{"id":234078,"date":"2026-02-25T08:08:02","date_gmt":"2026-02-25T06:08:02","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=234078"},"modified":"2026-02-25T08:08:02","modified_gmt":"2026-02-25T06:08:02","slug":"librealizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=234078","title":{"rendered":"L\u00eebreal\u00eezm?"},"content":{"rendered":"<p><strong>Hemza S\u00eavo<\/strong><\/p>\n<p><strong>L\u00eeberal\u00eezm \u00eediyolojiyeke ku doza azadiya takekes\u00ee \u00fb demokrasiy\u00ea di hundir\u00ea dewlet\u00ea de dike. Ev b\u00eerdoziya siyas\u00ee li ser asta c\u00eehan\u00ea t\u00ea naskirin \u00fb hejmarek ba\u015f ji partiy\u00ean c\u00eehan\u00ea li ser bingeh \u00fb p\u00eevan\u00ean w\u00ea hatine damezranin, herwiha li gor\u00ee r\u00eagez\u00ean w\u00ea dixebitin.<\/strong><\/p>\n<p><strong>L\u00eeberal\u00eezm <\/strong><\/p>\n<p>L\u00eeberal\u00eezm peyveke koka xwe lat\u00een\u00ee ye \u00fb t\u00ea wateya azad\u00eexwaz\u00ee. Ji koka \u201cLiber\u201d ya ku t\u00ea wateya azad\u00eey\u00ea hatiye afirandin. Ev peyv di Frans\u00ee de wek\u00ee \u201cLiberte\u201d t\u00ea bikaran\u00een. T\u00eag\u00eena l\u00eeberal\u00eezm\u00ea ji sedsala 16\u2019an ve ji bo p\u00eanasekirina \u00eedeolojiya navend\u00ee ya modern\u00eeteya kap\u00eetal\u00eest dest p\u00ea kir. Ew yek ji t\u00eageh\u00ean dir\u00fb\u015fma \u015fore\u015fa Frans\u00ee ya \u201cLiberte, Egalite, Fraternite\u201d, ango \u201cAzad\u00ee, Wekhev\u00ee, Birat\u00ee\u201d ye. L\u00eeberaliyet felsefeyeke siyas\u00ee \u00fb civak\u00ee ye ku azadiya takekes \u00fb maf\u00ea mirov dipar\u00eaze. Herwiha li dij\u00ee r\u00eabaza dewlet\u00ea disekine dema ku ew dewlet destwerdan\u00ea di jiyana mirov de dike, hem j\u00ee bang\u00ea bi \u00e7andina r\u00eagez\u00ean demokras\u00ee \u00fb wekheviy\u00ea dike. Li Isra\u00eel, \u00ceraq, S\u00fbriy\u00ea, Keneda, S\u00fbdan \u00fb hwd\u2026 welat\u00ean c\u00eehan\u00ea partiy\u00ean l\u00eeberal t\u00ean d\u00eetin.<\/p>\n<p><strong>P\u00eevan \u00fb r\u00eagez\u00ean l\u00eeberal\u00eezm\u00ea<\/strong><\/p>\n<p>Azadiya takekes\u00ee ji nirx\u00ean bingeh\u00een \u00fb cewher\u00ee y\u00ean l\u00eeberal\u00eezm\u00ea t\u00ea hesibandin. L\u00eeberal\u00eezm dib\u00eene ku her kes xwed\u00ee maf\u00ea biryarday\u00een\u00ea heye di derbar\u00ea jiyana xwe de. Di heman dem\u00ea de ferd azad e di bawer\u00ee, fikir \u00fb xebata xwe de, l\u00ea div\u00ea maf\u00ean kes\u00ean din bin p\u00ea neke. Li h\u00eala din j\u00ee yek ji r\u00eagez\u00ean w\u00ea wekheviya di navbera takekesan de ye. L\u00eeberal\u00eezm gir\u00eengiy\u00ea dide p\u00eakan\u00eena demokrasiy\u00ea ji bo hem\u00fb mirovan \u00fb div\u00ea r\u00eazdar\u00ee ji bo hem\u00fb mirovan p\u00eakwere b\u00eay\u00ee avakirina zayendperest\u00ee, olperest\u00ee \u00fb nasnameya civak\u00ee. Li ser bingeha demokrasiy\u00ea j\u00ee \u00ead\u00ee l\u00eeberal\u00eezm doza avakirina s\u00eestemeke demokras di hundir\u00ea dewlet\u00ea de dike, di bin w\u00ee merc\u00ee de be ku gel \u00fb n\u00fbner\u00ean xwe hilbij\u00eare ev hilbijartin j\u00ee div\u00ea bi rengek\u00ee azad \u00fb zelal bin. L\u00eeberal\u00eezm bal\u00ea diki\u015f\u00eene ser hewcedariya zagoneke dadperwer \u00fb serbixwe ku her kes\u00ee b\u00eay\u00ee cudakar\u00ee bi r\u00ea ve bibe. Di heman dem\u00ea de ew pi\u015ftrast dike ku hem kes hem j\u00ee hik\u00fbmet di bin desthilatdariya qan\u00fbn\u00ee de ne \u00fb div\u00ea ev yek li ser hem\u00fb aliyan p\u00eakan bibe. L\u00eeberal\u00eezm r\u00eaz\u00ea li pirengiya b\u00eerdoz\u00ee, ol\u00ee \u00fb siyas\u00ee digire, hem j\u00ee azadiya raman \u00fb derbir\u00een\u00ea dipar\u00eaze \u00fb cih\u00earengiya \u00e7and\u00ee \u00fb ol\u00ee wek\u00ee be\u015fek ji avakirina civak\u00ean tendurist dib\u00eene. L\u00eeberal\u00eezma abor\u00ee pi\u015ftgiriy\u00ea dide pergala bazara azad, aboriya li ser p\u00ea\u015fbaz\u00ee \u00fb hilber\u00een\u00ea r\u00ea li ber dewlemend\u00ee \u00fb p\u00ea\u015fketina abor\u00ee vedike. L\u00ea bel\u00ea, l\u00eeberal\u00eezma n\u00fbjen ji bo misogerkirina dadmendiya civak\u00ee \u00fb p\u00ea\u015f\u00eel\u00eagirtina kedxwariy\u00ea banga r\u00eaxistinkirna hik\u00fbmet\u00ea ya akt\u00eev dike.<\/p>\n<p><strong>Curey\u00ean L\u00eeberal\u00eezm\u00ea<\/strong><\/p>\n<p>L\u00eeberal\u00eezma klas\u00eek: L\u00eeberal\u00eezma klas\u00eek li ser azadiya takekes\u00ee \u00fb aboriya azad disekine, destwerdana dewlet\u00ea di kar\u00fbbar\u00ean abor\u00ee de red dike. Koka w\u00ea vedigere xebat\u00ean ramyar\u00ean wek\u00ee John Locke \u00fb Adam Smith.<\/p>\n<p>L\u00eeberal\u00eezma civak\u00ee: Ev cure di sedsala b\u00eestan de p\u00ea\u015f ket, hevsengiya di navbera azadiya takekes\u00ee \u00fb wekheviya civak\u00ee de dipar\u00eaze \u00fb pi\u015ftgiriy\u00ea dide roleke akt\u00eevtir ji bo hik\u00fbmet\u00ea di peydakirina tendurist\u00ee, perwerde \u00fb ewlehiya civak\u00ee de.<\/p>\n<p>L\u00eeberal\u00eezma n\u00fbjen: L\u00eeberal\u00eezma n\u00fbjen di dawiya sedsala 20\u2019an de hat derxistin. V\u00ea curey\u00ea gir\u00eeng\u00ee da p\u00eakan\u00eena azadkirina bazaran \u00fb xebata abor\u00ee ji dest\u00ea hik\u00fbmet\u00ea \u00fb k\u00eamkirina rola dewlet\u00ea li ser abor\u00ee.<\/p>\n<p><strong>D\u00eeroka l\u00eeberal\u00eezm\u00ea<\/strong><\/p>\n<p>L\u00eeberal\u00eezm di Ewropa de di serdema ronakb\u00eer\u00ee de sedsala 16\u2019an dest p\u00ea kir \u00fb \u015fax\u00ean w\u00ea belav b\u00fbn. Herwiha bir\u00eave\u00e7\u00fbna qonax\u00ean d\u00eeroka mirovahiy\u00ea, p\u00ea\u015f ve \u00e7\u00fb, da ku \u00eero bibe ye yek ji gir\u00eengtir\u00een \u00eedeolojiy\u00ean siyas\u00ee y\u00ean ku li ser\u00ea c\u00eehan\u00ea belav b\u00fb.<\/p>\n<p>Serdema ronahiy\u00ea: L\u00eeberal\u00eezm di serdema ronakb\u00eeriy\u00ea de derket hol\u00ea, di encama bang\u00ean f\u00eelozof\u00ean wek\u00ee John Locke \u00fb Jean-Jacques Rousseau y\u00ean ji bo maf\u00ean takekes\u00ee \u00fb hewcedariya desthilatdariya hikumeteke li ser v\u00eena gi\u015ft\u00ee derket p\u00ea\u015f.<\/p>\n<p>\u015eore\u015fa \u015f\u00ee\u015fesaziy\u00ea: Di sedsala 19\u2019an de, l\u00eeberal\u00eezm bi \u015fore\u015fa p\u00ee\u015fesaziy\u00ea re hevdem b\u00fb ku b\u00fb sedema pi\u015ftgiriya fikra bazara serbest \u00fb sivikkirina s\u00eenor\u00ean li ser bazirgan\u00ee \u00fb bazirganiy\u00ea. Sedsala 20\u2019an: pi\u015ftgir\u00ean l\u00eeberal\u00eezma civak\u00ee z\u00eade b\u00fbn ji ber newekheviya abor\u00ee, ev yek j\u00ee bi z\u00eadeb\u00fbna daxwaza be\u015fdarb\u00fbna hik\u00fbmet\u00ea di peydakirina xizmetguzariya civak\u00ee de.<\/p>\n<p><strong>Rexney\u00ean li ser l\u00eeberal\u00eezm\u00ea<br \/>\n<\/strong>Her \u00e7iqas l\u00eeberal\u00eezm azad\u00ee \u00fb wekheviy\u00ea dipar\u00eaze j\u00ee, l\u00ea rast\u00ee gelek rexneyan hat yek ji rexneyan j\u00ee ji ber takekesperestiya z\u00eade. Hin kes l\u00eeberal\u00eezm\u00ea rexne dikin ji ber ku takekesperestiya z\u00eade te\u015fw\u00eeq dike, ev dibe sedema t\u00eak\u00e7\u00fbna t\u00eakiliy\u00ean civak\u00ee \u00fb t\u00eakiliy\u00ean mirovan bi hev re. Herwiha k\u00eamb\u00fbna dadmendiya civak\u00ee di v\u00ee war\u00ee de lawaz t\u00ea d\u00eetin. Rexnegir\u00ean l\u00eeberal\u00eezma abor\u00ee dib\u00eenin ku ew newekheviya civak\u00ee te\u015fw\u00eeq dike, ji ber ku kes\u00ean dewlemend li ser hesab\u00ea kes\u00ean xizan s\u00fbd werdigirin. Di h\u00ealeke din de l\u00eeberal\u00eezma n\u00fb hi\u015ft global\u00eezma abor\u00ee serdest bibe bandor\u00ean ney\u00een\u00ee li ser aboriya her\u00eam\u00ee ava kir \u00fb b\u00fb al\u00eekar di war\u00ea z\u00eadeb\u00fbna valahiya abor\u00ee di navbera welat\u00ean p\u00ea\u015fket\u00ee \u00fb lawaz de.<\/p>\n<p><strong>R\u00eaber Apo \u00e7i dib\u00eaje li ser l\u00eeberal\u00eezm\u00ea?<\/strong><\/p>\n<p>R\u00eaber Apo di par\u00eaznamey\u00ean xwe de l\u00eeberal\u00eezm\u00ea bi van nirxandina p\u00eanase dike: \u201cJi aliy\u00ea b\u00eerdoz\u00ee ve naskirina l\u00eeberal\u00eezm\u00ea gelek\u00ee gir\u00eeng e. Ten\u00ea gotina takekes\u00ee \u00fb azad\u00eexwaz\u00ee ji bo p\u00eanasey\u00ea t\u00ear\u00ea nake. Weke t\u00eag\u00een, di \u015fore\u015fa Fransay\u00ea de bi t\u00eag\u00een\u00ean wekhev\u00ee \u00fb biratiy\u00ea re derketiye p\u00ea\u015f. Navdar Liberte, Egalite, Fraternite wek t\u00eageheke navend\u00ee li mil\u00ea xwe y\u00ea rast\u00ea muhafezekar\u00ee \u00fb li \u00e7ep\u00ea xwe j\u00ee destp\u00eak\u00ea demokratan \u00fb pi\u015ftre j\u00ee sosyal\u00eestan d\u00eet. Ew w\u00ea weke ner\u00eeneke nerm a p\u00ea\u015fxistina s\u00eestem\u00ea (yekdestdariya kap\u00eetal\u00eest) bi r\u00eave\u00e7\u00fbn\u00ea, b\u00eay\u00ee hewcedariya \u015fore\u015fan.\u201d<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hemza S\u00eavo L\u00eeberal\u00eezm \u00eediyolojiyeke ku doza azadiya takekes\u00ee \u00fb demokrasiy\u00ea di hundir\u00ea dewlet\u00ea de dike. Ev b\u00eerdoziya siyas\u00ee li ser asta c\u00eehan\u00ea t\u00ea naskirin \u00fb hejmarek ba\u015f ji partiy\u00ean c\u00eehan\u00ea li ser bingeh \u00fb p\u00eevan\u00ean w\u00ea hatine damezranin, herwiha li gor\u00ee r\u00eagez\u00ean w\u00ea dixebitin. L\u00eeberal\u00eezm L\u00eeberal\u00eezm peyveke koka xwe lat\u00een\u00ee ye \u00fb t\u00ea wateya azad\u00eexwaz\u00ee. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":234079,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[231],"tags":[],"class_list":["post-234078","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-polotika"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/234078","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=234078"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/234078\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":234080,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/234078\/revisions\/234080"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/234079"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=234078"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=234078"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=234078"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}