{"id":231144,"date":"2025-12-21T09:32:29","date_gmt":"2025-12-21T07:32:29","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=231144"},"modified":"2025-12-21T09:32:29","modified_gmt":"2025-12-21T07:32:29","slug":"paradigma-netewa-demokratik-reya-tekane-ya-careseriye-ye","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=231144","title":{"rendered":"Parad\u00eegma Netewa Demokrat\u00eek r\u00eaya tekane ya \u00e7areseriy\u00ea ye"},"content":{"rendered":"<p><strong>St\u00eark Mihemed\/Qami\u015flo<\/strong><\/p>\n<p><strong>Li hember\u00ee hi\u015fmendiya netew-dewlet ya ku desthilatdaran daye avakirin, R\u00eaber Apo parad\u00eegmeya Netewa Demokrat\u00eek &#8220;Demokras\u00ee, Ekoloj\u00ee \u00fb Azadiya Jin\u00ea&#8221; dide p\u00ea\u015f. Ev parad\u00eegma ne ten\u00ea ji bo gel\u00ea Kurd e, l\u00ea bel\u00ea ji bo tevah\u00ee gelan e.<\/strong><\/p>\n<p>R\u00eaber Apo li \u015f\u00fbna hi\u015fmendiya netew dewlet, Netewa Demokrat\u00eek p\u00ea\u015fniyar dike, ya ku civakeke hevpar \u00fb pirreng di nava xwe de digire. R\u00eaber Apo di nav p\u00ea\u015fniyar\u00ean xwe de y\u00ean ji bo \u00e7areseriy\u00ea, bi taybet\u00ee pi\u015ft\u00ee sal\u00ean 1990\u2019\u00ee modela Neteweya Demokrat\u00eek p\u00ea\u015fk\u00ea\u015f kiriye. Ev model, ji modela netew-dewlet ya klas\u00eek cudatire. Netewa Demokrat\u00eek, li \u015f\u00fbna dewleteke navend\u00ee \u00fb yekreng, ango bir\u00eavebirina nenavend\u00ee p\u00ea\u015fniyar dike. Ev model, bi taybet\u00ee ji bo gel\u00ean pirreng \u00ean wek\u00ee Kurd, Ereb, As\u00fbr\u00ee, Ermen\u00ee, Tirk, Fars \u00fb h.w.d r\u00eayek\u00ea ji bo jiyana hevpar \u00fb azad vedike.<\/p>\n<p>R\u00eaber Apo di felsefeya xwe de, bi taybet\u00ee di pirt\u00fbka xwe ya bi nav\u00ea \u201cMan\u00eefestoya Civaka Demokrat\u00eek\u201d de, parad\u00eegmaya demokrat\u00eek, ekoloj\u00eek \u00fb azadiya jin\u00ea wek\u00ee bingeh\u00ean sereke p\u00ea\u015fk\u00ea\u015f kiriye. Ev s\u00ea p\u00eakhatey\u00ean sereke ne. Armanca xwe demokrasiye. Civakek ku li \u015f\u00fbna hiyerar\u015f\u00ee \u00fb dewleta navend\u00ee, bi awayek\u00ee kooperat\u00eef, komun \u00fb meclis li gor\u00ee prens\u00eeb\u00ean demokrat\u00eek t\u00ea bir\u00eavebirin. Ev model, bi taybet\u00ee ji bo gel\u00ea Kurd, r\u00eayek ji bo xwebir\u00eavebirin\u00ea vedike, Ekoloj\u00eek e. R\u00eaber Apo di felsefeya xwe de, p\u00eaw\u00eestiya parastina j\u00eengeh\u00ea \u00fb hevkariya mirov \u00fb xwezay\u00ea bi awayek\u00ee gir\u00eeng n\u00ee\u015fan dide. Ekoloj\u00ee, ne ten\u00ea wek\u00ee p\u00eakhateyek siyas\u00ee, l\u00ea wek\u00ee be\u015fek ji jiyana rojane ya civak\u00ea t\u00ea d\u00eetin.<\/p>\n<p>R\u00eaber Apo di felsefeya xwe de, bi taybet\u00ee li ser p\u00eaw\u00eestiya azadiya jin\u00ea \u00fb rola w\u00ea di nava avakirina civakek n\u00fb de, ev pered\u00eegma destn\u00ee\u015fan kiriye. Azadiya civak\u00ea bi azadiya jin\u00ea re p\u00eakane dibe. Eger jin azad nebe civak j\u00ee azad nebe. Ji ber v\u00ea yek\u00ea\u00a0 R\u00eaber Apo azadiya Jin\u00ea esas digire.<\/p>\n<p>Bi ven\u00ear\u00eeneke netewa demokrat\u00eek dema banga serdem\u00ea ya R\u00eaber Apo were anal\u00eezkirin w\u00ea b\u00ea d\u00eetin ku R\u00eaber Apo di nav p\u00ea\u015fniyar\u00ean xwe de, ji bo \u00e7areseriya pirsa Kurd, r\u00eayeke a\u015ftiyane \u00fb bi hevpeymana civak\u00ee p\u00ea\u015fk\u00ea\u015f kiriye. Ew dib\u00eaje ku \u015fer \u00fb tund\u00ee ne r\u00eabazek \u00e7areseriy\u00ea ne. Ji ber v\u00ea yek\u00ea ew ji bo hevpeymana civak\u00ee \u00fb a\u015ftiyane, bi taybet\u00ee di nav gel\u00ean Kurd \u00fb dewlet\u00ean her\u00eam\u00ea de, r\u00eaya \u00e7areseriy\u00ea n\u00ee\u015fan dide \u00fb dib\u00eaje: &#8220;Ziman\u00ea v\u00ea dem\u00ea ziman\u00ea a\u015ft\u00ee \u00fb diyalog\u00ea ye.&#8221;<\/p>\n<p><strong>Pered\u00eegma \u00e7i ye?<\/strong><\/p>\n<p>pered\u00eegma wek t\u00eageh, m\u00eazekirina b\u00fbyeran j\u00ee diyardeyan e. Rastiya bi pi\u015ft b\u00fbyer \u00fb diyardeyan d\u00eetin e. wek p\u00eanasekirina heq\u00eeqet\u00ea \u00fb r\u00eabaza\u00a0 fikrandin\u00ea zanist w\u00ea k\u00eejan pirsan bike, \u00e7i l\u00eakol\u00een bike, di van l\u00eakol\u00eenande \u00e7avkaniy\u00ean ku ji xwe re esas digire \u00fb ji bo ku agahiyan derxe hol\u00ea r\u00eabaz\u00ean ku bikaraniy\u00ee, parad\u00eegmay\u00ea \u00eefade dike.<\/p>\n<p>Thomas Khun t\u00eag\u00eena parad\u00eegma bi m\u00eenaka \u00e7iyay\u00ea qe\u015fa\u00a0 ve\u00a0rave kiriye. Li \u00e7iyay\u00ea qe\u015fa, be\u015f\u00ean w\u00ea \u00ean ku li ser av\u00ea dim\u00eene de, em teor\u00ee \u00fb fikir dib\u00eenin. L\u00ea paradigmayek ku ew xwe disp\u00eare heye. S\u00ea be\u015f\u00ean parad\u00eegmay\u00ea j\u00ee bi \u015f\u00eawaz\u00ea zanista heb\u00fbn\u00ea, felsefeya zan\u00een\u00ea \u00fb r\u00eabaza zanist\u00ea hate p\u00eanasekirin. Fikrandina ku zanist\u00ea ji felsefe \u00fb birdoziy\u00ea qut digire dest \u00fb ten\u00ea rastiy\u00ean bi dest t\u00ean girtin \u00fb bi \u00e7av t\u00ean d\u00eetin l\u00eakol\u00een dike bi v\u00ee away\u00ee z\u00eadetir r\u00ea li ber n\u00eeqa\u015fan vekiriye.<\/p>\n<p><strong>Demokras\u00ee t\u00ea \u00e7i watey\u00ea?<\/strong><\/p>\n<p>Ramana peyva Demokrasiy\u00ea &#8220;R\u00eavebirina Gel&#8221; e. Ev peyv bi koka xwe Yewnan\u00ee ye \u00fb ji du paran p\u00eakhat\u00eeye (demos= xelk, gel \u00fb Kras\u00ee= R\u00eavebirin e)<\/p>\n<p>Demokras\u00ee \u015f\u00eawazek xwezay\u00ee ya xwe bi r\u00eavebirina gel, ku di nava xwe de hem\u00fb deng, reng, p\u00eakhate, netew \u00fb ol digire \u00fb xwe bi xwe bir\u00eave dibin. B\u00eay\u00ee ku desthilatdariyek ji derve wan bir\u00eave bibe.<\/p>\n<p><strong>R\u00eaber Apo demokrasiy\u00ea wiha dinirx\u00eene:<\/strong><\/p>\n<p>R\u00eaber Apo, di paraznameya \u2018Pirsgir\u00eaka Kurd \u00db \u00c7areseriya Neteweya Demokrat\u00eek\u2019 de, di be\u015fa \u2018\u00c7ar\u00e7oveya T\u00eag\u00een\u00ee \u00fb Teor\u00eek\u2019 de bi van nirxandinan mijara \u2018Demokrasiy\u00ea\u2019 ron\u00ee dike: &#8220;Ji ber ku t\u00eag\u00eena demokrasiy\u00ea gelek\u00ee t\u00ea bikaran\u00een \u00fb berevaj\u00ee cewher\u00ea w\u00ea t\u00ea \u015f\u00eerovekirin, rast danas\u00eena w\u00ea gir\u00eeng dibe. Tev\u00ee ku demokras\u00ee gelek\u00ee t\u00ea bikaran\u00een li ser t\u00eag\u00eena w\u00ea aloziyek heye. Bel\u00ea mirov dikare w\u00ea bi awayek\u00ee teng \u00fb fireh bide naskirin. Bi awayek\u00ee fireh mirov dikare wisa bide naskirin, xwer\u00eavebirina civak\u00ean dewlet \u00fb desthilatdar\u00ee nas nekirine. Xwer\u00eavebirina \u00a0klan, qeb\u00eele \u00fb e\u015f\u00eeran di nava v\u00ea kategoriy\u00ea de cih digire. Bi awayek\u00ee teng j\u00ee mirov dikare demokrasiy\u00ea wisa binirx\u00eene; civak\u00ean di wan de tev\u00ee diyardeya demokrasiy\u00ea diyardey\u00ean dewlet \u00fb desthilatdariy\u00ea gelek\u00ee t\u00eane bikaran\u00een hene, di van civakan de xwer\u00eaveberiy\u00ean li dervey\u00ee r\u00eaveberiy\u00ean dewlet \u00fb desthilatdariy\u00ea dim\u00eenin dikevin v\u00ea \u00e7ar\u00e7ovey\u00ea.<\/p>\n<p><strong>Ekoloj\u00ee diyardeya xwezay\u00ea ye<\/strong><\/p>\n<p>Ekoloj\u00ee weke t\u00eageh t\u00ea wateya zanista j\u00eengeh\u00ea. Ekoloj\u00ee an j\u00ee zanista j\u00eengeh\u00ea par\u00e7eyeke gir\u00eeng ji c\u00eehan\u00ea ye \u00fb di heman dem\u00ea de di jiyana mirovan a rojane de j\u00ee gelek p\u00eaw\u00eest e. mirov\u00ean demokras an j\u00ee t\u00eageha demokrat\u00eek ne ten\u00ea parastina maf\u00ea hem\u00fb p\u00eakhate \u00fb netew dike l\u00ea bel\u00ea di hundir\u00ea xwe de parastina j\u00eengeh \u00fb xwezay\u00ea j\u00ee dike. C\u00eehanek demokrat\u00eek b\u00ea parastin ekoloj\u00ee temama nebe.<\/p>\n<p>R\u00eaber Apo der bar\u00ea ekolojiy\u00ea de dib\u00eaje ku ew hi\u015fyariya s\u00eenordar ku der heq\u00ea j\u00eengeh\u00ea de \u00e7\u00eab\u00fbye, p\u00eangaveke \u015fore\u015fger\u00ee p\u00eak t\u00eene. Lewma p\u00eaw\u00eest e bi r\u00eaya hi\u015fyariya civak\u00ee siyaseteke exlaq\u00ee, hezkirin \u00fb r\u00eazgirtina li siru\u015ft \u00fb j\u00eengeh\u00ea b\u00ea p\u00ea\u015fxistin. Ji ber ku ji ber kap\u00eetal\u00eezm\u00ea mirov li j\u00eengeh \u00fb siru\u015ft\u00ea hatiye biyan\u00eekirin.<\/p>\n<p><strong>R\u00eaber Apo dib\u00eaje: &#8220;Ekoloj\u00ee famkirina azadiya jinan e&#8221;<\/strong><\/p>\n<p>Li gor raman\u00ean R\u00eaber Apo t\u00eakiliya navbera mirov \u00fb siru\u015ft\u00ea t\u00eakiliyeke m\u00eetoloj\u00eek e. Ji ber ku gava ku em vedigerin nav naveroka m\u00eetolojiy\u00ea, em dib\u00eenin ku m\u00eetoloj\u00ee siru\u015ft\u00ea wek cismek\u00ee zind\u00ee dib\u00eene ku her tim bi mirov re di nav t\u00eakiliy\u00ea de ye. L\u00ea bel\u00ea bi fikra zanista poz\u00eet\u00eev\u00eest ku \u00e7ekeke bih\u00eaz a l\u00eeberal\u00eezm \u00fb kap\u00eetal\u00eezm\u00ea ye, siru\u015ft ti\u015ftek\u00ee b\u00ea ruh e \u00fb di navbera mirov \u00fb siru\u015ft\u00ea de tu t\u00eakiliyek tune ye. Nexwe ji bo peydakirina t\u00eagih\u00ee\u015ftineke rasteq\u00eene li hember ekolojiy\u00ea, p\u00eaw\u00eestiya me p\u00ea heye ku em vegerin m\u00eetoloj\u00ee yan d\u00eeroka kevnar a xaka Kurdan. Mijareke din a t\u00eakildar\u00ee ekolojiy\u00ea famkirina azadiya jinan e, bi gotineke din famkirina jineoloj\u00ee \u00fb felsefeya jin, jiyan, azadiy\u00ea ye. Ji bo ravekirina v\u00ea pirs\u00ea p\u00eaw\u00eest e ku em li d\u00eeroka \u015fore\u015fa \u00e7andiniy\u00ea, ango li \u015fore\u015fa neol\u00eet\u00eek\u00ea bin\u00earin ku 12 hezar sal ber\u00ee \u00e7\u00eab\u00fbna \u015faristaniyeta desthilatxwaz, baviksalar \u00fb \u015f\u00eedetxwaz a Sumeran p\u00eak hatiye. Jin her dem p\u00ea\u015fenga civak\u00ea b\u00fbye \u00fb xwed\u00eet\u00ee li destkeftiy\u00ean mirovatiy\u00ea kiriye \u00fb xwedawenda erd \u00fb as\u00eemanan b\u00fbye. Di dawiy\u00ea de em dib\u00eajin ku zanista ekolojiy\u00ea, bi taybet\u00ee di modern\u00eeteya demokrat\u00eek de, hezkirina ajal, siru\u015ft \u00fb hem\u00fb j\u00eengeh\u00ea hezkirina ji mirovan e. Ango t\u00eakiliya li gel siru\u015ft\u00ea \u00fb bi w\u00ea re yekb\u00fbn gewher\u00ea aboriya civak\u00ee ye. Bi gotineke din ten\u00ea ne gir\u00eeng e ku em daran bi\u00e7\u00eenin, her wiha div\u00ea em felsefeya \u00e7andina daran j\u00ee fam bikin.<\/p>\n<p><strong>Azadiya civak\u00ea b\u00ea azadiya jin\u00ea p\u00eak nay\u00ea<\/strong><\/p>\n<p>Felsefeya Azadiy\u00ea ya v\u00ea serdem\u00ea ji aliy\u00ea R\u00eaber Apo ve hatiye formulekirin, Jin Jiyan Azad\u00ee ye. Dir\u00fb\u015fma Jin, Jiyan, Azad\u00ee ku ji h\u00eala R\u00eaber Apo ve hatiye p\u00ea\u015fk\u00ea\u015fkirin, di nav tevgera Kurd\u00ee de wek\u00ee dr\u00fb\u015fmeyek sereke hatiye qeb\u00fblkirin. Ev dr\u00fb\u015fme, ne ten\u00ea ji bo azadiya jin\u00ea, l\u00ea ji bo azadiya gi\u015ft\u00ee ya civak\u00ea j\u00ee t\u00ea d\u00eetin. R\u00eaber Apo di felsefeya xwe de, bi taybet\u00ee li ser p\u00eaw\u00eestiya azadiya jin\u00ea \u00fb rola w\u00ea di nav avakirina civakek n\u00fb de, destn\u00ee\u015fan kiriye.<\/p>\n<p>Ji bo civakek hevpar \u00fb j\u00eengeheke guncav azad\u00ee \u00fb fikir\u00ean jin\u00ea gir\u00eenge. Di p\u00eakan\u00eena demokrasiy\u00ea de yek ji \u015fax\u00ean w\u00ea y\u00ea sereke qeb\u00fblkirina jin e. Pirat\u00eeka demokrasiy\u00ea b\u00eay\u00ee jin\u00ea p\u00eak nay\u00ea. Parastina taybetmendiy\u00ean jinan ji parastina ekoloj\u00ee ye.<\/p>\n<p><strong>Jin p\u00ea\u015fenga v\u00ea civaka n\u00fb ye<\/strong><\/p>\n<p>R\u00eaber Apo di felsefeya xwe de, azadiya jin\u00ea wek\u00ee bingeh\u00ea azadiya gi\u015ft\u00ee ya civak\u00ea dib\u00eene. R\u00eaber Apo dib\u00eaje ku \u201cCivakek ku jin azad nebe, nikare bi xwe azad be.\u201d Ji ber v\u00ea yek\u00ea, di nav p\u00ea\u015fniyar\u00ean xwe de, rola jin\u00ea di nav civak\u00ea de bi awayek\u00ee n\u00fbjen \u00fb bih\u00eaz t\u00ea n\u00ee\u015fandan. Jin p\u00ea\u015fenga v\u00ea civaka n\u00fb ye,\u00a0 ji ber ku xwediy\u00ea felsefeyek e k\u00fbr e.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>St\u00eark Mihemed\/Qami\u015flo Li hember\u00ee hi\u015fmendiya netew-dewlet ya ku desthilatdaran daye avakirin, R\u00eaber Apo parad\u00eegmeya Netewa Demokrat\u00eek &#8220;Demokras\u00ee, Ekoloj\u00ee \u00fb Azadiya Jin\u00ea&#8221; dide p\u00ea\u015f. Ev parad\u00eegma ne ten\u00ea ji bo gel\u00ea Kurd e, l\u00ea bel\u00ea ji bo tevah\u00ee gelan e. R\u00eaber Apo li \u015f\u00fbna hi\u015fmendiya netew dewlet, Netewa Demokrat\u00eek p\u00ea\u015fniyar dike, ya ku civakeke hevpar \u00fb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":231145,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[231],"tags":[],"class_list":["post-231144","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-polotika"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/231144","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=231144"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/231144\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":231146,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/231144\/revisions\/231146"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/231145"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=231144"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=231144"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=231144"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}