{"id":225568,"date":"2025-07-06T09:30:29","date_gmt":"2025-07-06T07:30:29","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=225568"},"modified":"2025-07-06T09:30:29","modified_gmt":"2025-07-06T07:30:29","slug":"bi-pekaninen-asimilasyonen-be-sinor-xwestine-qirkirina-candi-temam-bikin","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=225568","title":{"rendered":"Bi p\u00eakan\u00een\u00ean as\u00eem\u00eelasyon\u00ean b\u00ea s\u00eenor, xwestine qirkirina \u00e7and\u00ee temam bikin"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ji raman\u00ea R\u00eaber Apo<\/strong><\/p>\n<p>\u00c7anda Kurd bi tevah\u00ee h\u00eaman\u00ean xwe y\u00ean mad\u00ee \u00fb manew\u00ee ji sed\u00ee sed hatiye \u00eenkarkirin \u00fb qedexekirin, bi p\u00eakan\u00een\u00ean as\u00eem\u00eelasyon\u00ea y\u00ean b\u00ea s\u00eenor, xwestine qirkirina \u00e7and\u00ee temam bikin.<\/p>\n<p>\u00c7anda Kurd tevahiya d\u00eerok\u00ea di mezinkirina \u00e7anda \u00e7em\u00ea sereke de \u00fb di tes\u00eerl\u00eakirina w\u00ee de bi roleke p\u00ea\u015feng rab\u00fbye. L\u00ea ji ber ku devera w\u00ea ya jiyan\u00ea tim\u00ee li qada \u015fer a d\u00eerok\u00ea b\u00fb, ji bo heb\u00fbna xwe bipar\u00eaze \u00fb bergiriya xwe bike, xwe veki\u015fandiye ser\u00ea \u00e7iyan. Bi saya \u00e7iyan, kar\u00eeb\u00fbye bibe gel\u00ea her\u00ee kevin \u00fb bibe xwediy\u00ea v\u00ea nasnav\u00ea. Aliy\u00ea v\u00ea y\u00ea ney\u00ean\u00ee j\u00ee ew e, di nava xwe de z\u00eade cih nedaye \u00e7anda baj\u00ear. Bi baj\u00ear re tim\u00ee di poz\u00eesyoneke dijber de maye \u00fb bajar weke cinawirek\u00ee w\u00ea daqurt\u00eene \u00fb bixwe d\u00eetiye. Lewma \u00e7anda qeb\u00eele \u00fb e\u015f\u00eer\u00ea ya ji r\u00ea\u00fbresm\u00ea heta roja me ya \u00eero heb\u00fbna xwe parastiye. Forma qeb\u00eele \u00fb e\u015f\u00eer\u00ea \u015f\u00eawe \u00fb qalib\u00ea bingeh\u00een \u00ea \u00e7anda Kurd e. \u00c7awa ku sosyoloj\u00ee dide nas\u00een \u00e7anda e\u015f\u00eer\u00ea \u00e7andeke bi r\u00eaya bavikt\u00ee \u00fb xizimtiy\u00ea n\u00eene, \u00e7andeke jiyana azad \u00fb \u015f\u00eawazek\u00ee hey\u00een\u00ea ye, bi berxwedana li dij\u00ee \u015faristaniy\u00ea xwe diyar dike, bawer dikim ku bi v\u00ee away\u00ee danas\u00eena w\u00ea duristir \u00fb rasttir e. Li cem Kurdan \u00e7anda e\u015f\u00eer\u00ea gelek\u00ee bi h\u00eaz \u00fb xurt e. Ji ber ku tevahiya d\u00eeroka \u015faristaniy\u00ea b\u00fbne xwed\u00ee \u00eerade ku bi berxwedan\u00ea xwed\u00ee li heb\u00fbna xwe \u00fb jiyana azad derkevin. Di v\u00ea de t\u00eakiliya bavikt\u00ee an j\u00ee xizimtiy\u00ea diyarker n\u00eene. R\u00ea\u00fbresma Zerde\u015ftiy\u00ea di v\u00ea \u00e7ar\u00e7ovey\u00ea de ji r\u00ea\u00fbresma d\u00een\u00ea Sem\u00eet\u00eek cudatir e; mirovan nake evd, b\u00eahtir wan diki\u015f\u00eene aliy\u00ea jiyana azad. Di navbera wan de cudahiyeke evqas\u00ee bi kok \u00fb binyad heye. Di dema serdestiya \u00ceslam\u00ea de r\u00ea\u00fbresma Zerde\u015ft\u00ee derb xwar \u00fb bi v\u00ea re j\u00ee evd\u00eet\u00ee hat. Desthilatdariya \u00ceslam\u00ea bi dijwar\u00ee dijmintiya r\u00ea\u00fbresma Zerde\u015ft\u00ee kir \u00fb di bin\u00ea v\u00ea dijmintiy\u00ea de ev diyardeya evdkirin\u00ea \u00fb \u00e7\u00een\u00eekirineke hi\u015fk heye. Kurd \u00e7iqas\u00ee tevl\u00ee \u00ceslama desthilatdariy\u00ea b\u00fbne ewqas\u00ee b\u00fbne evd, b\u00fbne kole \u00fb ev xus\u00fbseke gelek\u00ee gir\u00eeng e. Di \u00e7anda Kurdan de \u00eeradeya ji bo jiyana azad bi hatina \u00ceslama Desthilatdariy\u00ea re derbeke xedar xwariye. Li dij\u00ee v\u00ea, berxwedan\u00ean li ser bingeh\u00ea Elew\u00eet\u00ee \u00fb \u00caz\u00eed\u00eetiy\u00ea bi r\u00ea\u00fbresma Zerde\u015ftiya kevin re t\u00eakildar in, \u00fb bi awayek\u00ee bingeh\u00een a di v\u00ea de rol dil\u00eeze destneki\u015fandina ji \u00eeradeya jiyana azad \u00fb \u00e7anda derfet\u00ea dide w\u00ea ye. Ter\u00eeqet \u00fb mezheb\u00ean ji \u00ceslama Desthilatdariy\u00ea reviyane \u00fb xwe j\u00ea d\u00fbr girtine, \u00e7iqas\u00ee bi nexwe\u015fiya desthilatdariy\u00ea neketine, b\u00eahtir al\u00eekariya jiyaneke azad \u00fb bi exlaq kirine. Ev bi awayek\u00ee r\u00eaxistin\u00ean xweparastin\u00ea y\u00ean serdema nav\u00een in. \u00c7anda Kurdan bi awayek\u00ee bingeh\u00een di serdema nav\u00een de bi van du riyan hem heb\u00fbna xwe parastiye, hem j\u00ee di jiyana xwe de cih nedaye evd\u00eetiyeke bikeve hinav\u00ea w\u00ea \u00fb xwesteka xwe ya ji bo azadiy\u00ea bi dilsoz\u00ee dewam kiriye.<\/p>\n<p>\u00c7anda kurd di bin zordariy\u00ea de hi\u015ftin<\/p>\n<p>Modern\u00eeteya kap\u00eetal\u00eest, \u00e7awa ku di qada \u00e7anda madd\u00ee de kiriye, di qada \u00e7anda manew\u00ee de j\u00ee helwesteke as\u00eem\u00eelasyon\u00eest \u00fb qirker n\u00ee\u015fan daye \u00fb ev j\u00ee bi mekan\u00eezmay\u00ean tinekirin\u00ea y\u00ean dewleta netewe p\u00eak aniye. Dewlet\u00ean netewe y\u00ean Ereb, Tirk \u00fb \u00ceran\u00ea ku bi awayek\u00ee acente \u00fb saziy\u00ean s\u00eexur \u00ean modern\u00eeteya kap\u00eetal\u00eest in, ji avahiy\u00ean desthilatdariy\u00ea y\u00ean r\u00ea\u00fbresm\u00ea s\u00fbd wergirtine \u00fb \u00e7anda Kurdan bi temam\u00ee kirine mengeney\u00ea, ji tevahiya derfet \u00fb \u00eemkan\u00ean perwerdeya bi ziman\u00ea dayik\u00ea mehr\u00fbm kirine, pergala perwerdey\u00ea ya medresey\u00ean r\u00ea\u00fbresm\u00ea xira kirine qedexe kirine, \u00e7and \u00fb ziman\u00ea Kurd\u00ee di nava saziy\u00ean \u00e7and \u00fb ziman\u00ea serdest \u00ean dewlet\u00ean netewe de ji \u00eemhay\u00ea re terikandine. Hinek hewldan\u00ean lawaz \u00fb zel\u00fbl \u00ean milletperestiya Kurd ji bo parastina \u00e7anda Kurd (xebat\u00ean w\u00eaje \u00fb ziman) bi ser neketin \u00fb tev\u00ee v\u00ea j\u00ee li hember\u00ee hevrik\u00ean wan \u00ean bi h\u00eaz r\u00ea li ber reaksiyoneke dijber vekiriye. Eger \u00e7anda berxwedan\u00ea ne bi h\u00eaz be, \u00e7awa di her diyardeya bi v\u00ee reng\u00ee de t\u00ea d\u00eetin, biv\u00eanev\u00ea her ku di\u00e7e dihele \u00fb tine dibe. Herweha bi awayek\u00ee gi\u015ft\u00ee form\u00ean milletperest \u00ean b\u00fbrj\u00fbway\u00ea di w\u00ea kapas\u00eetey\u00ea de n\u00eenin ku \u00e7and\u00ean gel zind\u00ee bih\u00ealin \u00fb p\u00ea\u015fde bibin, berevaj\u00ee xwed\u00ee fonksiyonek\u00ea ne ku wan \u00e7eloxwar\u00ee dikin \u00fb naveroka wan p\u00fb\u00e7 dikin. Di modern\u00eetey\u00ea de \u00e7anda niv\u00eesk\u00ee li asta her\u00ee jor e, l\u00ea bi sedema qedexekirin \u00fb as\u00eem\u00eelasyon\u00ea, ji bil\u00ee \u00e7end xebat\u00ean lawaz \u00fb qels \u00e7anda Kurd pirr k\u00eam berhem dane. Di van berheman de jiyana azad negihi\u015ftiye \u00eefadeyeke rast, b\u00eahtir di van berheman de ar\u00eestokrasiya e\u015f\u00eer\u00ea, pergala wan a begtiy\u00ea \u00fb otor\u00eetey\u00ean d\u00een\u00ee derketine p\u00ea\u015f.<\/p>\n<p>Di rastiya Kurd de ji bo p\u00ea\u015fketina \u00e7anda netewey\u00ee rola modern\u00eeteya kap\u00eetal\u00eest ney\u00ean\u00ee ye. Di war\u00ea p\u00eakan\u00eena \u00e7anda netewey\u00ee ya b\u00fbrj\u00fbway\u00ea de n\u00eaz\u00ee rastiy\u00ea j\u00ee neb\u00fbye. \u00c7anda dime\u015fe \u00fb t\u00ea p\u00eakan\u00een, \u00e7anda \u00eemhaker, as\u00eem\u00eeleker \u00fb qirker a dewleta netewe ya serdest e. Slogan\u00ean fa\u015f\u00eest \u00ean weke \u2018tek welat\u2019, \u2018tek netewe\u2019, \u2018tek ziman\u2019, \u2018tek dewlet\u2019 \u00fb \u2018tek al\u2019 ku her roj t\u00eane dubarekirin v\u00ea rastiy\u00ea \u00eefade dikin. H\u00eaman\u00ean modern\u00eeteya kap\u00eetal\u00eest \u00ean ji as\u00eem\u00eelasyon \u00fb \u00e7anda zordest a serdema destp\u00eak\u00ea \u00fb nav\u00een bi gelek\u00ee w\u00eadetir xwed\u00ee s\u00eestemek\u00ea ye, weke s\u00ea suwar\u00ean meh\u015fer\u00ea, demek\u00ea beriya demek\u00ea li pey p\u00eakan\u00eena meh\u015fer\u00ea ye. \u00c7anda dewleta netewe, \u00eendustriyal\u00eezm \u00fb kara her\u00ee z\u00eade ji bo ku \u00e7anda Kurdan a r\u00ea\u00fbresm\u00ea ya h\u00ea ji modernb\u00fbn\u00ea d\u00fbr e, \u00fb h\u00ea neb\u00fbye netewey\u00ee biqed\u00eene, b\u00eaperwa tevahiya r\u00eabaz\u00ean \u00eemhaker bi kar t\u00eene.<\/p>\n<p>\u00c7\u00eeroka p\u00eakhatina b\u00fbrj\u00fbwaziya Tirk\u00ea Sp\u00ee ya kap\u00eetal\u00eezma burokrat\u00eek a Tirk ew afirand, bi temam\u00ee komploker e. Komplokeriy\u00ea ji ser\u00ee ve \u00e7anda \u00eemparatoriy\u00ea ya ji r\u00ea\u00fbresm\u00ea ji xwe re kiriye p\u00eapel\u00fbk \u00fb maske, bi awayek\u00ee navenda w\u00ea derve \u00fb hundir be civak reh\u00een girtiye. Di v\u00ea \u00e7and\u00ea de civak \u00eas\u00eer e. El\u00eeteke \u00e7\u00een\u00ee ya wel\u00ea \u00e7\u00eab\u00fbye ku \u00e7anda civak\u00ee ya ji xwe re or\u00eej\u00een dihesib\u00eene j\u00ee (etn\u00ees\u00eeteya Tirk \u00fb \u00ceslama Sunn\u00ee) reh\u00een girtiye, \u00fb e\u015fkere ye ku ev el\u00eet w\u00ea li ser rastiya \u00e7and\u00ee ya Kurd bi roleke texr\u00eebkartir rabe. Tevahiya sedsala 20. bi m\u00eenak\u00ean bi v\u00ee reng\u00ee y\u00ean balk\u00ea\u015f tij\u00ee ye. \u00c7anda \u00cett\u00eehad \u00fb Teraq\u00ee ya \u00eedeaya w\u00ea ya gavav\u00eatin\u00ea li ser bingeh\u00ea la\u00eek heb\u00fb \u00fb nexasim bi CHP\u2019\u00ea \u015f\u00eawey\u00ean w\u00ea y\u00ean b\u00eahtir b\u00fbne desthilatdar, pi\u015ft\u00ee ku tesfiyekirina heb\u00fbna \u00e7and\u00ee ya Ermen\u00ee, Helen \u00fb Suryan\u00ee temam kirin bi tevahiya h\u00eaza xwe ber\u00ea xwe dane tesfiyekirina \u00e7anda Kurd. Hem di dema 1925-1940\u2019\u00ee p\u00eavajoya isyan\u00ean provokekir\u00ee de, hem j\u00ee pa\u015f\u00ea di b\u00eadengiya mirina sp\u00ee de r\u00eabaz\u00ean tineker heta dawiy\u00ea bi kar an\u00een. Tev\u00ee ku carinan qirkirin\u00ean fiz\u00eek\u00ee p\u00eak an\u00een j\u00ee bi awayek\u00ee bingeh\u00een a p\u00eak an\u00een modela qirkirina \u00e7and\u00ee b\u00fb.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ji raman\u00ea R\u00eaber Apo \u00c7anda Kurd bi tevah\u00ee h\u00eaman\u00ean xwe y\u00ean mad\u00ee \u00fb manew\u00ee ji sed\u00ee sed hatiye \u00eenkarkirin \u00fb qedexekirin, bi p\u00eakan\u00een\u00ean as\u00eem\u00eelasyon\u00ea y\u00ean b\u00ea s\u00eenor, xwestine qirkirina \u00e7and\u00ee temam bikin. \u00c7anda Kurd tevahiya d\u00eerok\u00ea di mezinkirina \u00e7anda \u00e7em\u00ea sereke de \u00fb di tes\u00eerl\u00eakirina w\u00ee de bi roleke p\u00ea\u015feng rab\u00fbye. L\u00ea ji ber ku [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":225570,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-225568","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-rojev"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225568","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=225568"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225568\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":225571,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225568\/revisions\/225571"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/225570"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=225568"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=225568"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=225568"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}