{"id":31123,"date":"2020-07-24T08:40:44","date_gmt":"2020-07-24T06:40:44","guid":{"rendered":"http:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=31123"},"modified":"2020-07-24T08:40:44","modified_gmt":"2020-07-24T06:40:44","slug":"lozan-plansaziya-tinekirina-civaka-kurd-e","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=31123","title":{"rendered":"Lozan plansaziya tinekirina civaka Kurd e"},"content":{"rendered":"<p><em><strong>Mihemed \u015eah\u00een<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Peymana Lozan\u00ea, plansaziya tinekirina civaka kurd \u00fb Kurdistan\u00ea ye, plansaziya tinekirina \u00e7anda Rojhilata Nav\u00een a hezar salane, plansaziya talankirina dewlemendiya mad\u00ee \u00fb manev\u00ee ya hem\u00fb civakan e.<\/p>\n<p>Konferansa Lozan\u00ea ji h\u00eala Ingil\u00eestan, Fransa, Italya \u00fb Japonyay\u00ea ve t\u00ea lidarxistin. Yewnan\u00eestan, Tirkiye, Romanya \u00fb Yogoslavya t\u00ean vexwendin. Di mijar\u00ean her\u00eama Trakya \u00fb Kendav\u00ean Stenbol\u00ea de Bulgar\u00eestan \u00fb R\u00fbsya j\u00ee tevil\u00ea n\u00eeqa\u015fan dibin. Di hinek mijaran de n\u00ear\u00een\u00ean Portek\u00eez \u00fb Bel\u00e7\u00eeqay\u00ea j\u00ee t\u00ean girtin. Emer\u00eeka ten\u00ea weke \u00e7avd\u00ear tevil\u00ea konferans\u00ea dibe.<\/p>\n<p>Konferans di 20\u2019\u00ea mijdara 1922\u2019de dest p\u00ea dike. Ji ber hinek nakokiyan \u00fb lihevnekirinan di 4\u2019\u00ea sibata 1923\u2019an de bi awayeke b\u00ea encam bi daw\u00ee dibe.<\/p>\n<p>Erdn\u00eegariya bermahiya osmaniyan a ku kurd \u00fb tirk t\u00eade dijiyan weke \u201cM\u00eesak\u00ee M\u00eel\u00ee\u201d hatib\u00fb p\u00eanasekirin. M.Kemal soz dab\u00fb kurdan, heta ev erdn\u00eegar\u00ee hem\u00fb rizgar nebe d\u00ea peymana a\u015ftiy\u00ea ney\u00ea \u00eemzekirin. Erdn\u00eegariya \u201cM\u00eesak\u00ee M\u00eel\u00ee\u201d hem\u00fb nehatib\u00fb rizgarkirin l\u00ea M.Kemal, \u00cesmet \u00cenonu \u00fb heval\u00ean xwe dixwestin peymana Lozan\u00ea \u00eemze bikin. Ji bo karibin \u00eemze bikin p\u00eadiv\u00ee bi b\u00eadengkirina kurd\u00ean muxal\u00eef heb\u00fb.<\/p>\n<p>M.Kemal ji bo wek\u00eel\u00ean kurd \u00fb muxal\u00eef\u00ean din hem\u00fbyan ji mecl\u00ees\u00ea tasfiye bike di 1\u2019\u00ea n\u00eesana 1923\u2019an de mecl\u00ees\u00ea fesih dike \u00fb p\u00eavajoya hilbijartinan dide destp\u00eakirin. Di hilbijartinan de wek\u00eel\u00ean kurdan hem\u00fb ji h\u00eala M.Kemal ve t\u00ean diyarkirin. Bi kurtah\u00ee wek\u00eel\u00ean ku ji h\u00eala M.Kemal ve t\u00ean diyarkirin b\u00ea hemd\u00ea gel bi gel didin qeb\u00fblkirin \u00fb li gor\u00ee dil\u00ea xwe mecl\u00eeseke bey\u00ea muxal\u00eefan ava dikin. Mecl\u00eesa n\u00fb li ser h\u00eem \u00fb hi\u015fmendiya \u00cet\u00eehat Terak\u00ee ya fa\u015f\u00eest a n\u00eejadperest t\u00ea avakirin.<\/p>\n<p>Mecl\u00eesa ku endam\u00ean w\u00ea bi dest\u00ean M.Kemal t\u00ean diyarkirin heta sala 1927\u2019an li ser kar dim\u00eene. Di bingeha hi\u015fmendiya fa\u015f\u00eest \u00fb qirker a komara Tirkiyey\u00ea de hi\u015fmendiya w\u00ea mecl\u00ees\u00ea heye. Makezagona 1921\u2019an a ku xweseriya kurdan nas dikir bi dest\u00ea w\u00ea mecl\u00ees\u00ea t\u00ea rakirin. Makezagona 1924\u2019an ku \u00eenkar \u00fb tinekirina civaka kurd esas digre bi dest\u00ea w\u00ea mecl\u00ees\u00ea t\u00ea niv\u00eesandin. Di p\u00eavajoya serhildana \u015e\u00eax Se\u00eed de biryara qirkirina kurdan ji h\u00eala w\u00ea mecl\u00ees\u00ea ve t\u00ea dayin, plansaziy\u00ean qirkirin \u00fb tinekirina civaka kurd \u00fb hwd. bi dest\u00ea w\u00ea mecl\u00ees\u00ea t\u00ean amadekirin.<\/p>\n<p>M.Kemal \u00fb heval\u00ean xwe pi\u015ft\u00ee ku mecl\u00eesa Tirkiyey\u00ea li gor\u00ee dil\u00ea xwe n\u00fb dikin di 23\u2019y\u00ea n\u00eesana 1923\u2019an de ji n\u00fb ve tevil\u00ea n\u00eeqa\u015f\u00ean konferansa Lozan\u00ea dibin. Di encama dayina gelek taw\u00eezan de di 24\u2019\u00ea t\u00eermeha 1923\u2019an de peymana Lozan\u00ea t\u00ea \u00eemzekirin. Ten\u00ea di mijara Kerk\u00fbk \u00fb M\u00fbsil\u00ea de dewleta tirk \u00fb Ingil\u00eestan li hev nakin \u00fb \u00e7areserkirina w\u00ea mijar\u00ea dih\u00ealin dem\u00ean p\u00ea\u015f.<\/p>\n<p>Peymana ku di 24\u2019\u00ea t\u00eermeha 1923\u2019an de li Lozan\u00ea t\u00ea \u00eemzekirin bi taybet ji bo civaka kurd \u00fb Kurdistan\u00ea \u00fb ji bo hem\u00fb civak\u00ean Rojhilata Nav\u00een di sed sala daw\u00een de encam\u00ean gelek giran derxistin hol\u00ea. Pergala Kapital\u00eest bi peymana Lozan\u00ea Rojhilata Nav\u00een li gor\u00ee berjewendiy\u00ean xwe d\u00eezayn dike, bingeha hiq\u00fbq\u00ee \u00fb siyas\u00ee ya pergala Modern\u00eeteya Kapital\u00eest ava dike \u00fb li ser civakan dide ferzkiririn. Am\u00fbr\u00ea wan\u00ea her\u00ee xurt avakirina dewlet\u00ean etn\u00eek\u00ee y\u00ean dijmin\u00ean gelan b\u00fbn.<\/p>\n<p>Di destp\u00eak\u00ea de sermayeya Ingil\u00eez \u00fb Cuhiyan di Rojhilata Nav\u00een de li ser dewlemendiy\u00ean ser erd \u00fb bin erd r\u00fbdin\u00ean. D\u00fbre j\u00ee Emperyal\u00eezma Emer\u00eekay\u00ea t\u00ea li ser singa civakan r\u00fbdin\u00ea \u00fb b\u00eehn li wan di\u00e7ik\u00eene. Dewlemendiya hezar salan a mad\u00ee \u00fb manev\u00ee ya Rojhilata Nav\u00een bi dest\u00ea wan t\u00ea talankirin. Dostan\u00ee \u00fb biratiya civakan a hezar salan bi dest\u00ea wan h\u00eazan t\u00ea tinekirin. Ew h\u00eaz\u00ean dagirker \u00fb talanker dest\u00ea civakan dikin qirika hev\u00fbd\u00fb \u00fb li wan tema\u015fe dikin. Keng\u00ea dib\u00eenin zirar digih\u00eeje berjewendiy\u00ean wan w\u00ea dem\u00ea weke hekem derdikevin ser dik\u00ea \u00fb li gor\u00ee berejewendiy\u00ean xwe te\u015fe didin civakan.<\/p>\n<p>Erdn\u00eegariya Kurdistan\u00ea di sala 1639\u2019an de di peymana Qesra \u015e\u00ear\u00een de b\u00fb qurbaniy\u00ea berjewendiy\u00ean dewlet\u00ean Osman\u00ee \u00fb Sefaviyan \u00fb cara yekem\u00een b\u00fb du par\u00e7e. \u00a0Di peymana Lozan\u00ea de j\u00ee b\u00fb qurbaniy\u00ea berjewendiy\u00ean dewlet\u00ean kapital\u00eest \u00fb b\u00fb \u00e7ar par\u00e7e. Bi ser de her par\u00e7eyek li gor\u00ee berjewendiy\u00ean pergala xwe ya kapital\u00eest xistin bin dagirkeriya dewleteke etn\u00eek\u00ee. Bi kurtah\u00ee civaka kurd \u00fb erdn\u00eegariya Kurdistan\u00ea xistin \u00e7armix\u00ea. Ev dihat wateya tinekirina civaka kurd \u00fb tinekirina Kurdistan\u00ea.<\/p>\n<p>Di w\u00ea serdem\u00ea de dewleta Ingil\u00eestan\u00ea h\u00eaza hegomon a c\u00eehan\u00ea b\u00fb. Siyaseta Rojhilata Nav\u00een wan diyar dikir. Di heman dem\u00ea de di siyaseta navnetewey\u00ee de j\u00ee bandorker b\u00fbn. Ya ku civaka kurd \u00fb Kurdistan av\u00eatib\u00fbn \u00e7armix\u00ea \u00fb bi tineb\u00fbn\u00ea re r\u00fb bi r\u00fb hi\u015ftib\u00fb siyaseta Ingil\u00eez a berjewend\u00ee par\u00eaz \u00fb qirker bi xwe b\u00fb.<\/p>\n<p>Di encama n\u00eeqa\u015f\u00ean li ser Kerk\u00fbk \u00fb M\u00fbsil\u00ea de dewleta tirk pa\u015fve gav av\u00eat \u00fb her du baj\u00ear di bin m\u00eat\u00eengeriya Ingil\u00eezan de hi\u015ftin. Di encama bazara dayina wan her du bajaran de dewleta Ingil\u00eez \u00e7av\u00ean xwe ji qirkirin, w\u00earankirin \u00fb talankirina dewleta tirk \u00ean li bak\u00fbr\u00ea Kurdistan\u00ea re girtin. Ten\u00ea \u00e7av\u00ea xwe negirtin dem bi dem di wan qirkirinan de bi hem\u00fb h\u00eaza xwe pi\u015ftgiriya dewleta tirk kir.<\/p>\n<p>Civaka kurd di \u015fer\u00ea yekem\u00een \u00ea c\u00eehan\u00ea de \u00fb di \u015fer\u00ea avakirina komara n\u00fb de baweriya xwe bi biratiya tirkan an\u00ee b\u00fb \u00fb bi hem\u00fb h\u00eaza xwe di wan \u015feran de li gel civaka tirk \u00fb civak\u00ean Anatolyay\u00ea cih girtib\u00fb. L\u00ea pi\u015ft\u00ee serkeftina w\u00ee \u015fer\u00ee de di peymana avakirina komar\u00ea de kurd tine b\u00fbn. Weke her car\u00ee carek din bi \u00eexanet\u00ea r\u00fb bir \u00fb mab\u00fbn. M.Kemal \u00ea ku soz \u00fb bext dab\u00fb kurdan \u00fb heta peymana Lozan\u00ea qala wekheviya civaka tirk \u00fb kurd dikir, ji bo civaka kurd qala pergala xweseriy\u00ea dikir \u00ead\u00ee pi\u015fta xwe dab\u00fb kurdan.<\/p>\n<p>Bi \u00eemzekirina peymana Lozan\u00ea re ji bo kurdan p\u00eavajoyeke gelek dijwar a xw\u00een\u00ee dest p\u00ea dike. P\u00eavajoya \u00eenkar, qirkirin \u00fb tinekirin\u00ea dest p\u00ea dike. Civaka kurd tine t\u00ea hesibandin, nav\u00ea w\u00ea, nav\u00ea welat\u00ea w\u00ea, ziman\u00ea w\u00ea, \u00e7anda w\u00ea, d\u00eeroka w\u00ea hem\u00fb t\u00ean qedexekirin. Bi kurtah\u00ee ti\u015ft\u00ean ayd\u00ea kurdan hem\u00fb t\u00ean redkirin \u00fb qedexekirin. Daxwaz\u00ean civaka kurd y\u00ean her\u00ee rewa bi tundiy\u00ean her\u00ee mezin \u00fb bi qirkirin\u00ean her\u00ee dijwar t\u00ean bers\u00eevandin. Zilm \u00fb zordariy\u00ean ser civaka kurd, ku\u015ftin \u00fb qirkirina kurdan, talan \u00fb w\u00earankirina Kurdistan\u00ea weke siyaseteke her\u00ee me\u015fr\u00fb t\u00ea me\u015fandin. Dewlemendiy\u00ean civaka kurd \u00ean mad\u00ee \u00fb manev\u00ee hem\u00fb t\u00ean xespkirin, talankirin \u00fb tinekirin. Bi hi\u015fmendiya pergala m\u00eat\u00eengeriy\u00ea \u00fb bi hiq\u00fbqeke taybet Kurdistan t\u00ea bir\u00eavebirin. Nav\u00ea hiq\u00fbqa taybet carna dibe \u201cplansaziya Islehkirina \u015eerq\u00ea\u201d, carna dibe \u201cQan\u00fbn\u00ean T\u00fbncel\u00ee\u201d, carna j\u00ee dibe \u201cTed\u00eep \u00fb Tenk\u00eel\u201d, \u201cRew\u015fa awarte\u201d.<\/p>\n<p>B\u00eaguman siyaseta m\u00eat\u00eengeriy\u00ea ten\u00ea bi talan, w\u00earan \u00fb qirkirinan ve gir\u00eaday\u00ee nam\u00eene. Di heman dem\u00ea de bi te\u015fe \u00fb formata civak\u00ee j\u00ee dil\u00eezin \u00fb civaka kurd di nava xwe de par\u00e7e par\u00e7e dikin. Di encama par\u00e7e par\u00e7e kirin\u00ea de li gor\u00ee xwe te\u015fe didin civaka kurd. Kurd\u00ea b\u00ea kok, \u00a0b\u00ea reh \u00fb b\u00ea civak diafir\u00eenin. Kurd\u00ea ji xwe \u00fb ji civaka xwe re biyan\u00ee, kurd\u00ea hevkar\u00ea xwe, \u00eexanetkar\u00ea gel\u00ea xwe \u00fb welat\u00ea xwe, kurd\u00ea tesl\u00eemkar \u00fb xizmetkar\u00ea xwe diafir\u00eenin. Bi kurtah\u00ee peymana Lozan\u00ea plansaziya tinekirina heq\u00eeqeta kurd Kurdistan\u00ea ye. Bi par\u00e7ekirina civaka kurd re heq\u00eeqeta civaka kurd j\u00ee par\u00e7e par\u00e7e dikin.<\/p>\n<p>Pergala modern\u00eeteya kapital\u00eest bi peymana Lozan\u00ea r\u00ea li dewleta tirk a etn\u00eek\u00ee ya yek yek par\u00eaz vekir \u00fb bi dest\u00ea w\u00ea her du derg\u00fb\u015f\u00ean \u00e7and \u00fb civakan Kurdistan \u00fb Anatolya kirin goristana \u00e7and \u00fb civakan. 52 civak \u00fb \u00e7and kirin qurban\u00ea yek civak, yek \u00e7and \u00fb yek ziman\u00ee. Di encama siyaseta yek par\u00eaz de hem\u00fb d\u00eenam\u00eek\u00ean civak\u00ean Tirkieyey\u00ea y\u00ean berxwed\u00ear yek bi yek hatin tinekirin. Muxal\u00eef yek bi yek hatin tasfiyekirin.<\/p>\n<p>Ji \u00eemzekirina peymana Lozan\u00ea vir ve 97 sale Rojhilata Nav\u00een b\u00fbye gola xw\u00een\u00ea. Sedema hem\u00fb komkuj\u00ee \u00fb trajediy\u00ean her\u00ee mezinan, sedema hem\u00fb talan \u00fb w\u00earankeriy\u00ean her\u00ee hovane, sedema hem\u00fb b\u00eabext\u00ee \u00fb \u00eexanet\u00ean ku li Rojhilata Nav\u00een p\u00eakhatine peymana Lozan\u00ea bi xwe ye. Peymana Lozan\u00ea ji bo civak\u00ean Rojhilata nav\u00een defikek mezin b\u00fb. \u00c7ar dewlet\u00ean dagirker\u00ean Kurdistan\u00ea j\u00ee kirin nobedar\u00ea w\u00ea defik\u00ea.<\/p>\n<p>Di p\u00eavajoya ku hem\u00fb civak\u00ean Anatolyay\u00ea yek bi yek hatib\u00fbn b\u00eadengkirin \u00fb gav bi gav ber bi tineb\u00fbn\u00ea ve di\u00e7\u00fbn de, di p\u00eavajoya ku hem\u00fb d\u00eenam\u00eek\u00ean civaka kurd \u00ean civak\u00ee hatib\u00fbn tinekirin \u00fb b\u00eehn li civaka kurd hatib\u00fb \u00e7ikandin de berxwedana Tevgera Azadiya Kurd weke bers\u00eevek\u00ea derket hol\u00ea.<\/p>\n<p>Tevgera Azadiya Kurd bi berxwedana xwe ya 40 sal\u00ean daw\u00een plansaziya Modern\u00eeteya Kapital\u00eest peymana Lozan\u00ea b\u00ea wate kir. Daw\u00ee li par\u00e7eb\u00fbna civaka kurd \u00fb par\u00e7eb\u00fbna erdn\u00eegariya Kurdistan\u00ea an\u00ee. Di encama berxwedana 40 salan de \u015eore\u015fa Rojava b\u00fbye h\u00eav\u00eeya hem\u00fb civakan. Rojava b\u00fbye qada \u00a0nefes girtina civak\u00ean Rojhilata Nav\u00een \u00fb c\u00eehan\u00ea. Parad\u00eegamaya R\u00eaber\u00ea Gel\u00ea Kurd Modern\u00eeteya Demokrat\u00eek weke alternatifeke her\u00ee \u00a0xurt ji civakan re b\u00fbye h\u00eav\u00ee .<\/p>\n<p>\u015eore\u015fa Rojava n\u00ee\u015fan da ku jehrkuja Modern\u00eeteya Kapital\u00eest \u00a0Modern\u00eeteya Demokrat\u00eek e.<\/p>\n<p>A\u015ft\u00ee \u00fb aramiya Rojhilata Nav\u00een bi serkeftina Modern\u00eeteya Demokrat\u00eek p\u00eakan e.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mihemed \u015eah\u00een Peymana Lozan\u00ea, plansaziya tinekirina civaka kurd \u00fb Kurdistan\u00ea ye, plansaziya tinekirina \u00e7anda Rojhilata Nav\u00een a hezar salane, plansaziya talankirina dewlemendiya mad\u00ee \u00fb manev\u00ee ya hem\u00fb civakan e. Konferansa Lozan\u00ea ji h\u00eala Ingil\u00eestan, Fransa, Italya \u00fb Japonyay\u00ea ve t\u00ea lidarxistin. Yewnan\u00eestan, Tirkiye, Romanya \u00fb Yogoslavya t\u00ean vexwendin. Di mijar\u00ean her\u00eama Trakya \u00fb Kendav\u00ean Stenbol\u00ea [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":30406,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-31123","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-quncik-nivis"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31123","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=31123"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31123\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31124,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31123\/revisions\/31124"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/30406"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=31123"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=31123"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=31123"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}