \u00fb qirkirin\u00ea t\u00ea me\u015fandin. Di van sedsal\u00ean daw\u00ee de hem\u00fb h\u00eaz\u00ean navnetewey\u00ee ji bo qirkirina Kurdan her cure pi\u015ftgir\u00ee dane. \u00cero di siyaseta navnetewey\u00ee de Kurd \u00fb maf\u00ean wan nay\u00ean naskirin, di her firsend\u00ea de \u00eemha li ser Kurdan t\u00ea ferzkirin. Di sedsala Lozan\u00ea de dema ku Kurdan li dij\u00ee qirkirin\u00ea li ber xwe dan, s\u00eestema navnetewey\u00ee j\u00ee xebat\u00ean xwe y\u00ean ji bo temamkirina qirkirina Kurdan didom\u00eene.<\/p>\n<p>Peymana Lozan\u00ea ku di 24\u2019\u00ea T\u00eermeha 1923\u2019an de p\u00eak hat, weke peymaneke ku \u00e7aren\u00fbsa gel\u00ean li v\u00ea erdn\u00eegariy\u00ea dij\u00een bi taybet\u00ee gel\u00ea Kurd diyar kir, di d\u00eerok\u00ea de hate niv\u00eesandin. Bi s\u00eenor\u00ean n\u00fb y\u00ean pi\u015ft\u00ee \u00cemparatoriya Osman\u00ee hatin afirandin, ne ten\u00ea erd\u00eengar\u00ee, civak j\u00ee par\u00e7e b\u00fbn. Di bingeha v\u00ea par\u00e7eb\u00fbn\u00ea de gel\u00ea Kurd \u00fb Kurdistan heb\u00fb. Di Peymana Lozan\u00ea de gel\u00ea Kurd nehat naskirin \u00fb hate tunekirin. Dewlet\u00ean herem\u00ea, bi taybet\u00ee j\u00ee dewleta Tirk, ji nezaniya Kurdan cesaret girtin, her ku ji dest\u00ea wan hat, Kurdan di qirkirin\u00ea re derbaskirin. Pi\u015ft\u00ee Lozan\u00ea gel\u00ea Kurd ji aliy\u00ea siyas\u00ee, \u00e7and\u00ee \u00fb f\u00eez\u00eek\u00ee ve di nava qirkirin\u00ea de ma. Kiryar\u00ean her\u00ee hovane y\u00ean qirkirin \u00fb komkujiy\u00ean ku d\u00eerok\u00ea heta niha d\u00eetiye, ji aliy\u00ea gel\u00ea Kurd ve hatiye jiy\u00een. Gel\u00ea Kurd li hember\u00ee van pol\u00eet\u00eekay\u00ean qirkirin\u00ea y\u00ean sed sal\u00ee bi berxwedaneke b\u00ea eman bersiv da \u00fb li ber xwe dide.<\/p>\n<p>Mirovat\u00ee bi \u015fer\u00ea c\u00eehan\u00ea ket sedsala 20\u2019an. \u015eer\u00ea c\u00eehan\u00ea y\u00ea yekem di navbera sal\u00ean 1914 \u00fb 1918\u2019an de p\u00eak hat. Ev \u015fer li her\u00eam\u00ean ku \u00cemparatoriya Osman\u00ee l\u00ea serdest b\u00fb \u00fb li erdn\u00eegariya Ewr\u00fbpay\u00ea p\u00eak hat. Li aliyek\u00ee \u015fer\u00ea \u00cengil\u00eestan-Fransa-\u00cetalya- R\u00fbsya li aliy\u00ea din Elmanya-Osman\u00ee-Awistralya- Macar\u00eestan\u00ea cih girt. Di encama \u015fer de \u00eemparatoriy\u00ean Osman\u00ee \u00fb Aw\u00fbst\u00fbrya-Macaristan ji hev belav b\u00fbn \u00fb netewe-dewlet\u00ean n\u00fb derketin hol\u00ea. P\u00eavajoya guhertina s\u00eenoran demek dir\u00eaj girt. Di v\u00ea heyam\u00ea de di navbera dewletan de li ser masey\u00ea di bin nav\u00ea muzakerey\u00ean a\u015ftiy\u00ea de peyman hatin kirin. Di peyman\u00ean ku ji bo Rojhilata Nav\u00een \u00fb Mezopotamyay\u00ea hatin kirin, ji bo Kurdistan\u00ea plan\u00ean cuda hatin \u00e7\u00eakirin. Erdn\u00eegariya Kurdan a ku di sala 1639\u2019an de bi peymana Qesir-\u00ee \u015e\u00eer\u00een di navbera \u00eemparatoriy\u00ean Sefew\u00ee \u00fb Osman\u00ee de b\u00fb du par\u00e7e, di sedsala 20\u2019an de bi peymanan b\u00fb \u00e7ar par\u00e7e. Di 10\u2019\u00ea Tebaxa 1920\u2019an de Sevr, 24\u2019\u00ea T\u00eermeha 1923\u2019an de Lozan, 5\u2019\u00ea Hez\u00eerana 1926\u2019an de bi peymana Enqerey\u00ea Kurdistan di navbera \u00e7ar dewletan de hate parvekirin. Di nava van peymanan de ya ku \u00e7aren\u00fbsa Kurdan diyar dike Peymana Lozan\u00ea ye. Ji ber ku n\u00fbner\u00ean gel\u00ea Kurd di Lozan\u00ea de cih negirtin. N\u00eaz\u00eekatiya siyaseta navnetewey\u00ee ya li hember\u00ee gel\u00ea Kurd e\u015fkere b\u00fb. Li Lozan\u00ea qet behsa Kurdan nehat kirin \u00fb pa\u015fguh kirin.<\/p>\n<p>Gel\u00ea Kurd \u00ea bi hezaran sal in li Mezopotamyay\u00ea jiyaye \u00fb xwed\u00ee \u00e7anda her\u00ee k\u00fbr e, b\u00fbye qurbaniya berjewendiy\u00ean dewlet\u00ean hegemon. Heb\u00fbna Kurdan di nava pergala hegemon a n\u00fb de cih negirt. Li erdn\u00eegariya Kurdistan\u00ea ti ti\u015ft wek\u00ee ber\u00ea nabe. Ji bo Kurdan civaka her\u00ee kevn a erdn\u00eegariy\u00ea w\u00ea p\u00eavajoya \u00eemha, \u00eenkar \u00fb qirkirin\u00ea destp\u00ea bike. H\u00eaz\u00ean hegemon\u00eek \u00ean ku bi dewleta Tirk a n\u00fb avab\u00fby\u00ee li hev kirin, w\u00ea misogerkirina ku ti maf ji gel\u00ea Kurd re ney\u00ea day\u00een. Bi taybet\u00ee h\u00eaz\u00ean emperyal\u00eest \u00ean bi p\u00ea\u015fengiya dewleta \u00cengil\u00eestan\u00ea bi pol\u00eet\u00eekaya par bike, per\u00e7e bike \u00fb huk\u00fbm bike qirkirina Kurdan \u00eemze kirib\u00fbn. \u00cad\u00ee gel\u00ea Kurd di qada navnetewey\u00ee de nedihat naskirin \u00fb di war\u00ea siyas\u00ee de behsa Kurdan nedib\u00fb. Dest\u00fbr dan dewlet\u00ean her\u00eam\u00ea, bi taybet\u00ee j\u00ee dewleta Tirk ku qirkirina Kurdan p\u00eak b\u00eenin. Hem\u00fb c\u00eehan w\u00ea Kurdan bi ten\u00ea bih\u00eale. Di siyaseta c\u00eehan\u00ea de kes\u00ee Kurd nedid\u00eetin \u00fb bi Kurdan re hevalt\u00ee nedikir. Gel\u00ea Kurd weke gel b\u00ea par\u00eazer bi xwe re ma. Ger \u00eero j\u00ee behsa pirsgir\u00eaka Kurd a ku sedsal\u00ea berdewam dike, m\u00eemar\u00ea v\u00ea yek\u00ea h\u00eaz\u00ean navnetewey\u00ee ne. Tu dewletek\u00ean her\u00eam\u00ea b\u00eay\u00ee pi\u015ftgiriya navnetewey\u00ee nikar\u00eeb\u00fb qirkirina Kurdan p\u00eak b\u00eene.<\/p>\n<p>Dewlet\u00ean n\u00fb y\u00ean ku pi\u015ft\u00ee peymana Lozan\u00ea li her\u00eam\u00ea hatiye ava kirin, w\u00ea xwe li ser qirkirina Kurdan te\u015fe bikin. Hem\u00fb p\u00eakhatey\u00ean netewey\u00ee y\u00ean dewlet\u00ean Iraq, \u00ceran \u00fb S\u00fbriyey\u00ea, bi taybet\u00ee j\u00ee dewleta Tirk, w\u00ea li ser esas\u00ea tunekirina gel\u00ea Kurd karekter\u00ea xwe bi dest bixin. Di hem\u00fb makezagon\u00ean ku hatin amadekirin de cih nadin Kurdan. Ji niha \u00fb p\u00ea ve her ti\u015ft li ser nav\u00ea Kurd \u00fb Kurdistan\u00ea w\u00ea qedexe bihata d\u00eetin. Di demokras\u00ee \u00fb nirx\u00ean \u00e7and\u00ee y\u00ean bi gi\u015ft\u00ee behsa wan t\u00ean kirin de ferzkirina yek netewey\u00ea j\u00ee w\u00ea derkeve p\u00ea\u015f. Di demokrasiya sedsala n\u00fb de ziman, \u00e7and \u00fb heb\u00fbna Kurdan w\u00ea bihata qedexekirin. \u00cad\u00ee ti kes\u00ee nikar\u00eeb\u00fb li ser nav\u00ea gel\u00ea Kurd siyaset\u00ea bike. Ger Kurdan siyaset bikirana, w\u00ea weke band\u00ee, serhild\u00ear, cudaxwaz bihatana p\u00eanasekirin \u00fb qetl\u00eeam\u00ean wan ferz bihatana d\u00eetin. Dewleta Tirk bi hincetan dixwest bi art\u00ea\u015fa xwe re li dij\u00ee her\u00eam\u00ean Kurdan seferan p\u00eak b\u00eene. Li dij\u00ee gel\u00ea Kurd \u015ferek\u00ee qirkirin\u00ea dab\u00fb destp\u00eakirin. Di navbera sal\u00ean 1923-1938\u2019an de gel\u00ea Kurd di qirkirinek\u00ea re derbas dibe. Di v\u00ea serdem\u00ea de her \u00e7iqas gel\u00ea Kurd bi 28 serhildanan hewl da xwe bipar\u00eaze j\u00ee encam neguher\u00ee.<\/p>\n<p>Dewleta Tirk komkujiy\u00ean mezin li ser gel\u00ea Kurd p\u00eak an\u00ee, hem\u00fb h\u00eaza art\u00ea\u015f\u00ea \u00fb bi pi\u015ftgiriya navnetewey\u00ee bi xwe re bir. Kurdistan ji n\u00fb ve hate dagirkirin. Hem\u00fb p\u00ea\u015feng\u00ean gel\u00ea Kurd \u00fb y\u00ean tevl\u00ee serhildan\u00ea b\u00fbne hatin darvekirin. Teroreke tam w\u00ea li ser Kurdistan\u00ea bihata kirin. Bi milyonan Kurd w\u00ea bi awayek\u00ee hovane b\u00ean qetilkirin. Y\u00ean ku ji komkujiy\u00ea sax mab\u00fbn j\u00ee w\u00ea ji xaka xwe b\u00ean derxistin \u00fb mi\u015fext kirin. Dema ku p\u00eakan\u00een\u00ean her\u00ee hovane y\u00ean d\u00eerok\u00ea li ser erdn\u00eegariya Kurdistan\u00ea dihatin kirin, h\u00eaz\u00ean navnetewey\u00ee w\u00ea bi b\u00eadeng\u00ee li v\u00ea qirkirin\u00ea tema\u015fe bikin. Tev\u00ee bang\u00ean hem\u00fb n\u00fbner\u00ean Kurdan, h\u00eaz\u00ean navnetewey\u00ee y\u00ean ku deng dernexistin j\u00ee w\u00ea her cure pi\u015ftgiriy\u00ea bidin dewleta Tirk.<\/p>\n<p>\u00cecar di sed sal\u00ean Peymana Lozan\u00ea de ji bo Kurdan \u00e7i guher\u00ee? Bi rast\u00ee j\u00ee di war\u00ea siyaseta navnetewey\u00ee de ti\u015ftek neguheriye. Tev\u00ee hem\u00fb r\u00eaxistinb\u00fbn \u00fb t\u00eako\u015f\u00eena azadiy\u00ea ya gel\u00ea Kurd, h\u00eaz\u00ean navnetewey\u00ee h\u00ea j\u00ee stat\u00fbyek\u00ea nadin Kurdan \u00fb weke gel nas nakin. \u00cero li Rojava p\u00eavajoyeke \u015fore\u015fger\u00ee diqewime. Di nava h\u00eazeke koal\u00eesyon\u00ea de ku gelek dewlet\u00ean navnetewey\u00ee j\u00ee di nav de ne, Kurd h\u00eaza her\u00ee \u00e7alak in. Di \u015fer\u00ea li dij\u00ee \u00e7etey\u00ean DAI\u015e\u2019\u00ea de aktor\u00ea sereke tevgera azadiya Kurd b\u00fb. Tev\u00ee \u015fore\u015fa deh sal\u00ean derbasb\u00fby\u00ee j\u00ee Kurd di war\u00ea siyas\u00ee de nehatine naskirin. \u00cero Kurd ji bo ti civ\u00eeneke navnetewey\u00ee ya ji bo bidaw\u00eekirina \u015fer\u00ea li S\u00fbriy\u00ea t\u00ea lidarxistin nay\u00ean vexwendin. Weke sedsala bor\u00ee, armanca hem\u00fb hevd\u00eetinan j\u00ee tunekirina destkeftiy\u00ean Kurdan \u00fb r\u00eagirtina li p\u00ea\u015fketina demokrat\u00eek e. \u00cero dewleta Tirk li her der\u00ea \u00ear\u00ee\u015f\u00ee gel\u00ea Kurd dike, l\u00ea ti h\u00eazeke navnetewey\u00ee deng\u00ea xwe dernaxe. Di dema ku bajar\u00ean weke Efr\u00een, Ser\u00eakaniy\u00ea \u00fb Gir\u00ea Sp\u00ee hatin dagirkirin, dewleta Tirk ji h\u00eaz\u00ean navnetewey\u00ee pi\u015ftgiriy\u00ea digre. D\u00eesa dema li \u00e7iyay\u00ean Kurdistan\u00ea li dij\u00ee ger\u00eela her cure \u00e7ek\u00ean qedexekir\u00ee bi kar t\u00eenin, h\u00eaz\u00ean navnetewey\u00ee deng\u00ea xwe dernaxin. Axa Ba\u015f\u00fbr\u00ea Kurdistan\u00ea t\u00ea dagirkirin, c\u00eehan d\u00eesa b\u00eadeng dim\u00eene. Li Bakur\u00ea Kurdistan\u00ea her roj Kurd rast\u00ee pol\u00eet\u00eekay\u00ean qirkirin\u00ea t\u00ean, l\u00ea d\u00eesa dinya s\u00ea meym\u00fbnan dil\u00eeze.<\/p>\n<p>Dewleta Tirk evqas cesareta ku hem\u00fb r\u00eagez\u00ean \u015fer pa\u015fguh dike, ji ku t\u00eene? Helbet ev komkuj\u00ee bi desteka h\u00eaz\u00ean navnetewey\u00ee p\u00eak t\u00ean. Di van sed sal\u00ean daw\u00ee de Kurdan bi giran\u00ee Lozan\u00ea terikandine \u00fb heb\u00fbna xwe domandine. Kurd\u00ean ku li Lozan\u00ea j\u00ee nav\u00ean wan hatin qedexekirin, d\u00eesa rab\u00fbn ser piyan. Bi taybet\u00ee bi Tevgera Azadiya Kurd re ev 50 sal in Kurd ji n\u00fb ve zind\u00ee b\u00fbne. Gel\u00ea Kurd \u00eero xwed\u00ee hi\u015fmendiyeke r\u00eaxistinb\u00fby\u00ee, siyas\u00ee, civak\u00ee \u00fb r\u00eaxistin\u00ee ye. Li gel serkeftina Kurdan j\u00ee mirov nikare bib\u00eaje ku xeteriya ku bi Lozan\u00ea destp\u00ea kir bi daw\u00ee b\u00fbye. Ev rastiyek e ku di sedsala n\u00fb de p\u00eavajoyeke dijwartir \u00fb \u00e7alaktir li benda Kurdan e.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Demhat Tolhildan Bi Peymana Lozan\u00ea ya ku sedsal ber\u00ea p\u00eak hat, di 24\u2019\u00ea T\u00eermeha 1923\u2019an de gel\u00ea Kurd ji aliy\u00ea pergala c\u00eehan\u00ea ya hegemon\u00eek ve nehat naskirin \u00fb hate tunekirin. Ji Lozan\u00ea heta niha li ser gel\u00ea Kurd pol\u00eet\u00eekaya \u00eemha \u00fb qirkirin\u00ea t\u00ea me\u015fandin. Di van sedsal\u00ean daw\u00ee de hem\u00fb h\u00eaz\u00ean navnetewey\u00ee ji bo qirkirina [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":56813,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-56812","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-rojev"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56812","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56812"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56812\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56814,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56812\/revisions\/56814"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/56813"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56812"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56812"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56812"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}