{"id":237471,"date":"2026-06-07T08:05:23","date_gmt":"2026-06-07T06:05:23","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=237471"},"modified":"2026-06-07T08:05:23","modified_gmt":"2026-06-07T06:05:23","slug":"penc-sal-ji-desthilata-taliban-afganistan-di-nav-qeyrana-maf-azadi-u-jiyani-de-dixeniqe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=237471","title":{"rendered":"P\u00eanc sal ji desthilata Tal\u00eeban; Afganistan di nav qeyrana maf, azad\u00ee \u00fb jiyan\u00ee de dixeniqe"},"content":{"rendered":"<p><strong>\u015eaho Xanim\/Qami\u015flo<\/strong><\/p>\n<p><strong>Bi derbasb\u00fbna p\u00eanc salan ji desthilata Tal\u00eeban, Afganistan\u00ea bi qeyraneke k\u00fbr a civak\u00ee, abor\u00ee \u00fb maf\u00ea miroavn re r\u00fb bi r\u00fb ye. Di bin nav\u00ea p\u00eakan\u00eena \u015fer\u00eeeta \u00ceslam\u00ea de jin t\u00ean hedefgirin, tecawizkirin \u00fb ji maf\u00ean xwe y\u00ean bingeh\u00een b\u00eapar dim\u00eenin.<\/strong><\/p>\n<p>Dewlet\u00ean Yekb\u00fby\u00ee y\u00ean Amer\u00eekay\u00ea pi\u015ft\u00ee 20 salan ji kontrolkirina Afganistan\u00ea \u00fb \u015fer\u00ea li dij\u00ee tevgera Tal\u00eeban a Isalm\u00ee a rad\u00eekal, di 30\u2019\u00ea Tebaxa 2021\u2019an de veki\u015f\u00eena xwe ya le\u015fker\u00ee ji Afganistan\u00ea temam kir, bi v\u00ee away\u00ee \u015fer\u00ea xwe y\u00ea biyan\u00ee y\u00ea her\u00ee dir\u00eaj bi daw\u00ee kir.<\/p>\n<p>Di Tebaxa 2021\u2019an de, pi\u015ft\u00ee veki\u015f\u00eena DYA, Tal\u00eeban desthilatdar\u00ee desteser kir \u00fb Afganistan wek\u00ee m\u00eerin\u015f\u00eena Islam\u00ee ragihand. Bi desthilatdariya Tal\u00eeban re rew\u015fa Afganistan her ku \u00e7\u00fb xerabtir b\u00fb. Bi derbasb\u00fbna 5 salan li ser hikm\u00ea tal\u00eeban, binp\u00eakirin\u00ean maf\u00ea mirovan, bi taybet kiryar\u00ean li dij\u00ee jinan, hejar\u00ee \u00fb nearam\u00ee taybetmendiyek diyarker a v\u00ea tevger\u00ea dim\u00eenin.<\/p>\n<p><strong>Rew\u015fa ewlehiy\u00ea <\/strong><\/p>\n<p>Rew\u015fa ewlehiy\u00ea li Afganistan\u00ea pir ne aram e \u00fb tevl\u00eeheve. Welat ji bil\u00ee xeterey\u00ean revandin \u00fb girtina keyf\u00ee, ji r\u00eajeyek bilind a s\u00fbc\u00ean asay\u00ee j\u00ee diki\u015f\u00eene. Ji ber v\u00ea rew\u015fa ne aram, piraniya hik\u00fbmet\u00ean Rojavay\u00ee hi\u015fyar\u00eey\u00ean r\u00eaw\u00eetiy\u00ea y\u00ean hi\u015fk didin \u00fb hi\u015fyar\u00ee didin welatiy\u00ean xwe ku ji ne\u00e7in Afganistan\u00ea.<\/p>\n<p>Her \u00e7end Tal\u00eeban kontrola piraniya wel\u00eat dipar\u00eaze j\u00ee, ew bi \u00eari\u015f\u00ean berdewam y\u00ean kom\u00ean \u00e7ekdar \u00ean li dij\u00ee Tal\u00eeban \u00fb siv\u00eelan r\u00fb bi r\u00fb dim\u00eene. R\u00eaxistina teror\u00ee (DAI\u015e-Xorasan) gefa her\u00ee mezin li dij\u00ee Tal\u00eeban e. Ev r\u00eaxistin cih\u00ean gi\u015ft\u00ee, m\u00eesyon\u00ean d\u00eeplomat\u00eek, cih\u00ean \u00eebadet\u00ea \u00fb navend\u00ean hik\u00fbmet\u00ea hedef digire. Di \u00e7ileya 2026\u2019an de di \u00eari\u015feke xwekuj\u00ee a (DAI\u015e \u2013Xorasan) a li di\u00ee xwaringehk\u00ea ku kes\u00ean biyan\u00ee \u00fb bi taybet \u00e7\u00een\u00ee sedana w\u00ea dikin de, bi dehan kes hatin ku\u015ftin \u00fb bir\u00eendar b\u00fbn. Herwiha kom\u00ean din, wek\u00ee El Qa\u00eede j\u00ee hene \u00fb li dij\u00ee art\u00ea\u015fa Tal\u00eeban bi awayek\u00ee domdar \u00eari\u015fan p\u00eak t\u00eenin.<\/p>\n<p>Li aliyek\u00ee din j\u00ee her\u00eam\u00ean s\u00eenor \u00ean di navbera Afganistan \u00fb Pakistan\u00ea bi awayek\u00ee domdar rage\u015f\u00ee \u00fb pev\u00e7\u00fbn\u00ean \u00e7ekdar\u00ee y\u00ean demk\u00ee dij\u00een.<\/p>\n<p><strong>Rew\u015fa abor\u00ee<\/strong><\/p>\n<p>Asta hejariy\u00ea li Afganistan\u00ea her ku di\u00e7e xirabtir dibe, n\u00eaz\u00eek\u00ee 28 milyon kes nikarin p\u00eadiviy\u00ean xwe y\u00ean her\u00ee bingeh\u00een bidest bixin. Ev xirab\u00fbn bi z\u00eadeb\u00fbna bilez a nif\u00fbs\u00ea ve gir\u00eaday\u00ee ye ku ji mezinb\u00fbna abor\u00ee ya k\u00eam derbas dibe, digel s\u00eenorkirin\u00ean li ser kar, k\u00eamb\u00fbna al\u00eekariya navnetewey\u00ee \u00fb bandora giran a guher\u00eena avheway\u00ea.<\/p>\n<p>Of\u00eesa Netewey\u00ean Yekb\u00fby\u00ee ji bo Koord\u00eenasyona Kar\u00fbbar\u00ean Mirov\u00ee (OCHA) texm\u00een dike ku n\u00eaz\u00eek\u00ee 22.9 milyon kes di nav k\u00eamasiy\u00ean mezin \u00ean f\u00eenansman\u00ea \u00fb k\u00eamasiyek giran a budceya al\u00eekariya navnetewey\u00ee de hewcey\u00ea al\u00eekariya mirov\u00ee ya bilez in. Di heman dem\u00ea de ji sed\u00ee 42 ji nif\u00fbs\u00ea di bin xeta xizaniy\u00ea de dij\u00een.<\/p>\n<p>Herwiha R\u00eaxistina Tenduristiy\u00ea ya C\u00eehan\u00ea hi\u015fyar da ku 3.5 milyon zarok di xetereya k\u00eamb\u00fbna xwarin\u00ea de ne \u00fb kr\u00eeza hejariya xwarin\u00ea di nav zarok\u00ean di bin du sal\u00ee de xirabtir dibe.<\/p>\n<p>R\u00eajeya b\u00eakariy\u00ea li Afganistan\u00ea gih\u00ee\u015ft ji sed\u00ee 13.35, ji ber ku aboriya w\u00ea ji ber tecr\u00eeda navnetewey\u00ee, k\u00eamb\u00fbna al\u00eekariya biyan\u00ee \u00fb vegera bi sed hezaran ko\u00e7beran rast\u00ee kr\u00eezeke giran hat. Piraniya mezin a h\u00eaza kar (ji sed\u00ee 60-80) xwe disp\u00eare sektora \u00e7andiniy\u00ea.<\/p>\n<p><strong>Rew\u015fa jinan<\/strong><\/p>\n<p>Efganistan li ser asta c\u00eehan\u00ea yek ji welat\u00ean her\u00ee z\u00eade ku li dij\u00ee jinan binp\u00eakirin t\u00ean kirin. Rew\u015fa jinan li Afganistan\u00ea bi kr\u00eeza maf\u00ean mirovan a her\u00ee xirab a c\u00eehan\u00ea t\u00ea binavkirin. Ji ber ku Tal\u00eeban s\u00eenordarkirin\u00ean s\u00eestemat\u00eek ferz dike ku armanc dike jinan bi tevah\u00ee ji jiyana gi\u015ft\u00ee d\u00fbr bixe \u00fb wan ji maf\u00ean wan \u00ean her\u00ee bingeh\u00een \u00ean perwerde, kar, azadiya tevger \u00fb derbir\u00een\u00ea b\u00eapar bih\u00eale.<\/p>\n<p>Li Afganistan\u00ea bi m\u00eelyonan ke\u00e7 ji maf\u00ea xwe y\u00ea perwerdehiy\u00ea b\u00eapar dim\u00eenin, ji ber ku qedexeya ferm\u00ee ya qeydkirina wan li dibistanan ji pola \u015fe\u015fan \u00fb zan\u00eengehan ev p\u00eanc sal in berdewam dike. Jin ji xebata di kar\u00ean hik\u00fbmet\u00ea \u00fb r\u00eaxistin\u00ean nehik\u00fbm\u00ee de qedexe ne \u00fb kar\u00ea wan bi sektor\u00ean taybet\u00ee y\u00ean wek\u00ee l\u00eanih\u00ear\u00eena tenduristiy\u00ea di bin r\u00eaziknamey\u00ean hi\u015fk de s\u00eenorkir\u00ee ye. Ev b\u00fbye sedema valahiyek mezin a h\u00eaza kar \u00fb r\u00eajey\u00ean xizaniy\u00ea di nav malbatan de z\u00eade b\u00fbne. Jin ji derketina ji mal\u00ean xwe an r\u00eaw\u00eetiya d\u00fbr \u00fb dir\u00eaj b\u00eay\u00ee par\u00eazvanek m\u00ear (mahram) qedexe ne. Cih\u00ean gi\u015ft\u00ee y\u00ean wek\u00ee parkan j\u00ee ji wan re qedexe ne.<\/p>\n<p>Hik\u00fbmeta Tal\u00eeban\u00ea qan\u00fbn\u00ean berdewam \u00ean wek\u00ee &#8220;fermankirina qenciy\u00ea \u00fb qedexekirina xerabiy\u00ea&#8221; derxistiye, ku r\u00eaziknamey\u00ean cil \u00fb bergan \u00ean hi\u015fk ferz dikin \u00fb heta jinan ji axaftina li derve qedexe dikin. Tal\u00eeban ferman\u00ean n\u00fb, wek\u00ee Fermana Taybet, tund\u00fbt\u00fbj\u00ee \u00fb qan\u00fbn\u00ean zordar \u00ean navmal\u00ee bic\u00eeh kirine. Qan\u00fbna Malbat\u00ea (Fermana Hejmar 18) \u00e7ar\u00e7oveyek qan\u00fbn\u00ee ya newekhev ava dike ku maf\u00ean jinan s\u00eenordar dike \u00fb ji bo wan dijwar dike ku cuda bibin, di heman dem\u00ea de di v\u00ee war\u00ee de maf\u00ean mutleq dide m\u00earan. Tev\u00ee v\u00ea zordariya s\u00eestemat\u00eek, gelek jin\u00ean Afgan\u00ee c\u00fbrbec\u00fbr \u015f\u00eawaz\u00ean berxwedana takekes\u00ee \u00fb ve\u015fart\u00ee didom\u00eenin, wek\u00ee bir\u00eavebirina dibistan\u00ean li mal\u00ea \u00fb karan\u00eena platform\u00ean d\u00eej\u00eetal ji bo \u015fopandina perwerdehiy\u00ea \u00fb xebata ji bo vegerandina maf\u00ean xwe.<\/p>\n<p><strong>Binp\u00eakirin\u00ean li dij\u00ee jinan<\/strong><\/p>\n<p>Netewey\u00ean Yekb\u00fby\u00ee bi raporek\u00ea pi\u015ftrast kir ku berpirs \u00fb endam\u00ean Tal\u00eeban\u00ea li dij\u00ee jin\u00ean Afgan\u00ee kiryar\u00ean \u015f\u00eedeta cins\u00ee kirine. M\u00eesyona Al\u00eekariy\u00ea ya Netewey\u00ean Yekb\u00fby\u00ee li Afganistan\u00ea (UNAMA) di sala 2025an de bi tevah\u00ee 21 doz\u00ean \u015f\u00eedeta cins\u00ee belge kiriye, di nav de tecawiz\u00ean kom\u00ee, ku 15 jin \u00fb 6 ke\u00e7 hedef girtine.<\/p>\n<p>Li gor\u00ee rapor\u00ea, ev jin ji h\u00eala berpirs \u00fb endam\u00ean Tal\u00eeban\u00ea ve rast\u00ee \u00ear\u00ee\u015fa cins\u00ee an tecawizkirina kom\u00ee hatine, di heman dem\u00ea de hin ji wan ne\u00e7ar mane ku cil\u00ean xwe taz\u00ee bikin an j\u00ee bi zor\u00ea b\u00ean zewicandin. Herwiha di rapor\u00ea de hat destn\u00ee\u015fan kir ku rayedar\u00ean Tal\u00eeban\u00ea bi awayek\u00ee keyf\u00ee jin\u00ean xwep\u00ea\u015fander girtine \u00fb dema ku di bin \u00e7avd\u00eariy\u00ea de ne \u00ee\u015fkence, muameleya xirab \u00fb \u015f\u00eedeta cins\u00ee li wan kirine.<\/p>\n<p>Di derbar\u00ea \u015fideat li dij\u00ee jinan li girt\u00eegeh\u00ean Tal\u00eeban\u00ea de, Zar\u00eefe Yaqub\u00ee, \u00e7alakvana maf\u00ean mirovan a Afgan\u00ee, ku ber\u00ea ji aliy\u00ea Tal\u00eeban\u00ea ve hatib\u00fb girtin, pi\u015ftrast kir ku ew \u00fb hevkar\u00ean w\u00ea di dema girtina xwe de ji aliy\u00ea serv\u00eesa \u00eest\u00eexbarat\u00ea ya Tal\u00eeban ve rast\u00ee gelek curey\u00ean \u00ee\u015fkencey\u00ea \u00fb \u00eet\u00eeraf\u00ean bi zor\u00ea hatine.<\/p>\n<p><strong>Rew\u015fa medyay\u00ea<\/strong><\/p>\n<p>Medyaya li Afganistan\u00ea ji dema vegera Tal\u00eeban\u00ea bo ser desthilat\u00ea ve rast\u00ee k\u00eamb\u00fbnek t\u00fbj hatiye, z\u00eadetir\u00ee ji sed\u00ee 40 ji dezgeh\u00ean medyay\u00ea hatine girtin \u00fb bi hezaran rojnamevan kar\u00ean xwe winda kirine. Rayedar di nav marj\u00eenal\u00eezekirina berdewam a rojnamevan\u00ean jin de, s\u00eenorkirin\u00ean tund ferz dikin, di nav de qedexekirina we\u015fandina w\u00eaney\u00ean zindiyan, qedexekirina we\u015fana muz\u00eek\u00ea,\u00fb sansurkirina bernamey\u00ean siyas\u00ee.<\/p>\n<p>Bi taybet jin\u00ean di sektora medyay\u00ea de dixebitin zehmetiy\u00ean mezin dib\u00eenin, Ji sed\u00ee 80 ji rojnamevan\u00ean jin dev ji kar berdane \u00fb y\u00ean ku mane bi zehmetiy\u00ean giran re r\u00fb bi r\u00fb dim\u00eenin, wek qedexekirina derketina li ser ekran\u00ea b\u00eay\u00ee nixumandina r\u00fby\u00ean xwe \u00fb sefera b\u00eay\u00ee par\u00eazvanek\u00ee m\u00ear.<\/p>\n<p>Rojnamevan\u00ean B\u00eas\u00eenor ji hav\u00eena 2021an vir ve girtina z\u00eadetir\u00ee 231 dezgeh\u00ean medyay\u00ea \u00fb windakirina kar\u00ean z\u00eadetir\u00ee 6,400 rojnamevanan ragihandin.Di heman dem\u00ea de Rojnamevan rast\u00ee kampanyay\u00ean \u00e7avtirsandin\u00ea \u00fb girtin\u00ean keyf\u00ee t\u00ean, rapor\u00ean maf\u00ean mirovan girtina berdewam a xebatkar\u00ean medyaya her\u00eam\u00ee ji h\u00eala kar\u00fbbar\u00ean \u00eest\u00eexbarata Tal\u00eeban\u00ea ve \u00fb sepandina sansurek tund belge dikin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u015eaho Xanim\/Qami\u015flo Bi derbasb\u00fbna p\u00eanc salan ji desthilata Tal\u00eeban, Afganistan\u00ea bi qeyraneke k\u00fbr a civak\u00ee, abor\u00ee \u00fb maf\u00ea miroavn re r\u00fb bi r\u00fb ye. Di bin nav\u00ea p\u00eakan\u00eena \u015fer\u00eeeta \u00ceslam\u00ea de jin t\u00ean hedefgirin, tecawizkirin \u00fb ji maf\u00ean xwe y\u00ean bingeh\u00een b\u00eapar dim\u00eenin. Dewlet\u00ean Yekb\u00fby\u00ee y\u00ean Amer\u00eekay\u00ea pi\u015ft\u00ee 20 salan ji kontrolkirina Afganistan\u00ea \u00fb \u015fer\u00ea [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":237472,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-237471","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nuce"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237471","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=237471"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237471\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":237473,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237471\/revisions\/237473"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/237472"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=237471"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=237471"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=237471"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}