{"id":235263,"date":"2026-04-01T08:09:53","date_gmt":"2026-04-01T06:09:53","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=235263"},"modified":"2026-04-01T08:09:53","modified_gmt":"2026-04-01T06:09:53","slug":"sere-rojhilata-navin-xeteriyen-hevgiredana-abori-u-globalizasyone","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=235263","title":{"rendered":"\u015eer\u00ea Rojhilata Nav\u00een: Xeteriy\u00ean hevgir\u00eadana abor\u00ee \u00fb global\u00eezasyon\u00ea"},"content":{"rendered":"<p><strong>Navenda N\u00fb\u00e7eyan<\/strong><\/p>\n<p><strong>Di c\u00eehaneke ewqas tevilihev de, \u015fer \u00ead\u00ee ne ten\u00ea li eniy\u00ean \u015fer e, l\u00ea di nav her aboriy\u00ea \u00fb zinc\u00eereke dab\u00eenkirin\u00ea de \u015fer bi \u015f\u00eawaz\u00ean cuda t\u00ea me\u015fandin \u00fb bandor\u00ea dike.<\/strong> <strong>Rojhilata Nav\u00een ne ten\u00ea \u00e7avkaniyek dewlemend a enerjiy\u00ea \u00fb derfet\u00ean veberh\u00eanan\u00ea y\u00ean mezin e, l\u00ea di heman dem\u00ea de hin ji zinc\u00eer\u00ean dab\u00eenkirin\u00ea \u00fb bendergeh\u00ean her\u00ee gir\u00eeng \u00ean c\u00eehan\u00ea j\u00ee dihew\u00eene.<\/strong><\/p>\n<p>Di \u2018Serdema N\u00fbjen\u2019 de, me gelek caran bih\u00eestiye ku hevgir\u00eadan \u00fb global\u00eezasyon d\u00eenam\u00eek\u00ean a\u015ft\u00ee \u00fb p\u00ea\u015fketin\u00ea ne, l\u00ea rast\u00ee berovaj\u00ee w\u00ea ye, ew di dem\u00ean \u015fer de dibin sedema pirsgir\u00eak\u00ean mezin. Li \u015f\u00fbna p\u00ea\u015fxistina aramiy\u00ea, ji bejewendiyan hevkar\u00ean bazirganiy\u00ea vedugherin dijber \u00fb li \u00e7ar aliy\u00ea c\u00eehan\u00ea aloz\u00ee \u00e7\u00eadibe.<\/p>\n<p>Bi gotineke din, gir\u00eadana berjewndiy\u00ean abor\u00ee di navbera mirovan de \u00fb global\u00eezasyon dibin sedema bandorek rasterast a kr\u00eez\u00ean jeopol\u00eet\u00eek li ser tor\u00ean bazirgan\u00ee, hilber\u00een \u00fb daray\u00ee y\u00ean ku di destp\u00eak\u00ea de ji bo kar\u00eegeriy\u00ea hatine avakirin l\u00ea sekna wan a ji bo derbaskirina \u015fokan tune ye. Ji ber ku zinc\u00eer\u00ean dab\u00eenkirin\u00ea y\u00ean gir\u00eeng ji ber faktor\u00ean c\u00fbrbec\u00fbr, di nav de \u015fer \u00fb karesat\u00ean xwezay\u00ee de t\u00eak di\u00e7in, z\u00eadeb\u00fbna demk\u00ee ya bihay\u00ea dikare veguhere zext\u00ean enflasyon\u00ea y\u00ean domdar \u00fb xetera stagflasyon\u00ea z\u00eade bike.<\/p>\n<p>\u015ee\u015f sal ber\u00ea, karesata tenduristiy\u00ea ya ku ji ber v\u00eerusa COVID-19, \u00e7\u00eab\u00fb, bandor\u00ean mezin \u00ean abor\u00ee heb\u00fbn, zinc\u00eer\u00ean dab\u00eenkirin\u00ea hatin astengkirin, tengas\u00ee belav b\u00fb, abor\u00ee li \u00e7araliy\u00ea c\u00eehan\u00ea ket nava kir\u00eez\u00ea \u00fb bihay\u00ean petrol\u00ea bi awayek\u00ee berbi\u00e7av daketin, ji ber ku hilber\u00een rawestiya \u00fb bi milyaran mirov li mal\u00ea man.<\/p>\n<p><strong>Xeteriya \u015fer<\/strong><\/p>\n<p>Di v\u00ea \u00e7ar\u00e7ovey\u00ea de, \u015fer\u00ea \u00ceran\u00ea bandor\u00ean ney\u00een\u00ee y\u00ean cid\u00ee y\u00ean gir\u00eaday\u00eeb\u00fbna abor\u00ee \u00fb global\u00eezasyon\u00ea n\u00ee\u015fan dide, zinc\u00eer\u00ean dab\u00eenkirina hevpar vediguher\u00eene qelsiyan. Nakok\u00ee b\u00fbye sedema kr\u00eezeke mezin a c\u00eehan\u00ee di ewlehiya enerj\u00ee \u00fb xwarin\u00ea de \u00fb n\u00ee\u015fan dide ka b\u00ea istiqrariya her\u00eam\u00ee \u00e7iqas z\u00fb dikare zirar\u00ea bide aboriya c\u00eehan\u00ee.<\/p>\n<p>Her ku \u015fer\u00ea DYA-Isra\u00eel li dij\u00ee \u00ceran\u00ea dewam bike, bazar\u00ean daray\u00ee di dawiy\u00ea de dest p\u00ea dikin ku potansiyela ku \u015fer bi lez veguhere kr\u00eezeke c\u00eehan\u00ee fam bikin. Faktor\u00ean jeopol\u00eet\u00eek \u00ean teq\u00eener bi gelemper\u00ee bandor\u00ea li gelek aliy\u00ean aboriya c\u00eehan\u00ee dikin, nemaze enflasyon \u00fb zinc\u00eer\u00ean dab\u00eenkirin\u00ea. \u00c7\u00een, Hindistan \u00fb Ewropa d\u00ea di demek n\u00eaz\u00eek de bandor bibin, bi taybet\u00ee ji ber gir\u00eaday\u00eeb\u00fbna wan a gir\u00eeng bi \u00e7avkaniy\u00ean enerjiy\u00ea re.<\/p>\n<p>Her ku kr\u00eez dir\u00eajtir bidome, bandora w\u00ea li ser gelek aboriy\u00ean mezin \u00ean c\u00eehan\u00ee ewqas mezintir dibe. Sedem e\u015fkere ye: Rojhilata Nav\u00een ne ten\u00ea \u00e7avkaniyek dewlemend a enerjiy\u00ea \u00fb derfet\u00ean veberh\u00eanan\u00ea y\u00ean mezin e, l\u00ea di heman dem\u00ea de hin ji zinc\u00eer\u00ean dab\u00eenkirin\u00ea \u00fb bendergeh\u00ean her\u00ee gir\u00eeng \u00ean c\u00eehan\u00ea j\u00ee dihew\u00eene.<\/p>\n<p><strong>Tengava Hormuz \u00fb Bab-Mendeb<\/strong><\/p>\n<p>Ba\u015f t\u00ea zan\u00een ku bender \u00fb r\u00eay\u00ean deryay\u00ee di parastina zinc\u00eer\u00ean dab\u00eenkirina gerd\u00fbn\u00ee \u00fb domandina aboriya gerd\u00fbn\u00ee de roleke gir\u00eeng dil\u00eezin. Her wiha ba\u015f t\u00ea zan\u00een ku Tengava Hormuz\u00ea yek ji r\u00eay\u00ean av\u00ea y\u00ean her\u00ee gir\u00eeng \u00ean Rojhilata Nav\u00een e, ku r\u00eajeyeke mezin ji petrol \u00fb gaza c\u00eehan\u00ea t\u00ea re derbas dibe. Ji ber v\u00ea yek\u00ea, girtina an j\u00ee s\u00eenordarkirina traf\u00eek\u00ea di tengav\u00ea de ne ten\u00ea bandor\u00ea li her\u00eam\u00ea dike, l\u00ea di heman dem\u00ea de bandor\u00ea li ser tevahiya c\u00eehan\u00ea j\u00ee dike.<\/p>\n<p>Niha li Yemen\u00ea H\u00fbs\u00ee ku hevalbend\u00ean \u00ceran\u00ea ne ne gefan li Tengava Bab-Mendeb dixwin,<\/p>\n<p>Eger Tengava Bab-Mandeb \u00fb Hormuz werin girtin d\u00ea bazirganiya c\u00eehan\u00ee di navbera Rojhilat \u00fb Rojava de bi temam\u00ee felc bibe, herwiha ev yek d\u00ea b\u00ea guman aboriya c\u00eehan\u00ee ber bi kir\u00eezgeke mezin ve bibe, w\u00ea riy\u00ean dir\u00eajtir ji bazirganiy\u00ea b\u00ean bikaran\u00een.<\/p>\n<p>Di dem\u00ean ber\u00ea de k\u00eamasiy\u00ean giran \u00ean dab\u00eenkirina petrol\u00ea ji ber b\u00fbyer\u00ean mezin \u00e7\u00eab\u00fbne, bi taybet\u00ee \u015eer\u00ea Cotmeh\u00ea y\u00ea 1973\u2019an, \u015eore\u015fa \u00ceran\u00ea ya 1979\u2019an, destp\u00eakirina \u015eer\u00ea \u00ceran-Iraq\u00ea di 1980\u2019an de \u00fb \u015eer\u00ea Kendav\u00ea y\u00ea 1990\u2019\u00ee. C\u00fbdahiya sereke di navbera girtina Tengava Hurmuz\u00ea \u00fb van b\u00fbyer\u00ean ber\u00ea de di mezinahiya w\u00ea de ye. R\u00eajeya petrola ku di sal\u00ean 1973 \u00fb 1990\u2019\u00ee de ji bazar\u00ea hatiye ki\u015fandin ji sed\u00ee 6 dab\u00eenkirina petrol\u00ea ya c\u00eehan\u00ee derbas neb\u00fb \u00fb di sal\u00ean 1979 \u00fb 1980\u2019\u00ee de ji sed\u00ee 4 derbas neb\u00fb. L\u00ea bel\u00ea, \u00eero c\u00eehan bi k\u00eamasiyek n\u00eaz\u00eek\u00ee ji sed\u00ee 20 re r\u00fb bi r\u00fb ye, ku v\u00ea b\u00fbyera jeopol\u00eet\u00eek JI 3 heta 5 caran gir\u00eengtir dike.<\/p>\n<p>B\u00ea guman ev rew\u015fa hey\u00ee ya her\u00ee xeternak e, ji ber ku girtina van r\u00eay\u00ean av\u00ea y\u00ean teng \u00e7ar\u00e7oveya kr\u00eez\u00ea \u00fb bandor\u00ean w\u00ea y\u00ean gerd\u00fbn\u00ee berfireh dike, bi v\u00ee reng\u00ee pev\u00e7\u00fbn\u00ea ji pirsgir\u00eakek her\u00eam\u00ee vediguher\u00eene pirsgir\u00eakek gerd\u00fbn\u00ee. Tengava Bab-Mandeb dibe ku ji Tengava Hurmuz\u00ea j\u00ee gir\u00eengtir be, ji ber ku ew Ewropa, Asya \u00fb Afr\u00eekay\u00ea bi r\u00eaya Kanala Suweys\u00ea bi hev ve gir\u00eadide. Ji ber v\u00ea yek\u00ea, ew bi xwezay\u00ee yek ji r\u00eay\u00ean her\u00ee qerebalix \u00ean ke\u015ft\u00eevaniy\u00ea y\u00ean c\u00eehan\u00ea ye, ku ji h\u00eala tanker\u00ean petrol\u00ea \u00fb ke\u015ft\u00eey\u00ean barhilgir ve t\u00ea bikaran\u00een ku ji Okyan\u00fbsa Hind\u00ee ber bi Deryaya Sor, d\u00fbv re ber bi Kanala Siw\u00eas\u00ea, \u00fb ji wir ber bi Deryaya Sp\u00ee, \u00fb berevaj\u00ee ve di\u00e7in.<\/p>\n<p><strong>K\u00ee her\u00ee z\u00eade ji \u015fer\u00ea hey\u00ee s\u00fbd werdigire<\/strong><strong>?<\/strong><\/p>\n<p>Di nav v\u00ea kr\u00eeza piral\u00ee de, Moskow \u00eeht\u00eemal e ku wek\u00ee s\u00fbdmend\u00ea sereke y\u00ea ji n\u00fb ve \u015fekildana herik\u00eena bazirgan\u00ee \u00fb gir\u00eadanan derkeve hol\u00ea. Guhertin\u00ean di bazar\u00ean enerjiy\u00ea y\u00ean c\u00eehan\u00ee de ji bo rej\u00eema Vladimir Putin pir gir\u00eeng in, ku d\u00ea s\u00fbd\u00ean demkurt bi dest bixe, bi potansiyela ku ev destkeftiy\u00ean ji ni\u015fka ve mezin bibin \u00fb domdartir bibin.<\/p>\n<p>Bi bilindb\u00fbna buhay\u00ean petrol\u00ea re, dahat d\u00ea biherike budceya dewlet\u00ea ya R\u00fbsyay\u00ea ya ku ji ber \u015fer\u00ea li Ukraynay\u00ea ji ber dorp\u00ea\u00e7\u00ean c\u00fbrbec\u00fbr bargiraniy\u00ea l\u00ea kiriye. Moskow h\u00eav\u00ee dike ku Ewropa di dawiy\u00ea de bikeve kr\u00eezeke giran a petrol \u00fb gaz\u00ea, ku dikare helwesta w\u00ea ya li ser h\u00eedrokarbon\u00ean R\u00fbsyay\u00ea nerm bike. Ev h\u00eav\u00ee di heman dem\u00ea de li ser w\u00ea rastiy\u00ea ye ku Dewlet\u00ean Yekb\u00fby\u00ee ten\u00ea dab\u00eenker\u00ea ku dikare al\u00eekariya Ewropay\u00ea bi gaz\u00ea bike ye, \u00fb li ser texm\u00eenan e ku Ewropa, ji ber t\u00eakiliy\u00ean transatlant\u00eek \u00ean xirab, dibe ku z\u00eade gir\u00eaday\u00eeb\u00fbna xwe ya li ser dab\u00eenkirin\u00ean biha y\u00ean Amer\u00eek\u00ee ji n\u00fb ve binirx\u00eene, ji ber ku bihay\u00ea gaza Amer\u00eek\u00ee ya ku ji Ewropay\u00ea re t\u00ea \u015fandin \u00e7ar caran ji ya gaza R\u00fbsyay\u00ea bilindtir e.<\/p>\n<p>Ji ber v\u00ea yek\u00ea, eger Ewropa &#8220;vegere&#8221; c\u00eeran\u00ea xwe y\u00ea R\u00fbsyay\u00ea, t\u00eakiliya di navbera Qit&#8217;eya Kevin \u00fb hevkar\u00ea w\u00ea y\u00ea Atlant\u00eek de, ku niha Ewropay\u00ea ji hevalbend \u00fb pi\u015ftgiriyek\u00ea b\u00eatir wek barek\u00ee dib\u00eene, d\u00ea h\u00een aloztir bibe.<\/p>\n<p><strong>W\u00ea c\u00eehan ber bi ku ve bi\u00e7e?<\/strong><\/p>\n<p>H\u00een j\u00ee div\u00ea were gotin ku rew\u015f cid\u00ee ye, dibe ku ji dawiya \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea y\u00ea Duyem\u00een vir ve ya her\u00ee cid\u00ee be. Gelek n\u00ee\u015fan hene ku n\u00ee\u015fan didin xirab\u00fbnek ku kes nizane \u00e7iqas e li p\u00ea\u015fber\u00ee c\u00eehan\u00ea ye&#8230;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Navenda N\u00fb\u00e7eyan Di c\u00eehaneke ewqas tevilihev de, \u015fer \u00ead\u00ee ne ten\u00ea li eniy\u00ean \u015fer e, l\u00ea di nav her aboriy\u00ea \u00fb zinc\u00eereke dab\u00eenkirin\u00ea de \u015fer bi \u015f\u00eawaz\u00ean cuda t\u00ea me\u015fandin \u00fb bandor\u00ea dike. Rojhilata Nav\u00een ne ten\u00ea \u00e7avkaniyek dewlemend a enerjiy\u00ea \u00fb derfet\u00ean veberh\u00eanan\u00ea y\u00ean mezin e, l\u00ea di heman dem\u00ea de hin ji zinc\u00eer\u00ean [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":235264,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[233],"tags":[],"class_list":["post-235263","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cihan"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/235263","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=235263"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/235263\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":235265,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/235263\/revisions\/235265"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/235264"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=235263"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=235263"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=235263"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}