{"id":229597,"date":"2025-11-09T08:00:09","date_gmt":"2025-11-09T06:00:09","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=229597"},"modified":"2025-11-09T08:00:09","modified_gmt":"2025-11-09T06:00:09","slug":"di-cihane-de-9-welaten-ku-te-de-astengkirina-xwendina-jin-didome","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=229597","title":{"rendered":"Di c\u00eehan\u00ea de 9 welat\u00ean ku t\u00ea de astengkirina xwendina jin didome"},"content":{"rendered":"<p><strong>Esma Mistefa\/Qami\u015flo<\/strong><\/p>\n<p>Di serdema hey\u00ee de yek ji trajediy\u00ean ku mirov p\u00ea bandor dibe, ew e ku di nava ewqas p\u00ea\u015fketin\u00ean serdem\u00ea de h\u00eena j\u00ee jin di bin \u015fiddet, b\u00eaedalet\u00ee \u00fb kiryar\u00ean di bin sedem\u00ean cur be cur de ne. Ev hi\u015fmend\u00ee h\u00ea\u015ftiye ku jin ji maf\u00ean xwe y\u00ean her\u00ee rewa mehr\u00fbm bibin. yek ji van diyardeyan j\u00ee qedexekirin \u00fb astengkirina xwendin \u00fb zanista jin\u00ea ye.<\/p>\n<p>Yek ji van welat\u00ean ku her\u00ee z\u00eade li hember xwendina jinan dibe asteng \u00fb qedexe dike, Afganditan e; Afganistan heya niha j\u00ee r\u00ea nade ku jin di nav\u00een, zan\u00eengeh \u00fb xwendin\u00ean bilin de bixw\u00eenin. Di Afganistan de 1.4 milyon ke\u00e7 h\u00een j\u00ee ji aliy\u00ea rayedar \u00fb desthilatdariy\u00ea ve ji dibistan\u00ea t\u00ean d\u00fbrxistin. Ev yek ne ku ji dema n\u00eaz ve wisa ye, bi deh sala ye ev hi\u015fmend\u00ee di nava Afganistan\u00ea de t\u00ea bir\u00eavebirin. Helbet ev zihniyet xwe disp\u00eare s\u00eestema ol\u00ee a tund ku t\u00ea me\u015fandine. Di heman dem\u00ea de li welat\u00ean Efr\u00eeqiyay\u00ea her\u00ee z\u00eade ji ber rew\u015fa civak\u00ee a belav, xizaniya z\u00eade, hi\u015fmendiya civak\u00ea, zewicandina temen\u00ea bi\u00e7\u00fbk \u00fb cudahiya di navbera her du zayenan de, xwendina ke\u00e7an asteng dikin.<\/p>\n<p>Di v\u00ea \u00e7ar\u00e7ovey\u00ea de ne ten\u00ea Afganistan lihember xwendina jinan dibe asteng, hin welat\u00ean din y\u00ean c\u00eehan\u00ea v\u00ea yek\u00ea di bin sedem\u00ean cur be cur de p\u00eak t\u00eenin \u00fb a her\u00ee z\u00eade j\u00ee di par\u00eazgeha Afr\u00eeqiyay\u00ea. Ji wan welatan j\u00ee Afganistan, Ba\u015f\u00fbr\u00ea Afr\u00eeqiyay\u00ea, Komara Efr\u00eeqeya Nav\u00een, N\u00eejir, T\u015fad, Mal\u00ee, G\u00eeniya, Burk\u00eena Faso, Esyobiya \u00fb Yemen.<\/p>\n<p>Di v\u00ea rapor\u00ea de em \u00ea li ser qedexekirin \u00fb astengkirina xwendin \u00a0jin, her wiha li hember zaneb\u00fbn \u00fb zanista jin\u00ea sekinin, di bin \u00e7i zihniyet, \u015fert \u00fb mercan de p\u00eak t\u00ea bisekinin.<\/p>\n<p><strong>Afganistan: <\/strong>Afgansitan welat\u00ea yekem\u00een di c\u00eehan\u00ea de ku li hember xwendina jin dibe asteng \u00fb qedexe dike ye. Ev yek j\u00ee ji aliy\u00ea desthilata Tal\u00eeban ve t\u00ea p\u00eak an\u00een. Bi v\u00ea yek\u00ea re Afganistan welat\u00ea ku heya niha xwendina jin \u00fb ke\u00e7an a nav\u00een \u00fb xwendina bilind bi tund\u00ee qedexe dike ye.<\/p>\n<p>Qedexeya perwerdehiya ke\u00e7an li Afganistan\u00ea bi giran\u00ee ji ber pol\u00eet\u00eekay\u00ean Tal\u00eeban\u00ea ye ku pi\u015ft\u00ee veki\u015f\u00eena h\u00eaz\u00ean Amer\u00eek\u00ee di sala 2021\u2019an de vegeriyan ser desthilat\u00ea.<\/p>\n<p>Sedem\u00ean sereke y\u00ean ku ji h\u00eala Tal\u00eeban ve hatine destn\u00ee\u015fankirin an j\u00ee ji h\u00eala \u00e7avd\u00earan ve ji bo v\u00ea qedexey\u00ea hatine d\u00eetin ev in:<\/p>\n<p><strong>1- <\/strong><strong>\u015e\u00eerovekirina ol\u00ee ya tund:<\/strong> Tal\u00eeban ber\u00ee ku dest\u00fbr\u00ea bide ke\u00e7an ku vegerin dibistan\u00ean nav\u00een \u00fb zan\u00eengehan, \u00fb li gor\u00ee \u015f\u00eeroveya wan dib\u00eaje ku ew dixwaze &#8220;haw\u00eerdorek perwerdehiya \u00eeslam\u00ee ya guncaw peyda bike&#8221;, \u00eedia dike ku avahiya hey\u00ee &#8220;li gor\u00ee qan\u00fbna \u00eeslam\u00ee n\u00eene&#8221;.<\/p>\n<p><strong>2-S\u00eenorkirin\u00ean Civak\u00ee \u00fb \u00c7and\u00ee:<\/strong> Hin civak\u00ean Afganistan\u00ea pir muhafezekar e, \u00fb n\u00ear\u00eenek kevne\u015fop\u00ee heye ku rol\u00ean jinan div\u00ea bi mal \u00fb malbat\u00ea ve s\u00eenordar bin, ev yek Tal\u00eeban\u00ea te\u015fw\u00eeq dike ku van helwestan qeb\u00fbl bikin da ku norm\u00ean xwe y\u00ean civak\u00ee bic\u00eeh b\u00eenin.<\/p>\n<p><strong>3-Kontrola Siyas\u00ee:<\/strong> Mehr\u00fbmkirina ke\u00e7an ji perwerdey\u00ea r\u00eabazek kontrola civak\u00ee \u00fb siyas\u00ee ye, ji ber ku ew rola jinan di civak\u00ea de qels dike \u00fb r\u00ea li ber be\u015fdarb\u00fbna wan di jiyana gi\u015ft\u00ee de an j\u00ee derfeta wan a t\u00eako\u015f\u00eena li hember desthilatdariy\u00ea digre.<\/p>\n<p><strong>4-Neb\u00fbna zexteke navnetewey\u00ee ya bi bandor:<\/strong> Tev\u00ee \u015fermezarkirina Netewey\u00ean Yekb\u00fby\u00ee \u00fb gelek welatan, Tal\u00eeban rast\u00ee cezay\u00ean t\u00earker nehat ku wan ne\u00e7ar bikin ku biryara xwe pa\u015fve biki\u015f\u00eenin. Ev b\u00fb sedem ku siyaseta xwe heya niha bide bime\u015f\u00eene.<\/p>\n<p>Xulase; Ji sala 2021\u2019an vir ve, dibistan\u00ean nav\u00een \u00fb zan\u00eengeh ji ke\u00e7an re hatine girtin, ev yek bi m\u00eelyonan xwendekar\u00ean jin ji maf\u00ea perwerdehiy\u00ea b\u00eapar kiriye \u00fb bandorek giran li ser p\u00ea\u015feroja jinan \u00fb civaka Afgan\u00ee bi tevah\u00ee kiriye. Her wiha di fakultey\u00ean Tib \u00fb peymangeh\u00ean tenduristiy\u00ea de \u00fb hin cih\u00ean kar \u00fb xebatan de dest\u00fbr nade ku jin t\u00ea de bixw\u00eenin \u00fb bixebitin.<\/p>\n<p>Di heman dem\u00ea de li gor\u00ee Raporeke <strong>UNESCO<\/strong>\u2019y\u00ea destn\u00ee\u015fan dike ku li hin deveran n\u00eaz\u00eek\u00ee ji sed\u00ee 75\u2019\u00ea ke\u00e7an perwerdehiya dibistan\u00ea nab\u00eenin.<\/p>\n<p><strong>Ba\u015f\u00fbr\u00ea Afr\u00eeqiyay\u00ea: <\/strong>Li gor\u00ee raporek ONE.org (R\u00eaxistineke c\u00eehan\u00ee \u00fb b\u00ea al\u00ee ye ku ji bo bidaw\u00eekirina xizaniya z\u00eade \u00fb ba\u015ftirkirina rew\u015fa tenduristiy\u00ea li Afr\u00eekay\u00ea dixebite). Ev hate tesb\u00eetkirin, ew yek ji deh welat\u00ean her\u00ee zehmete ku zarok\u00ean ke\u00e7 perwerde bib\u00eenin, ku bi qas\u00ee ji sed\u00ee 73\u2019\u00ea ke\u00e7an na\u00e7in dibistana seretay\u00ee.<\/p>\n<p>Li Afr\u00eekaya Ba\u015f\u00fbr, wek\u00ee li hin welat\u00ean din \u00ean wek\u00ee Afganistan\u00ea, ti qedexeyek ferm\u00ee an j\u00ee hikum\u00ee li ser perwerdehiya ke\u00e7an tune ye. L\u00eabel\u00ea, faktor\u00ean, \u015fert \u00fb merc\u00ean civak\u00ee \u00fb abor\u00ee hene ku dibin sedema ku hejmareke mezin ji ke\u00e7an dev ji dibistan\u00ea berdin \u00fb perwerdehiya xwe temam nekin.<\/p>\n<p><strong>Sedem\u00ean ku r\u00ea nade zarok\u00ean ke\u00e7 \u00fb jin bikaribin bixw\u00eenin <\/strong><\/p>\n<p>Ji wan j\u00ee em dikarin van b\u00eenin ziman: (Xizan\u00ee \u00fb zehmetiya gih\u00ee\u015ftina perwerdey\u00ea, Zewaca zarokan \u00fb ducan\u00eeya z\u00fb, destdir\u00eaj\u00ee \u00fb tund\u00fbt\u00fbjiya li dibistanan li ser ke\u00e7an, Qelsb\u00fbna binesaziya perwerdehiy\u00ea ya li dever\u00ean gundewar\u00ee, tuneb\u00fbna serwextb\u00fbna li ser gir\u00eengiya perwerdehiya ke\u00e7an).<\/p>\n<p>Ev diyardey\u00ean ku hatine tesb\u00eetkirin, ji tuneb\u00fbna rola dewlet\u00ea di nava civak\u00ea her wiha ji rew\u015fa civak\u00ee a xizan \u00fb belave t\u00ea. Helbet ev yek dewlet \u00fb hikumeta w\u00ea s\u00fbcdar e ku nikare derfet\u00ean jiyan\u00ea a gel ba\u015ftir bike. Her wiha tunekirina maf \u00fb rola jin di civak\u00ea de ku bi v\u00ea yek\u00ea re jin ji maf\u00ea xwe ya her\u00ee rewa b\u00eapar e. Li \u015f\u00fbna peydakirina derfetan ji xwendina ke\u00e7an re, r\u00ea li ber zewicandina wan a bi temen\u00ea bi\u00e7\u00fbk vedikin \u00fb li p\u00ea\u015fiya w\u00ea yek\u00ea nabin asteng. Di vir de mirov ji wan pirs bike; Gelo h\u00fbn \u00e7ima li p\u00ea\u015fiya zewaca wan nabin asteng, l\u00ea li p\u00ea\u015fiya zaneb\u00fbn \u00fb xwendina jin h\u00fbn dibin asteng \u00fb tu derfetan peyda nakin?<\/p>\n<p><strong>N\u00eejer:<\/strong> Bi ferm\u00ee Komara N\u00eejer\u00ea, welatek\u00ee li rojavay\u00ea Afr\u00eeqay\u00ea ye. Li N\u00eejer\u00ea, r\u00eajey\u00ean zewaca zarokan di nav y\u00ean her\u00ee bilind \u00ean c\u00eehan\u00ea de ye. Gelek ke\u00e7 ne\u00e7ar dim\u00eenin ku di temen\u00ea bi\u00e7\u00fbk de dev ji dibistan\u00ea berdin da ku bizewicin an j\u00ee wek\u00ee karker\u00ean mal\u00ea bixebitin. Her wiha dever\u00ean gundewar\u00ee ji k\u00eamb\u00fbna dibistan \u00fb mamostey\u00ean jin azar\u00ea diki\u015f\u00eenin \u00fb nikarin bixw\u00eenin. Ev yek gih\u00ee\u015ftina perwerdehiy\u00ea hema hema ne mumkin dike. R\u00eaxistin\u00ean maf\u00ean mirovan pi\u015ftrast dikin ku norm\u00ean civak\u00ee ango kevne\u015fopya civak\u00ee perwerdehiya ke\u00e7an hewce nab\u00eenin ku \u00a0ev j\u00ee cudahiya di navbera m\u00ear \u00fb jinan de di derfet\u00ean perwerdehiy\u00ea de diyar dike.<\/p>\n<p><strong>G\u00eeniye:<\/strong> Bi ferm\u00ee Komara G\u00een\u00ea, welatek li rojavay\u00ea Afr\u00eeqay\u00ea ye. Li G\u00eeney\u00ea j\u00ee rew\u015f ne pir cuda ye. Xizan\u00ee, binesaziya xirab \u00fb cudakariya zayend\u00ee gelek malbatan ne\u00e7ar dike ku perwerdehiya kur\u00ean xwe li \u015f\u00fbna ke\u00e7\u00ean xwe bidin p\u00ea\u015fiy\u00ea. Her wiha hin ke\u00e7 j\u00ee rast\u00ee \u015f\u00eedet \u00fb tac\u00eeza dibistan\u00ea t\u00ean, ev yek j\u00ee dibe sedem ku malbat ji ber tirsa li ser ewlehiya wan r\u00ea li ber wan bigirin ku ne\u00e7in dibistan\u00ea.<\/p>\n<p>Her wiha welat\u00ean weke <strong>Esyobiya:<\/strong> Bi fermi Komara Federal a Demokrat\u00eek a Esyopyay\u00ea, Ew welatek\u00ee b\u00eaderya ye ku li Qilo\u00e7\u00ea Afrqay\u00ea ye. <strong>Yemen:<\/strong> Welatek\u00ee ereb\u00ee ye ku li ba\u015f\u00fbr\u00ea rojavay\u00ea N\u00eevgirava Ereb\u00ee li Rojavay\u00ea Asyay\u00ea ye. <strong>Burk\u00eena Faso:<\/strong> Ew li welat\u00ean \u00c7ola Sahray\u00ea ya Afr\u00eeqay\u00ea ye. <strong>T\u015fad<\/strong>: Welatek\u00ee b\u00eaderya ye ku li ser xa\u00e7er\u00eaya Bakur \u00fb Nav\u00een a Afr\u00eeqay\u00ea ye. <strong>Mal\u00ee:<\/strong> Bi ferm\u00ee Komara Maliy\u00ea, welatek\u00ee li Rojavay\u00ea Afr\u00eeqay\u00ea ye ku ew j\u00ee b\u00ea derya ye.<\/p>\n<p>Bi gelemper\u00ee jin ji ber gelek sedem\u00ean civak\u00ee \u00fb siyas\u00ee di gih\u00ee\u015ftina perwerdehiy\u00ea de rast\u00ee zehmetiy\u00ean gir\u00eeng t\u00ean. Ji wan sedeman j\u00ee her\u00ee z\u00eade ku di van welat\u00ean me dane p\u00eanasekirin de ev in; Xizan\u00ee \u00fb \u015fert \u00fb merc\u00ean jiyan\u00ea y\u00ean xirab, Pev\u00e7\u00fbn \u00fb \u015fer, Zewaca z\u00fb, R\u00ea\u00fbresm \u00fb kevne\u015fopiy\u00ean civak\u00ee, D\u00fbrb\u00fbna dibistanan \u00fb neb\u00fbna ewlehiy\u00ea,Neb\u00fbna mamoste \u00fb binesaziy\u00ea.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Esma Mistefa\/Qami\u015flo Di serdema hey\u00ee de yek ji trajediy\u00ean ku mirov p\u00ea bandor dibe, ew e ku di nava ewqas p\u00ea\u015fketin\u00ean serdem\u00ea de h\u00eena j\u00ee jin di bin \u015fiddet, b\u00eaedalet\u00ee \u00fb kiryar\u00ean di bin sedem\u00ean cur be cur de ne. Ev hi\u015fmend\u00ee h\u00ea\u015ftiye ku jin ji maf\u00ean xwe y\u00ean her\u00ee rewa mehr\u00fbm bibin. yek ji [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":229598,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[229],"tags":[],"class_list":["post-229597","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-jin"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/229597","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=229597"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/229597\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":229599,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/229597\/revisions\/229599"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/229598"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=229597"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=229597"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=229597"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}