{"id":238106,"date":"2026-06-28T07:59:20","date_gmt":"2026-06-28T05:59:20","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=238106"},"modified":"2026-06-28T07:59:20","modified_gmt":"2026-06-28T05:59:20","slug":"ji-sere-cihane-ye-yekemin-heta-ye-seyemin-guhertina-strateji-u-siyaseta-cihane","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=238106","title":{"rendered":"Ji \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Yekem\u00een heta y\u00ea S\u00eayem\u00een: Guhertina stratej\u00ee \u00fb siyaseta c\u00eehan\u00ea"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ronah\u00ee Sad\u00fbn<\/strong><\/p>\n<p><strong>Stratejiy\u00ean \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Yekem, Duyem \u00fb niha j\u00ee y\u00ea S\u00eayem ji hev cuda dibin. Di \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Yekem de, art\u00ea\u015fan bi giran\u00ee di xendekan de \u015fer dikirin, l\u00ea stratejiya \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Duyem li ser tevgera bilez, \u00eari\u015f\u00ean hevbe\u015f \u00fb karan\u00eena teknolojiy\u00ea sekin\u00ee. Di y\u00ea S\u00eayem\u00een de j\u00ee stratej\u00ee guhertina s\u00eestem\u00ean sedsal\u00ea \u00fb p\u00ea\u015fketina kap\u00eetal\u00eezma mal\u00ee li hember\u00ee ya p\u00ea\u015fesaz\u00ee ye. <\/strong><\/p>\n<p><strong>\u015eer\u00ea c\u00eehan\u00ea y\u00ea yekem\u00een <\/strong><\/p>\n<p>\u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ee y\u00ea Yekem yek ji mezintir\u00een \u00fb xw\u00eenr\u00eajtir\u00een \u015fer\u00ean d\u00eeroka mirovahiy\u00ea b\u00fb. Ev \u015fer di 28\u2019\u00ea T\u00eermeha 1914\u2019an de dest p\u00ea kir \u00fb heta 11\u2019\u00ea Mijdara 1918\u2019an dom kir. Sedema sereke ya destp\u00eaka \u015fer ku\u015ftina Ar\u015f\u00eeduk Franz Ferdinand li Saraybosnay\u00ea b\u00fb. L\u00ea bel\u00ea, reqabeta di navbera h\u00eaz\u00ean mezin, \u00e7ekan \u00fb peyman\u00ean le\u015fker\u00ee de roleke gir\u00eeng di destp\u00eaka w\u00ea de l\u00eest. \u015eer bi giran\u00ee li Ewropay\u00ea hate kirin, l\u00ea bandor\u00ean w\u00ea li Afr\u00eeka, Rojhilata Nav\u00een \u00fb dever\u00ean din \u00ean c\u00eehan\u00ea belav b\u00fbn. Bi m\u00eelyonan le\u015fker \u00fb siv\u00eel be\u015fdar\u00ee \u015fer b\u00fbn, bajar \u00fb gund hatin w\u00earankirin \u00fb mirov\u00ean b\u00eaguneh gelek \u00ea\u015f ki\u015fandin. Di encama v\u00ee \u015fer\u00ee de t\u00ea texm\u00eenkirin ku 16 heta 20 milyon mirov jiyana xwe ji dest dan \u00fb z\u00eadetir\u00ee 20 milyon kes bir\u00eendar b\u00fbn. Van windahiy\u00ean w\u00earanker li gelek welatan b\u00fbn sedema guhertin\u00ean siyas\u00ee, abor\u00ee \u00fb civak\u00ee. Di 11\u2019\u00ea Mijdara 1918\u2019an de, agirbestek hate \u00eemzekirin \u00fb bi ferm\u00ee \u015fer bi daw\u00ee kir. Pi\u015ft\u00ee w\u00ea di sala 1919\u2019an de, Peymana Versailles (Versay\u00ea) hate \u00eemzekirin ku \u015fert\u00ean a\u015ftiy\u00ea destn\u00ee\u015fan kir. Her \u00e7end v\u00ea peyman\u00ea \u015fer bi daw\u00ee an\u00ee j\u00ee, bend\u00ean w\u00ea pa\u015f\u00ea b\u00fbn yek ji sedem\u00ean sereke y\u00ean destp\u00eakirina \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Duyem\u00een. Ji ber v\u00ea yek\u00ea, \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Yekem di d\u00eerok\u00ea de wek\u00ee \u015ferek\u00ee xw\u00een\u00ee \u00fb bi bandor t\u00ea zan\u00een ku bandor\u00ean w\u00ea \u00eero j\u00ee di d\u00eerok \u00fb siyaseta c\u00eehan\u00ea de xuya dibin.<\/p>\n<p><strong>\u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Duyem<\/strong><\/p>\n<p>\u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Duyem\u00een di 1\u2019\u00ea \u00celona 1939\u2019an de dema ku Almanya \u00eari\u015f\u00ee Polonyay\u00ea kir, dest p\u00ea kir. Pi\u015ft\u00ee v\u00ea yek\u00ea Br\u00eetanya \u00fb Fransay\u00ea li dij\u00ee Almanya \u015fer ragihandin \u00fb \u015fer bi lez belav\u00ee be\u015f\u00ean mezin \u00ean Ewropa, Asya \u00fb Afr\u00eekay\u00ea b\u00fb. Di navbera sal\u00ean 1939 \u00fb 1945\u2019an de, bi m\u00eelyonan le\u015fker \u00fb siv\u00eelan di \u015fer bi bombebaran \u00fb komkujiyan de jiyana xwe ji dest dan. Li gor\u00ee rapor\u00ean hey\u00ee t\u00ea texm\u00eenkirin ku di navbera 70 \u00fb 85 m\u00eelyon kesan de di \u015fer de mirine, ev j\u00ee dibe pev\u00e7\u00fbna her\u00ee kujer a d\u00eeroka mirovahiy\u00ea. Di dawiya \u015fer de h\u00eaz\u00ean Hevalbendan serket\u00ee b\u00fbn. Almanya di Gulana 1945\u2019an de tesl\u00eem b\u00fb \u00fb Japonya di 2\u2019\u00ea \u00celona 1945\u2019an de pi\u015ft\u00ee bombebarana atom\u00ee ya H\u00eero\u015f\u00eema \u00fb Nagazak\u00ee, tesl\u00eem b\u00fb. Ev yek bi ferm\u00ee \u015fer bi daw\u00ee kir. L\u00ea bidaw\u00eeb\u00fbna \u015fer\u00ea c\u00eehan\u00ea y\u00ea duyem\u00een neb\u00fb daw\u00eeb\u00fbna \u015feran berovaj\u00ee w\u00ea niha r\u00ea li ber \u015fer\u00ea c\u00eehan\u00ea y\u00ea seyem\u00een j\u00ee hatiye vekirin. Lewra \u015fer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Duyem\u00een h\u00een j\u00ee derseke bih\u00eaz di d\u00eerok\u00ea de ye. W\u00ea n\u00ee\u015fan da ku \u015fer ten\u00ea w\u00earan\u00ee, ko\u00e7ber\u00ee \u00fb windakirina jiyan\u00ea t\u00eene, ji bo w\u00ea a\u015ft\u00ee \u00fb jiyana hevbe\u015f ji bo p\u00ea\u015feroja mirovahiy\u00ea gir\u00eeng in.<\/p>\n<p><strong>Cudab\u00fbna \u015fer\u00ean c\u00eehan\u00ea y\u00ea yekem \u00fb duyem ji hev \u00e7i ne? <\/strong><\/p>\n<p>Stratejiy\u00ean \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Yekem \u00fb \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Duyem ji hev cuda b\u00fbn. Di \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Yekem de, art\u00ea\u015fan bi giran\u00ee di xendekan de \u015fer dikirin, le\u015fker\u00ean wan di xet\u00ean parastin\u00ea de as\u00ea mab\u00fbn \u00fb p\u00ea\u015fketin pir h\u00ead\u00ee b\u00fbn. Armanc ew b\u00fb ku xak \u00fb \u00e7eper\u00ean dijmin werin girtin. L\u00ea bel\u00ea di \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Duyem de stratej\u00ee guher\u00ee. H\u00eaz\u00ean le\u015fker\u00ee bi karan\u00eena tank, balafir \u00fb \u00eari\u015f\u00ean bilez \u00fb gi\u015ft\u00ee dest p\u00ea kirin. Bi v\u00ee away\u00ee, stratejiya \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Yekem li ser parastin \u00fb xendekan sekin\u00ee, l\u00ea stratejiya \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Duyem li ser tevgera bilez, \u00eari\u015f\u00ean hevbe\u015f \u00fb karan\u00eena teknolojiy\u00ea sekin\u00ee.<\/p>\n<p><strong>\u00a0\u015eer\u00ea c\u00eehan\u00ea y\u00ea S\u00eayem ku niha r\u00fb dide <\/strong><\/p>\n<p>\u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea S\u00eayem\u00een ji aliy\u00ean siyas\u00ee, \u00e7and\u00ee, abor\u00ee, ragihandin\u00ee \u00fb civak\u00ee ve taybetmendiy\u00ean xwe hene. Di v\u00ea \u015fer\u00ee de armanc ne ten\u00ea t\u00eakbirina h\u00eaz\u00ean le\u015fker\u00ee ye, l\u00ea herwiha qirkirina civak\u00ea, \u015fikandina \u00eeradeya gel \u00fb kontrolkirina hi\u015fmendiya civak\u00ea ye. Di \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Yekem \u00fb Duyem\u00een de neteweperest\u00ee rola sereke dil\u00eest \u00fb gelek netewe hatin tasfiye kirin. L\u00ea di \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea S\u00eayem\u00een de civak bi xwe b\u00fbye hedefa sereke. Ji ber v\u00ea yek\u00ea ev \u015fer ne ten\u00ea \u015ferek\u00ee le\u015fker\u00ee ye, l\u00ea di heman dem\u00ea de \u015ferek\u00ee siyas\u00ee, \u00e7and\u00ee \u00fb ragihandin\u00ee j\u00ee ye. Di aliy\u00ea le\u015fker\u00ee de j\u00ee dewlet hene ku di nav \u015fer\u00ea de ne. L\u00ea taybetmendiya sereke ya v\u00ea \u015fer\u00ea ew e ku ne wek \u015fer\u00ean ber\u00ea ye. Ber\u00ea cebhe di navbera du blokan de dihatin avakirin, gelek dewlet di aliyek\u00ee de \u00fb gelek dewlet\u00ean din j\u00ee di aliy\u00ea din de b\u00fbn. Armanc ew b\u00fb ku aliyek bi ser bikeve. L\u00ea niha rew\u015f guheriye. Blok\u00ean ber\u00ea bi heman away\u00ee n\u00eenin. Dewlet bi xwe ji bo berjewendiy\u00ean xwe \u015fer dikin \u00fb hewl didin ku bibin h\u00eaza her\u00ee bih\u00eaz. Ev yek ji taybetmendiy\u00ean gir\u00eeng \u00ean \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea S\u00eayem\u00een e. M\u00eenak, heta di nav NATO de j\u00ee siyaset\u00ean dewletan ji hev cuda ne. Her dewlet li gor\u00ee berjewendiy\u00ean xwe tevger dike \u00fb carinan ev siyaset li hember\u00ee hev t\u00eane bikaran\u00een. Ber\u00ea pir caran dihat gotin ku siyaseta dewlet\u00ean NATO yek e, l\u00ea niha ev yek rast n\u00eene. Di \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea S\u00eayem\u00een de strat\u00eej\u00eeya bingeh\u00een ew e ku k\u00eejan dewlet dikare bibe h\u00eaza hegemon a c\u00eehan\u00ea. Ji ber v\u00ea yek\u00ea nakokiy\u00ean di navbera dewletan de her ku di\u00e7e z\u00eadetir dibin. Dewleteke ku aboriya w\u00ea bih\u00eaz be, h\u00eaza le\u015fker\u00ee ya xurt hebe, siyaseta bi bandor \u00fb pergala ragihandin\u00ea ya bih\u00eaz hebe, ew dikare di asta c\u00eehan\u00ee de bibe h\u00eazeke serdest.<\/p>\n<p><strong>Siyaset \u00ead\u00ee \u00e7i ye?<\/strong><\/p>\n<p>Pi\u015ft\u00ee hilwe\u015fandina her du avahiy\u00ean \u00e7\u00eaw\u00ee y\u00ean li Washington\u00ea, c\u00eehan ket qonaxeke n\u00fb ya \u015fer\u00ea c\u00eehan\u00ea y\u00ea s\u00eayem\u00een. Hilwe\u015fandina van her du avahiyan ne ten\u00ea hilwe\u015fandina du avahiyan b\u00fb, l\u00ea bel\u00ea n\u00ee\u015fana daw\u00eehatina qonaxeke sed sal\u00ee j\u00ee b\u00fb. Rew\u015fa c\u00eehan\u00ea pi\u015ft\u00ee v\u00ea b\u00fbyer\u00ea guher\u00ee. Sedema sereke ya v\u00ea guhertin\u00ea ew b\u00fb ku qonaxa kap\u00eetal\u00eezma p\u00ea\u015fesaz\u00ee (s\u00eena\u00ee) bi daw\u00ee b\u00fb \u00fb qonaxa kap\u00eetal\u00eezma mal\u00ee dest p\u00ea kir. Ji bo ku ev pergala n\u00fb p\u00eak were, h\u00eaz\u00ean navnetewey\u00ee dixwestin dewlet\u00ean ku li gor\u00ee pergala kap\u00eetal\u00eezma p\u00ea\u015fesaz\u00ee hatib\u00fbn avakirin, ji n\u00fb ve bir\u00eaxistin an j\u00ee hilwe\u015f\u00eenin \u00fb li \u015f\u00fbna wan pergaleke n\u00fb li gor\u00ee kap\u00eetal\u00eezma mal\u00ee, ava bikin. Pergala kevin ew b\u00fb ku dewlet\u00ean netewey\u00ee li gor\u00ee berjewendiy\u00ean w\u00ea dem\u00ea hatib\u00fbn damezrandin. L\u00ea di qonaxa kap\u00eetal\u00eezma mal\u00ee de, ew \u015f\u00eawaza dewlet\u00ea \u00ead\u00ee ne wek\u00ee ber\u00ea p\u00eaw\u00eest t\u00ea d\u00eetin. Ji ber ku sermaye \u00fb f\u00eenanskap\u00eetal\u00eezm dikare bi h\u00easan\u00ee li seranser\u00ea c\u00eehan\u00ea bigere \u00fb qazanc\u00ea bike, p\u00eadiviya pergala kevin k\u00eam dibe. Li gor\u00ee v\u00ea n\u00ear\u00een\u00ea \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea S\u00eayem\u00een \u015fer\u00ea kap\u00eetal\u00eezma mal\u00ee li hember\u00ee kap\u00eetal\u00eezma p\u00ea\u015fesaz\u00ee (s\u00eena\u00ee) ye. Guhertin\u00ean ku \u00eero li Rojhilata Nav\u00een t\u00ean kirin j\u00ee bi v\u00ea p\u00eavajoy\u00ea ve t\u00eane gir\u00eadan. Ji ber v\u00ea yek\u00ea t\u00ea gotin ku lihevkirin\u00ean Sykes-P\u00eeko \u00fb Lozan \u00ead\u00ee di qonaxa dawiy\u00ea de ne \u00fb pergala ku li ser wan hate avakirin t\u00ea guherandin. Niha j\u00ee armanc ew e ku hem\u00fb dewlet li gor\u00ee \u015fert \u00fb merc\u00ean kap\u00eetal\u00eezma mal\u00ee ji n\u00fb ve b\u00ean bir\u00eaxistin. Ji ber v\u00ea yek\u00ea dewlet di siyaset\u00ea de li gor\u00ee v\u00ea gotin\u00ea dime\u015fin ku: \u201cDijmin \u00fb dost\u00ean sabit tune ne; ten\u00ea berjewendiy\u00ean sabit hene.\u201d Ji ber v\u00ea yek\u00ea, di siyaset\u00ea de \u00ead\u00ee nikare ti\u015ft bi awayek\u00ee sade wek\u00ee \u201crast an ne rast\u201d, \u201csp\u00ee an re\u015f\u201d were \u015firovekirin. Dibe ku tu di hin mijaran de bi aliyek\u00ee re nakok be, l\u00ea di mijar\u00ean din de bi heman aliy\u00ee re hevkariy\u00ea bik\u00ee. \u00cero siyaseta c\u00eehan\u00ea bi v\u00ee away\u00ee t\u00ea me\u015fandin. Wek\u00ee ber\u00ea gotina \u201cev heta hetay\u00ea dost\u00ea min e an heta hetay\u00ea dijmin\u00ea min e\u201d \u00ead\u00ee z\u00eade rast nay\u00ea d\u00eetin. Di siyaset\u00ea de div\u00ea mirov \u015fert \u00fb mercan ba\u015f bixw\u00eene \u00fb bi awayek\u00ee j\u00eahatiy\u00ea tevbigere.<\/p>\n<p><strong>R\u00eaber Apo ji bo \u00e7areseriya may\u00eende \u00e7i gotiye? <\/strong><\/p>\n<p>Li ser siyaset\u00ea, R\u00eaber Apo dib\u00eaje: \u201c\u00cad\u00ee \u00e7ek \u00fb \u015fer weke ber\u00ea n\u00eene.\u201d ew diyar dike ku her du aliy\u00ean ku \u00e7ek di dest\u00ea wan de hene, \u00e7i y\u00ean serkeft\u00ee bibin \u00fb \u00e7i y\u00ean t\u00eak bi\u00e7in, di dawiy\u00ea de windahiy\u00ean mezin jiyan dikin. Ji ber v\u00ea yek\u00ea, \u015fer \u00ead\u00ee nikare \u00e7areseriyeke may\u00eende biafir\u00eene. Hem h\u00eaza mirovan \u00fb hem j\u00ee \u00e7avkaniy\u00ean abor\u00ee di \u015feran de t\u00eane windakirin. Ji bo w\u00ea li \u015f\u00fbna bikaran\u00eena \u00e7ekan, div\u00ea di \u015fert \u00fb merc\u00ean \u00eero de h\u00eaza fikr\u00ee \u00fb siyas\u00ee were xurtkirin. Li ser v\u00ea bingeh\u00ea j\u00ee h\u00eaza civak\u00ee p\u00ea\u015f dikeve. Ev r\u00ea ji bo gih\u00ee\u015ftina \u00e7areseriyeke may\u00eende gir\u00eengtir\u00een r\u00ea ye. R\u00eaber Apo di hember\u00ee hem\u00fb van kir\u00eez \u00fb \u015feran de \u00e7areseriyeke may\u00eende p\u00ea\u015fk\u00ea\u015f dike \u00fb dib\u00eaje: \u201c\u00cad\u00ee strat\u00eej\u00ee siyaseta demokrat\u00eek e, tekt\u00eek j\u00ee tekamula qan\u00fbn\u00ee ye.\u201d Li gor\u00ee v\u00ea n\u00ear\u00een\u00ea, \u015fert \u00fb merc\u00ean c\u00eehana \u00eero j\u00ee v\u00ea rastiy\u00ea pi\u015ftrast dikin. Ji ber ku c\u00eehan di nav kir\u00eezeke qan\u00fbn\u00ee \u00fb s\u00eestemat\u00eek de ye \u00fb gelek s\u00eestem\u00ean hey\u00ee bi \u00eeflas\u00ea re r\u00fb bi r\u00fb mane, hewcedariya avakirina s\u00eestemeke n\u00fb z\u00eade b\u00fbye, li ser v\u00ea bingeh\u00ea j\u00ee gelek pev\u00e7\u00fbn \u00fb \u015fer\u00ean Rojhilata Nav\u00een t\u00eane me\u015fandin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ronah\u00ee Sad\u00fbn Stratejiy\u00ean \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Yekem, Duyem \u00fb niha j\u00ee y\u00ea S\u00eayem ji hev cuda dibin. Di \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Yekem de, art\u00ea\u015fan bi giran\u00ee di xendekan de \u015fer dikirin, l\u00ea stratejiya \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Duyem li ser tevgera bilez, \u00eari\u015f\u00ean hevbe\u015f \u00fb karan\u00eena teknolojiy\u00ea sekin\u00ee. Di y\u00ea S\u00eayem\u00een de j\u00ee stratej\u00ee guhertina s\u00eestem\u00ean [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":238107,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-238106","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-rojev"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/238106","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=238106"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/238106\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":238108,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/238106\/revisions\/238108"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/238107"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=238106"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=238106"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=238106"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}