{"id":237716,"date":"2026-06-14T08:01:41","date_gmt":"2026-06-14T06:01:41","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=237716"},"modified":"2026-06-14T08:01:41","modified_gmt":"2026-06-14T06:01:41","slug":"5-daristanen-barane-yen-heri-mezin-di-cihane-de","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=237716","title":{"rendered":"5 daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean her\u00ee mezin di c\u00eehan\u00ea de"},"content":{"rendered":"<p><strong>Navenda N\u00fb\u00e7eyan<\/strong><\/p>\n<p><strong>Daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean tropical(Medar\u00ee) roleke gir\u00eeng di pergala avheway\u00ea ya gerd\u00fbn\u00ee de dil\u00eezin; ji bo \u00e7em\u00ean mezin av\u00ea dab\u00een dike, herwiha germahiya gerd\u00fbn\u00ea, baran \u00fb \u015f\u00eawaz\u00ean heway\u00ea r\u00eaxistin dike.<\/strong><\/p>\n<p>Daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean trop\u00eekal di nav ekos\u00eestem\u00ean erd\u00ea de roleke gir\u00eeng dil\u00eezin, av\u00ea ji bo \u00e7em\u00ean her\u00ee mezin \u00ean c\u00eehan\u00ea dab\u00een dikin. Di heman dem\u00ea de gelek karbon\u00ea vedhew\u00eene, germahiy\u00ea bi r\u00eak\u00fbp\u00eak dike, bandor\u00ea li baran \u00fb \u015f\u00eawaz\u00ean heway\u00ea hem li ser asta her\u00eam\u00ea \u00fb hem j\u00ee li c\u00eehan\u00ea dikin; bi kurtas\u00ee, ew damara pergala avheway\u00ea ya gerd\u00fbn\u00ee ne.<\/p>\n<p>Tev\u00ee gir\u00eengiya w\u00ea ya mezin, ji sal\u00ean 80\u2019\u00ea ve r\u00eajeya bir\u00eena daristan\u00ean trop\u00eekal di c\u00eehan\u00ea de bi berdewam\u00ee di asteke bilind de maye, ev yek bi sedema daxwaza mirov\u00ee ya xwarin \u00fb sotemeniy\u00ea, herwiha berfirehb\u00fbna bajaran \u00fb \u00e7avbir\u00e7\u00eetiya \u015f\u00eerketan, di heman dem\u00ea de ne naskirina nirxa daristanan wek\u00ee ekos\u00eestem\u00ean saxlem \u00ean bi p\u00eadiv\u00ee.<\/p>\n<p>Ji sala 2022\u2019an ve, salane n\u00eaz\u00ee 3,2 milyon hektar daristan\u00ean trop\u00eekal t\u00eane bir\u00een, ku curey\u00ean daristan\u00ean y\u00ea her\u00ee biyoloj\u00eek-c\u00fbrbec\u00fbr \u00fb karbon-z\u00eade ye, t\u00ea w\u00earankirin.<\/p>\n<p>Ev rapor bal\u00ea dik\u015f\u00eene li ser 5 daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean her\u00ee mezin di c\u00eehan\u00ea de, li gor\u00ee ku di platforma (Mongabay) ya t\u00eakildar\u00ee zanist \u00fb parastina j\u00eengeh\u00ea de hatiye.<\/p>\n<p><strong>Daristana Amazon<\/strong><\/p>\n<p>Amazon daristana trop\u00eekal a her\u00ee mezin \u00fb navdar di c\u00eehan\u00ea de ye. Ji h\u00eala r\u00fbbera daristan\u00ean p\u00ea\u015f\u00een ve, ew s\u00ea qat ji Hawza Kongoy\u00ea, ku duyem\u00een daristana trop\u00eekal a her\u00ee mezin di c\u00eehan\u00ea de ye, mezintir e.<\/p>\n<p>\u00c7em\u00ea Amazon\u00ea, \u00e7em\u00ea her\u00ee mezin di c\u00eehan\u00ea de ye 5 qat ji ava \u00c7em\u00ea Kongoy\u00ea an j\u00ee 12 qat ji ava \u00c7em\u00ea Mississippi z\u00eadetir av\u00ea w\u00ea hildigire.<\/p>\n<p>Daristana Amazon\u00ea di war\u00ea windab\u00fbna salan e ya r\u00fbbera daristan\u00ean trop\u00eekal de j\u00ee di r\u00eaza yekem de ye. Di navbera sal\u00ean 2002 \u00fb 2019\u2019an de, z\u00eadetir\u00ee 30 milyon hektar daristan\u00ean sereke li her\u00eam\u00ea hatin qutkirin, ku n\u00eaz\u00eek\u00ee n\u00eev\u00ea windab\u00fbna gi\u015ft\u00ee ya daristan\u00ean sereke y\u00ean trop\u00eekal \u00ean c\u00eehan\u00ea, di w\u00ea dem\u00ea de.<\/p>\n<p>N\u00eaz\u00ee ji sed\u00ee 60 daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean Amazon\u00ea di nav s\u00eenor\u00ean Brez\u00eelyay\u00ea \u00fb ji sed\u00ee 13 j\u00ee li Per\u00fby\u00ea de ye, y\u00ean may\u00ee j\u00ee di navbera Kolombiya, Venezuela, Bol\u00eevya, Guyana, Ekvador, S\u00fbr\u00eenam \u00fb Guyanaya Frans\u00ee de belav b\u00fbne.<\/p>\n<p>Li daristana baran\u00ea ya Amazon\u00ea ji 40 hezar curey\u00ean \u015f\u00eenatiyan z\u00eadetir heye, di nav wan de 16 hezar dar, 3 hezar curey\u00ean masiyan, hezar \u00fb 300 curey\u00ean \u00e7\u00fbkan, hezar curey\u00ean amf\u00eeb\u00eeyan, 430 curey\u00ean meym\u00fbnan \u00fb 400 curey\u00ean xijende hene.<\/p>\n<p>Tev\u00ee gir\u00eengiya w\u00ea, li piraniya welat\u00ean hawza Amazon\u00ea, bi taybet\u00ee li Brez\u00eelyay\u00ea, bir\u00eena daristanan z\u00eade dibe. Amazon di sala 2001\u2019an de z\u00eadetir\u00ee 30 milyon hektar darist\u00ean p\u00ea\u015f\u00een ji sed\u00ee 5,5 r\u00fbbera xwe winda kir \u00fb di navbera sal\u00ean 2002 \u00fb 2019\u2019an de 44,5 milyon hektar ji r\u00fbpo\u015fa daran bi r\u00eajeya ji sed\u00ee 6,6 winda kir.<\/p>\n<p><strong>Daristan\u00ean Kongoy\u00ea<\/strong><\/p>\n<p>Duyem\u00een mezintir\u00een girseya daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean trop\u00eekal li Hewza Kongoy\u00ea ye, bi r\u00fbberek 3,7 m\u00eelyon k\u00eelometre \u00e7argo\u015fey\u00ee digire nav xwe. Piraniya daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean Hewza Kongoy\u00ea ji sed\u00ee 60 di Komara Demokrat\u00eek a Kongoy\u00ea de ye. May\u00eena daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean Hewza Kongoy\u00ea li Gabon, Komara Kongoy\u00ea, Kamer\u00fbn, Komara Afr\u00eekaya Nav\u00een \u00fb G\u00eeneya trop\u00eekal ye.<\/p>\n<p>Daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean Kongoy\u00ea bi r\u00fbbereke 288 milyon hektar r\u00fbpo\u015fa daran vedihew\u00eenin, di nav de 168 milyon hektar daristana xwezay\u00ee y\u00ean kevin (heta sala 2020\u2019an). Ji sed\u00ee 60 ji daristanan li Komara Demokrat\u00eek a Kongoy\u00ea, ji sed\u00ee 13 li Gabon\u00ea, ji sed\u00ee 12 li Komara Kongoy\u00ea, ji sed\u00ee 10 li Kamer\u00fbn\u00ea, ji sed\u00ee 3 li Komara Afr\u00eekaya Nav\u00een \u00fb ji sed\u00ee 1 li G\u00eeneya trop\u00eekal ne.<\/p>\n<p>Bir\u00eena daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean Kongoy\u00ea bi lez z\u00eade dibe, her \u00e7end bi r\u00eajeyek k\u00eamtir ji dever\u00ean din \u00ean daristan\u00ean mezin, z\u00eadetir\u00ee 6 m\u00eelyon hektar daristan\u00ean sereke ji sed\u00ee 3,5 ji qada w\u00ea ya sala 2001\u2019an \u00fb 13,5 m\u00eelyon hektar r\u00fbpo\u015fa daran ji sed\u00ee 4,5 di navbera sal\u00ean 2002 \u00fb 2019\u2019an de winda b\u00fbye.<\/p>\n<p><strong>Daristan\u00ean Awistralyay\u00ea<\/strong><\/p>\n<p>Daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean Awistralyay\u00ea daristan\u00ean trop\u00eekal \u00ean li G\u00eeneya N\u00fb \u00fb bakur-rojhilat\u00ea Awistralyay\u00ea, herwiha girav\u00ean belavb\u00fby\u00ee y\u00ean ku dema asta deryay\u00ea di Serdema Qe\u015fay\u00ea ya daw\u00ee de daketiye ve gir\u00eaday\u00ee ne, dihew\u00eene.<\/p>\n<p>Di encama v\u00ea gir\u00eadan\u00ea, her du kitley\u00ean bejah\u00ee kom\u00ean nebat \u00fb lawiran parve dikin. Hem\u00fb daristan\u00ean trop\u00eekal \u00ean sereke li v\u00ea her\u00eam\u00ea li girava G\u00eeneya N\u00fb ne, ku navbera Endonezya \u00fb Papua G\u00eeneya N\u00fb de parvekir\u00ee ye.<\/p>\n<p>Daristana baran\u00ea ya Awistralyay\u00ea 89 milyon hektar r\u00fbpo\u015fa daran vedihew\u00eene, di nav de 64 milyon hektar daristan\u00ean serekedi sala 2020\u2019an de. Ew li seranser\u00ea par\u00eazgeh\u00ean Endonezyay\u00ea y\u00ean Papua \u00fb Papua Rojava belav b\u00fbye, ku ji sed\u00ee 51 daristan\u00ean sereke y\u00ean her\u00eam\u00ea p\u00eak t\u00eene, ji sed\u00ee 49 Papua G\u00eeneya N\u00fb \u00fb ji sed\u00ee 1 Awistralyay\u00ea p\u00eak t\u00eene.<\/p>\n<p>Ji ber berfirehb\u00fbna \u00e7andiniy\u00ea, bi taybet\u00ee j\u00ee ji ber \u00e7andina zeviy\u00ean zeyt\u00ea, bir\u00eena daristanan li v\u00ea her\u00eam\u00ea bi lez z\u00eade dibe. Be\u015fa Endonezyay\u00ee ya G\u00eeneya N\u00fb ji sala 2002\u2019an vir ve 605 hezar hektar daristan\u00ean p\u00ea\u015f\u00een winda kiriye, ku ev yek ji sed\u00ee 1,8 r\u00fbbera xwe ya sala 2001\u2019an tems\u00eel dike. Di heman dem\u00ea de Papua G\u00eeneya N\u00fb 732 hezar hektar, an j\u00ee ji sed\u00ee 2,2 r\u00fbbera xwe winda kiriye. G\u00eeneya N\u00fb wek\u00ee s\u00eenor\u00ea daw\u00een \u00ea berfirehb\u00fbna \u00e7andiniya p\u00ee\u015fesaz\u00ee ya mezin li Endonezyay\u00ea t\u00ea hesibandin.<\/p>\n<p><strong>Daristan\u00ean Sandalland\u00ea<\/strong><\/p>\n<p>Daristan\u00ean Sandaland\u00ea girav\u00ean Borneo, Sumatra \u00fb Java herwiha N\u00eevgirava Malezya dihew\u00eene. Piraniya daristan\u00ean may\u00ee y\u00ean her\u00eam\u00ea li girava Borneo ne, ku ji h\u00eala siyas\u00ee ve di navbera Endonezya, Malezya \u00fb Bruneiy\u00ea de dabe\u015f b\u00fbye.<\/p>\n<p>Li gor\u00ee daney\u00ean her\u00ee daw\u00ee y\u00ean sala 2020\u2019an, daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean Sandaland\u00ea 103 milyon hektar r\u00fbp\u00fb\u015fa daran vedihew\u00eenin, di nav de 51 milyon hektar daristan\u00ean sereke hene. Endonezya ji sed\u00ee 73\u2019\u00ea daristan\u00ean her\u00eam\u00ea p\u00eak t\u00eene, pi\u015ft\u00ee w\u00ea Malezya ji sed\u00ee 26, di heman dem\u00ea de Brunei \u00fb Singap\u00fbr j\u00ee ji sed\u00ee 1 k\u00eamtir xewd\u00ee daristan\u00ean li her\u00eam\u00ea ne.<\/p>\n<p>Sandaland di navbera sal\u00ean 2002 \u00fb 2019\u2019an de pareke mezin ya daristanan di c\u00eehan\u00ea de winda kir, ten\u00ea li Borneo 5,8 milyon hektar daristan\u00ean sereke winda b\u00fbn (li gor\u00ee sala 2001\u2019an ji sed\u00ee 15), li Sumatray\u00ea 3,8 milyon hektar (li gor\u00ee sala 2001\u2019an) winda b\u00fbn, li N\u00eevgirava Malezyay\u00ea j\u00ee 726 hezar hektar bi r\u00eajeya ji sed\u00ee 14 winda b\u00fbn. Endonezyay\u00ea ji sed\u00ee 75 windab\u00fbna tevah\u00ee daristan\u00ean sereke y\u00ean her\u00eam\u00ea p\u00eak an\u00ee, li gor\u00ee ji sed\u00ee 25 bo Malezyay\u00ea.<\/p>\n<p><strong>Daristan\u00ean Bormiy\u00ea y\u00ean Hindistan\u00ea<\/strong><\/p>\n<p>Her\u00eama Hind-Bormiy\u00ea tevl\u00eeheviyek cih\u00eareng ji curey\u00ean daristan\u00ean trop\u00eekal dihew\u00eene, ji dar\u00ean mangrov \u00fb daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean nizm bigire heya daristan\u00ean demsal\u00ee. Di d\u00eerok\u00ea de, windab\u00fbna berfireh a daristanan ji ber zexta nif\u00fbsa mirovan, t\u00ea v\u00ea watey\u00ea ku daristan\u00ean may\u00ee y\u00ean li v\u00ea her\u00eam\u00ea ji dever\u00ean din \u00ean ku ber\u00ea hatine behs kirin b\u00eatir per\u00e7e per\u00e7e ne. Piraniya r\u00fbpo\u015fa daran a her\u00eam\u00ea ji zeviy\u00ean \u00e7andin\u00ee, berhem\u00ean \u00e7andiniy\u00ea \u00fb daristan\u00ean duyem\u00een p\u00eak t\u00ea.<\/p>\n<p>Ev daristan li seranser\u00ea \u00e7end welatan dir\u00eaj dibin, bi taybet\u00ee Myanmar, ku ji sed\u00ee 34 r\u00fbbera daristan\u00ean sereke ya her\u00eam\u00ea p\u00eak t\u00eene, pi\u015ftre Laos bi sed\u00ee 19, Viyetnam bi sed\u00ee 15, Tayland bi sed\u00ee 14 \u00fb pi\u015ftre re Kambo\u00e7ya, Rojhilata D\u00fbr a Hindistan\u00ea \u00fb hin be\u015f\u00ean ba\u015f\u00fbr\u00ea \u00c7\u00een\u00ea bi r\u00eajey\u00ean c\u00fbda.<\/p>\n<p>Bi tevah\u00ee, li gor\u00ee daney\u00ean her\u00ee daw\u00ee y\u00ean sala 2020\u2019an, daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean c\u00eehan\u00ea li Hindistan \u00fb Myanmar\u00ea qadeke ku 139 milyon hektar\u00ee ji daran p\u00eak t\u00ea, ku 40 milyon hektar ji wan daristan\u00ean sereke ne.<\/p>\n<p>Di derbar\u00ea bir\u00eena daristanan de, Kambo\u00e7yay\u00ea ji sed\u00ea 34 daristana xwe ya sereke winda kiriye, pi\u015ftre Laos ji 21, Viyetnam ji 18 \u00fb Myanmar ji 16, t\u00ean. Kambo\u00e7yay\u00ea ji sala 2001\u2019an \u00fb vir ve ji sed\u00ee 28 daristana xwe ya sereke winda kiriye, bi z\u00eadeb\u00fbna veguher\u00eena daristan\u00ean xwezay\u00ee bo zeviy\u00ean \u00e7andiniy\u00ea \u00fb projey\u00ean p\u00ee\u015fesaziy\u00ea.<\/p>\n<p>Di heman dem\u00ea de daristan\u00ean din \u00ean c\u00eehan\u00ea j\u00ee hene, ku ji aliy\u00ea r\u00fbber\u00ea ve pi\u00e7\u00fbktir in l\u00ea ji aliy\u00ea biyoloj\u00eek cih\u00eareng \u00fb \u00e7avkaniyan ve dewlemend in, wek daristan\u00ean Amer\u00eekaya Nav\u00een, daristan\u00ean G\u00eeney\u00ea y\u00ean Afr\u00eekaya Rojava, Daristana Atlant\u00eek\u00ea ku ji bakur-rojhilat\u00ea Brez\u00eelyay\u00ea heta hundir\u00ea Arjant\u00een \u00fb Paraguay\u00ea dir\u00eaj dibe, Daristana Choc\u00f3 Dar\u00edn ku ji ba\u015f\u00fbr\u00ea Panamay\u00ea heta perava Pas\u00eef\u00eek\u00ea ya Amer\u00eekaya Ba\u015f\u00fbr dir\u00eaj dibe \u00fb daristan\u00ean din, bi taybet\u00ee li Asyay\u00ea.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Navenda N\u00fb\u00e7eyan Daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean tropical(Medar\u00ee) roleke gir\u00eeng di pergala avheway\u00ea ya gerd\u00fbn\u00ee de dil\u00eezin; ji bo \u00e7em\u00ean mezin av\u00ea dab\u00een dike, herwiha germahiya gerd\u00fbn\u00ea, baran \u00fb \u015f\u00eawaz\u00ean heway\u00ea r\u00eaxistin dike. Daristan\u00ean baran\u00ea y\u00ean trop\u00eekal di nav ekos\u00eestem\u00ean erd\u00ea de roleke gir\u00eeng dil\u00eezin, av\u00ea ji bo \u00e7em\u00ean her\u00ee mezin \u00ean c\u00eehan\u00ea dab\u00een dikin. Di heman [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":237717,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[233],"tags":[],"class_list":["post-237716","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cihan"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237716","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=237716"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237716\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":237718,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237716\/revisions\/237718"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/237717"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=237716"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=237716"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=237716"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}